Phần cốt lõi của tục phát quà, nấu cháo thí thực ngày rằm tháng Bảy là sẻ chia đồ ăn: sau lễ cúng chúng sinh, đồ cúng được đem cho người qua đường, trẻ con, người nghèo, thay vì giữ lại trong nhà. Muốn việc này thật sự là việc thiện, cần làm sao cho người nhận an toàn, có thể diện, đồ ăn sạch và không bỏ phí; tung tiền lẻ ra đường hay để người tranh giật nhau là phần dễ gây nguy hiểm nhất.
"Thí thực" là từ Hán Việt, nghĩa đen là cho ăn. Theo quan niệm dân gian, rằm tháng Bảy là dịp cúng cho những vong linh không nơi nương tựa, và đồ cúng sau đó được chia cho người sống, nhất là người đói nghèo. Ở nhiều tỉnh phía Nam, tục này có tên "giật cô hồn". Bài này không bàn mâm cúng hay nghi thức, chỉ nói về phần cho đi: hiểu ý nghĩa thế nào, tổ chức thế nào cho đàng hoàng.
Ý nghĩa sẻ chia trong tục rằm tháng Bảy
Tháng Bảy âm lịch trong đời sống người Việt gắn với hai lớp ý nghĩa: báo hiếu cha mẹ và thương những linh hồn không ai thờ cúng. Lớp thứ hai là nguồn gốc của lễ cúng chúng sinh với cháo trắng, gạo muối, bỏng ngô, bánh kẹo đặt ngoài trời. Dù mỗi người tin ở mức khác nhau, phần lõi của tục này dễ nhận ra: nghĩ tới những phận người cô độc, đói khổ, và chia phần cho họ.
Trong làng quê ngày trước, đồ cúng chúng sinh sau lễ thường được chia cho trẻ con trong xóm, cho người ăn xin, người lỡ đường. Đó là một cách phân phối đồ ăn rất tự nhiên của cộng đồng nông nghiệp. Ngày nay ở thành phố, tục này mang dáng vẻ khác: các cửa hàng, công ty bày mâm lớn trước cửa rồi phát hoặc tung đồ cúng cho người đi đường.
Hiểu như vậy để thấy: điều có giá trị ở đây không phải là mâm cúng to hay nhỏ, mà là đồ ăn đến tay ai. Một túi gạo, mấy hộp sữa đến được tay cụ bà bán vé số hay đứa trẻ nhà trọ nghèo đúng với tinh thần tục này hơn một mâm lớn bị tranh giật rồi rơi vãi giữa đường.
Những chuyện đáng lo ở các buổi giật cô hồn hiện nay
Chen lấn, trẻ em bị ngã. Khi đồ cúng được tung ra, người lớn và trẻ em cùng lao vào. Trẻ nhỏ dễ bị xô ngã, giẫm phải. Có nơi người tham gia mang theo cả túi lớn, giành phần của người khác.
Tranh giật giữa lòng đường. Mâm cúng bày sát mép đường, người dừng xe giữa làn để giật, rất dễ gây va chạm. Đây là rủi ro lớn nhất ở các tuyến phố đông xe.
Tung tiền lẻ, tung gạo muối xuống đất. Tiền xu, tiền lẻ tung ra làm người cúi nhặt giữa đường; gạo muối rải xuống đất thành rác mà không ai dùng được.
Đồ ăn để ngoài trời lâu. Mâm cúng bày từ sáng đến chiều dưới nắng, xôi, chè, trái cây dễ hỏng. Người nhận, nhất là trẻ con, ăn phải đồ đã ôi có thể bị rối loạn tiêu hoá.
Lãng phí. Sau buổi giật, không ít bánh kẹo, trái cây bị giẫm nát, vứt lại. Phần thực sự đến tay người cần thì ít.
Người nghèo thật ít được phần. Người khoẻ, nhanh tay thường được nhiều. Cụ già, người khuyết tật, người ngại chen thường đứng ngoài.
Tổ chức phát quà rằm tháng Bảy có trật tự
Nếu gia đình hay cửa hàng của bạn muốn giữ tục chia đồ cúng cho người khác, có thể làm theo các bước sau để buổi phát quà an toàn và đúng tinh thần sẻ chia.
- Chọn chỗ không vướng đường. Bày mâm và phát quà trong sân, trong hiên nhà, hoặc vỉa hè rộng, không sát mép đường xe chạy.
- Chia quà thành từng phần. Đóng sẵn túi nhỏ gồm gạo, bánh, sữa, trái cây. Mỗi người một túi, phát tận tay theo hàng thay vì tung ra.
- Ưu tiên người cần. Mời cụ già, người khuyết tật, phụ nữ bế con lên trước. Nếu biết trong xóm có người khó khăn không ra được, nhờ người mang tới tận nhà.
- Có người đứng giữ trật tự. Một hai người hướng dẫn xếp hàng, nhắc trẻ con không chạy ra đường, nhắc người đi xe dừng đúng chỗ.
- Không tung tiền. Nếu muốn cho tiền, bỏ vào phong bao trao tận tay; với trẻ con, quà bằng hiện vật như sữa, bánh, vở hợp hơn tiền.
- Giữ đồ ăn sạch. Đồ dễ hỏng như xôi, chè nên làm vừa đủ và phát sớm; đồ phát cho người khác nên là đồ đóng gói, còn hạn dùng.
- Dọn sạch sau khi phát. Gom vỏ bánh, túi nilon, gạo rơi vãi. Chỗ phát quà sạch sẽ cũng là phần tôn trọng hàng xóm.
Ví dụ giả định: một tiệm tạp hoá ở Cần Thơ mọi năm bày mâm trước cửa và tung đồ cúng. Năm nay chủ tiệm đóng sáu mươi túi gạo nhỏ kèm bánh sữa, chiều rằm mời người trong xóm xếp hàng nhận trong hiên, trẻ con được phát riêng một góc. Chi phí tương đương mọi năm, không ai bị ngã, không có rác để lại.
Nấu cháo thí thực và phát gạo: làm thế nào cho có ích
Ở một số chùa và gia đình, nồi cháo trắng nấu cho lễ cúng chúng sinh sau đó được múc ra chia cho người qua đường. Nếu muốn mở rộng thành bữa cháo cho người nghèo, bạn có thể nấu thêm một nồi cháo có thịt băm, đậu xanh, rau củ, chia vào hộp có nắp, phát tận tay. Cháo loãng để cúng mang ý nghĩa tượng trưng; cháo phát cho người đói nên đủ chất.
Phát gạo là cách được nhiều nơi chọn vì gạo để được lâu, ai cũng dùng được. Một túi vài cân gạo đến tay hộ nghèo giúp được nhiều bữa. Nếu ngân sách có hạn, bạn hỏi trưởng thôn, tổ trưởng dân phố để có danh sách nhà cần, rồi mang đến tận nhà thay vì để người ta phải đến xếp hàng.
Với người bán hàng rong, người nhặt ve chai, người ngủ ngoài đường, một suất cơm hay hộp cháo nóng buổi tối hữu ích hơn gói bánh kẹo. Một nhóm nhỏ chạy xe vòng quanh các khu chợ, gầm cầu vào tối rằm, phát suất ăn tận tay, cũng là cách giữ tinh thần thí thực mà phù hợp với cuộc sống hôm nay.
So sánh cách tung đồ cúng và cách phát tận tay
Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau để gia đình, cửa hàng tự cân nhắc. Không có quy định nào bắt buộc phải làm theo cách nào.
| Tiêu chí | Tung đồ cúng cho người giật | Đóng túi, phát tận tay |
|---|---|---|
| Không khí | Vui, náo nhiệt, đúng kiểu quen thuộc ở nhiều nơi | Trật tự, ấm áp hơn |
| An toàn | Dễ chen lấn, trẻ em ngã, va chạm xe | Ít rủi ro nếu chọn chỗ hợp lý |
| Ai được nhận | Người nhanh tay, khoẻ mạnh | Có thể ưu tiên người già, người khó khăn |
| Lãng phí | Nhiều đồ rơi vãi, giẫm nát | Hầu như không |
| Vệ sinh | Đồ ăn lăn ra đất, tiền xu bẩn | Đồ đóng gói, sạch |
| Công sức | Ít chuẩn bị | Mất thời gian đóng túi, cần người phát |
Nhiều gia đình kết hợp: vẫn giữ một phần nhỏ để trẻ con trong xóm vui kiểu giật cô hồn trong sân nhà, có người lớn trông, còn phần lớn đồ ăn thì đóng túi phát tận tay người cần.
Cửa hàng, công ty: chuyển một phần mâm cúng thành việc có địa chỉ
Ở các thành phố phía Nam, cửa hàng và công ty là nơi bày mâm cúng tháng Bảy lớn nhất, nhiều nơi mâm dài cả mét với trái cây, bánh kẹo, nước ngọt, tiền lẻ. Đó là nếp làm ăn đã thành quen và không ai bắt phải bỏ. Nhưng nhiều chủ cơ sở đã tự tìm cách để phần đồ cúng đi xa hơn hè phố trước cửa.
Một cách đơn giản là giữ mâm cúng ở mức vừa phải, rồi dành khoản chênh lệch để đặt suất cơm cho bếp ăn từ thiện ở bệnh viện gần đó, hoặc mua gạo gửi tổ dân phố phát cho các hộ khó khăn. Cách khác là mời nhân viên cùng đóng túi quà, chiều rằm mang tới khu trọ công nhân, mái ấm, nhà người già neo đơn trong phường.
Nếu muốn nhân viên cùng tham gia, nên để mọi người góp sức theo ý thích, không bắt buộc, không trừ lương. Khi thông tin ra bên ngoài, cửa hàng có thể kể ngắn gọn việc đã làm, nhưng tránh dùng hình ảnh người nhận để quảng bá. Việc thiện nhân dịp tháng Bảy làm lặng lẽ thường được khách quen quý hơn một tấm ảnh trao quà rình rang.
Giữ thể diện người nhận và tôn trọng niềm tin
Không biến người nhận thành "cô hồn". Trong lời nói, tránh gọi người đến nhận quà là người đi giật cô hồn hay đùa cợt kiểu đó. Người lớn tuổi, người nghèo đến nhận quà đã đủ ngại.
Không chụp ảnh cảnh tranh giật. Đăng ảnh người lớn chen nhau giật đồ cúng lên mạng để làm trò cười là làm tổn thương người trong ảnh.
Tôn trọng người không làm. Có gia đình không cúng cô hồn, có gia đình theo tôn giáo khác. Việc thiện tháng Bảy không cần gắn với lễ cúng; ai cũng có thể phát quà, nấu cơm cho người nghèo theo cách của mình.
Không lấy tháng Bảy để doạ nhau. Có không ít lời truyền tai về tháng cô hồn kiêng đủ thứ. Việc sẻ chia đồ ăn nên xuất phát từ lòng thương người, không phải từ nỗi sợ. Trẻ con cũng nên được giải thích như vậy để không ám ảnh.
Dạy trẻ con về tục giật cô hồn
Với trẻ con ở nhiều phường xóm phía Nam, đi giật cô hồn là một niềm vui của tháng Bảy, giống như được đi chơi hội. Cha mẹ không cần cấm đoán, nhưng nên dặn con mấy điều: đi cùng người lớn hoặc nhóm bạn quen, không chạy ra lòng đường, không chen lấn, không giành đồ của em nhỏ hơn, không lấy quá phần mình cần, và về nhà trước khi trời tối.
Đây cũng là dịp tốt để kể cho con nghe ý nghĩa của tục này một cách nhẹ nhàng: người xưa nghĩ tới những người cô đơn, đói khổ nên chia đồ ăn cho họ. Từ đó, cha mẹ có thể rủ con làm phần ngược lại: cùng đóng túi quà, cùng mang đến cho một cụ già trong xóm. Trẻ con vừa được nhận, vừa được cho, sẽ hiểu tục lệ theo cách tử tế hơn là chỉ nhớ cảnh tranh giành.
Câu hỏi thường gặp
Cháo thí thực là gì và vì sao nấu vào rằm tháng Bảy?
Thí thực là từ Hán Việt nghĩa là cho ăn. Theo quan niệm dân gian, rằm tháng Bảy là dịp cúng cho những vong linh không nơi nương tựa, trong đó có bát cháo trắng loãng. Sau lễ, nhiều nơi chia cháo và đồ cúng cho người nghèo, người qua đường, nên tục này gắn với tinh thần sẻ chia đồ ăn.
Giật cô hồn là gì và có nguy hiểm không?
Giật cô hồn là tục phổ biến ở nhiều tỉnh phía Nam: sau lễ cúng chúng sinh, gia chủ để người qua đường lấy hoặc giành đồ cúng. Nguy hiểm nằm ở chỗ chen lấn, trẻ em dễ bị ngã, người dừng xe giữa đường để giật. Bày mâm trong sân và phát tận tay giảm đáng kể các rủi ro này.
Nên phát gì vào rằm tháng Bảy cho người nghèo?
Những thứ dùng được lâu và cần thiết như gạo, sữa, mì, dầu ăn, thực phẩm đóng gói còn hạn. Với người ngủ ngoài đường, người bán hàng rong, một suất cơm hay hộp cháo nóng có ích hơn bánh kẹo. Nên hạn chế tung tiền lẻ, vì dễ gây tranh giành và nguy hiểm khi người cúi nhặt giữa đường.
Không cúng cô hồn có làm việc thiện tháng Bảy được không?
Được. Việc thiện tháng Bảy không cần gắn với lễ cúng. Bạn có thể nấu cơm, phát gạo, thăm người già neo đơn theo cách của mình. Người theo các tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào vẫn có thể sẻ chia với người nghèo trong dịp này như bất kỳ thời điểm nào trong năm.
Làm sao để buổi phát quà tháng Bảy ở cửa hàng không bị hỗn loạn?
Chọn chỗ trong hiên hoặc sân, không sát mép đường; đóng quà thành từng túi; cho người xếp hàng nhận tận tay; có người giữ trật tự và ưu tiên người già, trẻ nhỏ. Nên báo trước giờ phát cho người trong xóm để mọi người không dồn đến cùng một lúc.
Đồ cúng để ngoài trời cả ngày có nên đem phát cho trẻ con không?
Đồ dễ hỏng như xôi, chè, trái cây chín để dưới nắng nhiều giờ có thể không còn an toàn, nhất là với trẻ nhỏ. Nên phát đồ đóng gói còn hạn dùng, còn đồ tươi thì làm vừa đủ, cúng xong phát sớm hoặc giữ lại cho gia đình dùng ngay.