Trước khi chuyển tiền ủng hộ, bạn chỉ cần soát sáu điều: số tài khoản lấy từ đâu, tên chủ tài khoản hiện ra có khớp không, đó là tài khoản tổ chức hay cá nhân, có phải tài khoản riêng cho đợt vận động không, nội dung chuyển khoản ghi gì, và bạn có lưu lại chứng từ không. Năm phút soát này chặn được phần lớn các kiểu mạo danh hay gặp.
Lòng tốt hay đến vào lúc cảm xúc dâng cao: xem một đoạn phim nhà bị lũ cuốn, đọc một bài kêu gọi nghẹn ngào. Đó cũng là lúc kẻ xấu dễ chen vào nhất. Bài này không nhằm làm bạn nghi ngờ mọi lời kêu gọi, mà để bạn có một thói quen kiểm nhanh, giống như nhìn trước nhìn sau khi sang đường. Phần kiểm cách đọc sao kê sau khi đợt quyên góp kết thúc là chuyện khác, được nói ở bài riêng.
Điều thứ nhất: số tài khoản lấy từ nguồn nào
Lấy từ kênh gốc, không từ bài chia sẻ lại. Một lời kêu gọi đi qua vài lượt chia sẻ, chụp màn hình, dán lại là đủ cho kẻ xấu sửa số tài khoản trong ảnh. Hãy tìm về trang chính thức của tổ chức, của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, của báo đài lớn đã công bố số đó, rồi chép số từ đấy.
Cẩn thận với số tài khoản trong bình luận. Kiểu mạo danh hay gặp là dùng tài khoản có ảnh đại diện, tên giống hệt người kêu gọi, vào bình luận dưới bài để "cập nhật số tài khoản mới". Người kêu gọi thật hiếm khi đổi tài khoản giữa chừng; nếu có đổi, họ sẽ sửa ngay trong bài chính và giải thích lý do.
Tin nhắn riêng xin chuyển khoản là dấu hiệu cần dừng. Một người tự xưng là thành viên nhóm thiện nguyện nhắn riêng, nói rằng tài khoản chung đang bị lỗi và nhờ chuyển vào tài khoản cá nhân của họ: đây là kịch bản quen. Đừng chuyển, hãy hỏi lại người đứng ra kêu gọi qua kênh công khai.
Điều thứ hai và thứ ba: tên chủ tài khoản và loại tài khoản
Hầu hết ứng dụng ngân hàng ở Việt Nam hiện tên chủ tài khoản ngay sau khi bạn nhập số và chọn ngân hàng nhận. Đây là chốt kiểm quý nhất. Hãy đọc chậm cái tên hiện ra và so với lời kêu gọi: kêu gọi nhân danh một tổ chức mà tên hiện ra là một cá nhân lạ; kêu gọi cho một bệnh nhân mà tên là người khác không giải thích; tên gần giống nhưng sai một chữ. Thấy lệch, dừng lại và hỏi.
Tài khoản tổ chức thường mang tên tổ chức, có khi kèm chữ viết tắt của mục đích như ủng hộ, cứu trợ. Tài khoản cá nhân mang tên một người. Cá nhân đứng ra kêu gọi không có gì sai, nhiều người làm rất tốt. Nhưng với tài khoản cá nhân, bạn cần biết người đó là ai, đã từng làm việc thiện công khai chưa, và họ có cam kết minh bạch thu chi không.
Có một kiểu đánh lừa tinh vi hơn: tài khoản được đặt tên hiển thị gợi đến chữ quỹ, hội, ban cứu trợ nhưng thực chất là tài khoản cá nhân. Nếu tên hiện ra trộn giữa tên người và tên giống tổ chức, hãy tra trên kênh chính thức của tổ chức đó xem họ có thật sự dùng tài khoản này không.
Điều thứ tư: có phải tài khoản riêng cho đợt vận động không
Theo tinh thần Nghị định 93/2021/NĐ-CP về vận động, tiếp nhận, phân phối các nguồn đóng góp tự nguyện hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố và hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, người vận động cần dùng tài khoản riêng cho từng đợt để tách bạch với tiền của mình, đồng thời công khai và báo cáo. Bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành để biết chi tiết, vì quy định có thể được sửa đổi.
Ý nghĩa thực tế với người góp rất đơn giản: tài khoản riêng thì sao kê chỉ có tiền vào ra của đợt quyên góp, ai cũng đọc được và đối chiếu được. Tài khoản dùng chung với chi tiêu cá nhân thì sao kê lẫn lộn tiền ăn, tiền điện, tiền làm ăn, rất khó tách và dễ sinh ngờ vực, kể cả khi người kêu gọi hoàn toàn trung thực.
Khi thấy một lời kêu gọi dùng tài khoản cá nhân lâu năm của người đứng ra, bạn có thể nhẹ nhàng hỏi họ có định mở tài khoản riêng không. Một người làm thiện nguyện nghiêm túc thường đón nhận câu hỏi đó, vì nó cũng bảo vệ chính họ.
Với các kênh của Mặt trận Tổ quốc, Hội Chữ thập đỏ hay cơ quan báo chí, tài khoản nhận ủng hộ thường được công bố rộng rãi trên nhiều phương tiện cùng lúc. Nếu một số tài khoản tự nhận là của các kênh này mà chỉ xuất hiện ở một trang lạ, không thấy ở đâu khác, đó là dấu hiệu nên tra lại kỹ trước khi chuyển.
Mã QR quyên góp: tiện nhưng vẫn phải soát
Ngày nay nhiều lời kêu gọi kèm mã QR để bạn quét là chuyển được ngay, khỏi gõ số. Tiện, nhưng mã QR chỉ là một cách viết khác của số tài khoản, và nó cũng có thể bị thay. Một ảnh kêu gọi bị sửa mã QR trông y hệt bản gốc, mắt thường không phân biệt được. Ở các điểm quyên góp đặt ngoài đường, đã có nơi bị dán đè một mã khác lên mã thật.
Vì vậy, sau khi quét, đừng bấm chuyển ngay. Màn hình xác nhận vẫn hiện tên chủ tài khoản và ngân hàng nhận; hãy đọc kỹ như khi tự nhập số. Nếu mã QR dán ở nơi công cộng, nhìn xem có dấu bóc dán, mép giấy chồng lên nhau không. Nếu là ảnh trên mạng, đối chiếu tên hiện ra với tên trong bài gốc.
Với hộp quyên góp tiền mặt đặt ở nơi công cộng, hãy chú ý hộp có niêm phong, có ghi rõ đơn vị chịu trách nhiệm hay không. Hộp do cơ quan, nhà trường, tổ dân phố đặt thường có người trông và có biên bản khi mở hộp. Người đi xin tiền từng nhà với một tờ giấy tự in thì nên hỏi họ thuộc đơn vị nào, và kiểm với tổ dân phố trước khi góp.
Điều thứ năm: ghi nội dung chuyển khoản thế nào
Nội dung chuyển khoản là dấu vết duy nhất nối khoản tiền của bạn với danh sách công khai sau này. Ghi cho rõ mà không lộ thông tin riêng là được.
- Ghi mục đích ngắn gọn: ủng hộ đồng bào lũ lụt, ủng hộ bệnh nhân, kèm tên đợt nếu người kêu gọi có đặt mã.
- Thêm một dấu hiệu nhận ra mình: tên viết tắt, tên nhóm, hoặc một mã do bạn tự đặt, đủ để dò lại trong sao kê.
- Không ghi số điện thoại, số căn cước, địa chỉ nhà vào nội dung chuyển khoản; sao kê có thể được công khai cho cả nghìn người đọc.
- Nếu góp thay cho nhiều người, ghi tên nhóm hay cơ quan rồi giữ danh sách riêng ở nhà.
- Nếu người kêu gọi yêu cầu ghi đúng một cú pháp, hãy làm theo; cú pháp đó giúp họ phân loại khoản ủng hộ.
Nếu bạn muốn góp kín, không muốn ai biết tên, chỉ cần ghi mục đích và một mã riêng. Người góp không bắt buộc phải lộ danh tính để làm việc thiện. Trong văn hoá Việt, nhiều người còn coi cho kín đáo là cách cho đẹp nhất, miễn là chính mình vẫn dò lại được khoản đã góp.
Điều thứ sáu: lưu chứng từ và một quy trình năm phút
Gộp sáu điều lại, bạn có một quy trình ngắn có thể làm ngay trên điện thoại mỗi khi muốn góp.
- Tìm lời kêu gọi gốc trên kênh chính thức, chép số tài khoản từ đó.
- Nhập số, đọc kỹ tên chủ tài khoản hiện ra, so với lời kêu gọi.
- Xác định đó là tài khoản tổ chức hay cá nhân, có phải tài khoản riêng cho đợt này không.
- Ghi nội dung chuyển khoản rõ mục đích, thêm mã riêng của mình.
- Chụp lại màn hình giao dịch thành công, lưu vào một thư mục riêng cho các khoản từ thiện.
- Đặt nhắc việc sau vài tuần để xem kênh nhận đã công khai danh sách hay sao kê chưa.
Nếu ở bất cứ bước nào bạn thấy lấn cấn, cứ dừng lại. Không có lời kêu gọi chân chính nào trách bạn vì cẩn thận thêm một ngày. Ngược lại, kẻ xấu thường thúc ép bằng những câu như "chỉ còn vài tiếng nữa", "cần gấp ngay bây giờ". Một lời kêu gọi thật cho thiên tai thường kéo dài nhiều ngày, nhiều tuần, đủ cho bạn kiểm xong rồi mới góp.
Dấu hiệu nên dừng lại trước khi chuyển
Bảng dưới gom những dấu hiệu hay gặp ở các tài khoản mạo danh. Một dấu hiệu chưa chắc là lừa đảo, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc thì rất nên cảnh giác.
| Dấu hiệu | Vì sao đáng ngờ | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Tên chủ tài khoản không khớp với người hay tổ chức kêu gọi | Có thể là tài khoản mượn hoặc mua lại | Hỏi người kêu gọi qua kênh công khai |
| Số tài khoản chỉ xuất hiện trong bình luận hoặc tin nhắn riêng | Kiểu mạo danh quen thuộc | Đối chiếu với bài gốc |
| Thúc giục chuyển ngay, đánh vào cảm xúc mạnh | Muốn bạn không kịp kiểm | Chờ thêm, kiểm kỹ rồi mới góp |
| Đổi tài khoản liên tục với lý do "bị khoá", "bị lỗi" | Dấu hiệu tài khoản không ổn định hoặc mạo danh | Chọn kênh khác |
| Hứa hẹn quà, phước, may mắn khi chuyển tiền | Biến việc thiện thành giao dịch | Không chuyển |
| Không có kế hoạch công khai thu chi | Khó kiểm khi đợt kết thúc | Hỏi rõ trước hoặc chọn kênh minh bạch hơn |
Khi đã lỡ chuyển vào một tài khoản mà sau đó thấy nghi ngờ, đừng tự mình đi truy tìm người kia. Hãy liên hệ ngân hàng của bạn và báo cơ quan công an; phần này có bài hướng dẫn riêng trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng ngân hàng hiện tên chủ tài khoản đúng thì có an toàn hoàn toàn không?
Tên đúng chỉ cho biết bạn đang chuyển cho ai, chưa cho biết người đó dùng tiền thế nào. Vẫn nên kiểm nguồn công bố số tài khoản và người đứng ra có cam kết công khai thu chi hay không.
Góp vào tài khoản cá nhân của người kêu gọi có sao không?
Không sai, nhiều người làm thiện nguyện bằng tài khoản cá nhân rất tận tâm. Nhưng bạn nên biết rõ người đó, và tốt hơn nếu họ dùng tài khoản riêng cho từng đợt, công khai thu chi đầy đủ sau khi kết thúc.
Nội dung chuyển khoản có cần ghi tên thật không?
Không bắt buộc. Bạn có thể ghi mục đích và một mã riêng tự đặt để dò lại trong sao kê. Không nên ghi số điện thoại, số căn cước hay địa chỉ vì sao kê có thể được công khai rộng rãi.
Thấy số tài khoản ủng hộ trong bình luận có nên tin không?
Nên cảnh giác. Kẻ mạo danh hay dùng tài khoản mạng xã hội giống hệt người kêu gọi để bình luận số tài khoản khác. Hãy lấy số tài khoản từ bài gốc hoặc kênh chính thức.
Đã chuyển nhầm vào tài khoản mạo danh thì phải làm gì?
Liên hệ ngay tổng đài hoặc chi nhánh ngân hàng của bạn để được hướng dẫn tra soát, giữ lại toàn bộ chứng từ và báo cơ quan công an nơi bạn cư trú. Không tự đi truy tìm hay đối chất với người nhận.