Với công nhân và sinh viên phải ở lại thành phố dịp Tết, những việc giúp thiết thực nhất thường là: góp vé hoặc chuyến xe về quê cho người có thể đi, bữa cơm tất niên chung ở khu trọ cho người ở lại, giảm hoặc giãn tiền trọ tháng Tết, và một vài người để hỏi han, gọi khi ốm đau trong những ngày phố vắng. Phần lớn việc này không cần tổ chức lớn; chủ trọ, hàng xóm, một nhóm bạn đã làm được.
Người ở lại thường có lý do rất cụ thể: tiền vé khứ hồi bằng cả tháng lương, nhà máy cần người trực, sinh viên làm thêm Tết để có tiền học kỳ sau, hoặc không còn ai thân ở quê để về. Họ không cần được thương hại; họ cần cái Tết bớt trống. Bài này viết cho những ai muốn làm điều đó một cách tử tế, ở các khu công nghiệp và thành phố lớn như Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hà Nội, Đồng Nai, TP.HCM hay bất cứ đâu có khu trọ.
Ai ở lại và họ thiếu gì trong những ngày Tết
Nhóm đông nhất là công nhân khu công nghiệp. Họ có thể ở lại vì nhà máy làm ca Tết với lương cao hơn, vì khoản tiền về quê quá lớn so với thu nhập, hoặc vì vợ chồng quyết định để dành tiền một năm. Nhiều người ở lại với con nhỏ, trong căn phòng trọ mười mấy mét vuông, khi chợ gần nhà đã nghỉ và hàng quán đóng cửa.
Nhóm thứ hai là sinh viên. Có bạn quê xa ở miền núi, ngoài đảo, chi phí đi lại cao. Có bạn đang làm thêm ở nhà hàng, siêu thị dịp Tết. Có bạn là sinh viên quốc tế không có nơi nào để về. Ký túc xá và khu trọ quanh trường gần như vắng tanh, ăn uống trở thành chuyện khó.
Ngoài ra còn người bán hàng rong, người làm nghề tự do, người chạy xe, người giúp việc theo giờ. Điểm chung của họ là thiếu ba thứ: một bữa cơm có không khí gia đình, sự an tâm khi ốm đau hay có chuyện trong lúc phố vắng, và cảm giác mình vẫn thuộc về một nơi nào đó. Tiền không phải lúc nào cũng là thứ thiếu nhất; nhiều người ở lại có đủ tiền ăn, nhưng ăn một mình trong phòng trọ đêm giao thừa thì Tết nào cũng buồn.
Giúp người muốn về quê được về
Góp vé hoặc thuê chung chuyến xe. Hằng năm, nhiều công đoàn, đoàn thanh niên, hội đồng hương và doanh nghiệp tổ chức chuyến xe, chuyến tàu đưa người lao động về quê. Nếu bạn không đủ sức tự làm, có thể góp vào các chương trình này qua kênh của công đoàn hoặc tổ chức có công khai danh sách người được hỗ trợ.
Hội đồng hương trong khu trọ. Người cùng quê ở một khu trọ có thể thuê chung một xe về một tỉnh, chia tiền đều hoặc để người khá hơn góp nhiều hơn. Một người đứng ra liên hệ nhà xe, lập danh sách, thu tiền có ghi chép rõ ràng.
Lưu ý an toàn khi tự thuê xe. Chọn nhà xe có giấy phép kinh doanh vận tải, xe còn hạn đăng kiểm, tài xế không chạy quá giờ. Tuyệt đối không nhồi quá số chỗ để tiết kiệm. Chuyến xe về quê chỉ là việc tốt khi mọi người đến nơi an toàn.
Đặt vé sớm giúp người ngại công nghệ. Nhiều công nhân lớn tuổi không quen đặt vé qua mạng. Con cái chủ trọ, sinh viên, đồng nghiệp trẻ có thể ngồi đặt giúp từ sớm, nhắc kiểm tra đúng nhà xe, đúng điểm đón để tránh vé giả mùa cao điểm.
Tổ chức bữa cơm tất niên chung ở khu trọ
Bữa tất niên chung là việc nhiều chủ trọ, nhóm thanh niên đã làm và được nhớ rất lâu. Các bước dưới đây áp dụng cho khu trọ từ vài chục đến một trăm người.
- Hỏi trước ai ở lại. Khoảng giữa tháng Chạp, dán thông báo chung hoặc nhắn trong nhóm khu trọ để biết số người, có bao nhiêu trẻ nhỏ, ai ăn chay, ai phải đi ca.
- Chọn ngày giờ hợp ca làm. Không nhất thiết đúng chiều ba mươi. Nhiều khu chọn tối 28 hoặc 29 để người đi ca tối giao thừa vẫn dự được.
- Chia việc theo sức. Chủ trọ lo địa điểm, bàn ghế, bát đũa; người ở trọ góp công nấu; nhóm thiện nguyện hay nhà hảo tâm góp thực phẩm. Mỗi phòng làm một món quê là cách hay để bữa ăn có nhiều vùng miền.
- Giữ thực đơn đơn giản. Bánh chưng hoặc bánh tét, gà luộc, giò, canh măng hoặc canh khổ qua, dưa hành, xôi. Thức ăn nấu trong ngày, chia vừa đủ, có chỗ để thức ăn thừa sạch sẽ.
- Có phần cho trẻ nhỏ. Một góc vẽ tranh, bao lì xì nhỏ, ít bánh kẹo. Trẻ con vui thì người lớn cũng bớt nhớ nhà.
- Không biến thành buổi phát quà có chụp ảnh. Nếu có nhà tài trợ, họ đến ăn cùng như hàng xóm, không phát biểu dài, không chụp ảnh từng người cầm quà.
- Giữ an toàn. Hạn chế rượu bia, có người lo dọn dẹp và kiểm tra bếp ga sau khi nấu, nhắc nhau không đốt pháo.
Ví dụ giả định: một khu trọ bốn mươi phòng ở Đồng Nai có khoảng sáu mươi người ở lại Tết. Chủ trọ cho mượn sân và lo tiền thực phẩm chính, mỗi phòng góp một món, một nhóm sinh viên trường gần đó tới phụ gói bánh tét. Bữa ăn diễn ra tối 29, kéo dài hai tiếng, sau đó ai muốn thì ở lại hát.
Chủ nhà trọ có thể làm gì
Chủ trọ là người gần người ở lại nhất. Một số việc nhỏ mà ý nghĩa: giảm hoặc miễn tiền trọ tháng Tết cho phòng thật sự khó, cho giãn ngày đóng tiền sang sau rằm tháng Giêng, không tăng giá điện nước vào dịp này. Những việc này không ai bắt buộc, nhưng người thuê sẽ nhớ.
Chủ trọ còn có thể để lại số điện thoại liên lạc khi có chuyện khẩn cấp, cho biết trạm y tế, nhà thuốc nào mở cửa ngày Tết, nhắc mọi người khoá cửa phòng cẩn thận vì những ngày vắng người hay xảy ra trộm cắp. Với người lao động có con nhỏ, một lời dặn "có gì cứ gọi cô" nghe đơn giản nhưng giúp họ yên lòng.
Nếu chủ trọ không ở cùng khu, có thể nhờ một người thuê lâu năm làm đầu mối, gửi lại chút tiền để lo những việc phát sinh. Chủ trọ cũng nên tôn trọng quyền riêng tư: hỏi han là tốt, nhưng không vào phòng người khác khi họ vắng mặt, không công khai hoàn cảnh của người thuê.
Gợi ý việc giúp theo từng người, từng nhóm
Không ai phải làm hết. Bảng dưới gợi ý mỗi vai trò làm được gì trong sức mình.
| Bạn là | Việc làm được | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hàng xóm khu trọ | Mời người ở một mình sang ăn bữa cơm ngày mùng Một, chở đi chợ, trông con giúp vài tiếng | Mời bằng lời tự nhiên, không làm người ta thấy mình bị thương hại |
| Chủ trọ | Giảm, giãn tiền trọ; lo bữa tất niên; để lại số liên lạc khẩn cấp | Không công khai hoàn cảnh người thuê |
| Nhóm thiện nguyện | Góp thực phẩm cho bữa ăn chung, tặng quà cho trẻ con công nhân, góp vé xe | Phối hợp với chủ trọ, công đoàn để biết đúng người |
| Doanh nghiệp | Hỗ trợ tiền xe về quê, tổ chức Tết cho công nhân trực ca, trả lương ca Tết đúng hạn | Việc đúng hạn và đúng luật là nền tảng trước mọi món quà |
| Sinh viên cùng trường | Nấu chung ở ký túc xá, rủ bạn quốc tế đón giao thừa, chia nhau ca làm thêm | Rủ cả những bạn hay ít nói, hay ở một mình |
| Người ở xa | Gọi điện cho người thân, bạn bè đang ở lại; gửi tiền góp vào bữa ăn chung | Một cuộc gọi đúng giao thừa có giá trị riêng |
Điều cần nhớ: nhiều người ở lại không muốn bị coi là "hoàn cảnh". Lời mời nên nói như mời bạn bè, hàng xóm, không phải "chương trình hỗ trợ người không về quê".
Những ngày Tết vắng: an toàn và sức khoẻ
Biết trước chỗ khám bệnh. Các bệnh viện vẫn trực cấp cứu suốt Tết; trạm y tế cấp xã thường có lịch trực. Ghi sẵn địa chỉ và số cấp cứu 115 dán trong phòng, nhất là phòng có trẻ nhỏ, người lớn tuổi.
Để ý người ở một mình. Một người không mở cửa phòng hai ngày liền trong dịp Tết là dấu hiệu nên gõ cửa hỏi thăm. Nhiều chuyện đáng tiếc xảy ra chỉ vì không ai biết người kia đang ốm.
Giữ an toàn điện, ga. Khu trọ vắng người, nếu cháy thì phát hiện muộn. Nhắc nhau rút phích cắm thiết bị khi ra ngoài, khoá van bình ga, không để nồi đang nấu mà đi.
Cẩn thận lời mời làm thêm ngày Tết. Sinh viên, công nhân cần tiền dễ gặp lời mời việc nhẹ lương cao ngày Tết. Nhắc nhau tránh những việc yêu cầu đặt cọc, đưa giấy tờ tuỳ thân hay làm ở chỗ không rõ địa chỉ.
Đừng để ai say xỉn đi xe. Bữa tất niên vui nhưng đường vắng là lúc tai nạn dễ xảy ra. Người tổ chức nên hạn chế rượu bia và sắp xếp cho người uống ở lại hoặc đi cùng người không uống.
Sau Tết: những ngày người ở lại dễ bị quên
Phần lớn sự quan tâm dồn vào đêm giao thừa và mùng Một. Đến mùng Bốn, mùng Năm, khi người về quê chưa lên lại, khu trọ vẫn vắng, chợ mới mở lác đác, nhiều công nhân đã cạn tiền vì tháng Tết không có tăng ca. Đây là lúc một túi gạo, vài quả trứng hay lời rủ đi ăn sáng có ích không kém bữa tất niên.
Với sinh viên, những ngày trước khi trường học lại thường buồn nhất: bạn bè chưa lên, căng tin chưa mở, việc làm thêm Tết đã hết. Nhóm sinh viên tình nguyện hay đoàn trường có thể giữ một bếp chung vài ngày, hoặc đơn giản là lập nhóm nhắn tin để ai ở lại cũng có người rủ đi chợ, đi dạo.
Chủ trọ và hàng xóm cũng nên để ý những người không trở lại làm việc đúng hẹn vì ốm hoặc vì mất việc sau Tết. Một lời hỏi thăm, một chút giãn tiền trọ trong tháng Giêng giúp họ qua giai đoạn khó mà không phải vay nặng lãi. Việc thiện theo dịp Tết vì vậy không nên dừng ở đêm ba mươi; nó có ích nhất khi kéo dài đến lúc mọi thứ trở lại nhịp thường.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết công nhân nào ở lại Tết để giúp?
Cách gần nhất là hỏi chủ nhà trọ, công đoàn cơ sở trong nhà máy hoặc chi đoàn thanh niên ở khu công nghiệp. Họ thường nắm danh sách người không về quê và hoàn cảnh từng nhà. Hỏi qua họ cũng giúp bạn tránh tự đi gõ cửa từng phòng, gây phiền cho người ở trọ.
Có nên hỗ trợ tiền vé xe cho công nhân về quê không?
Nên, nếu bạn góp qua chương trình có danh sách người nhận rõ ràng hoặc biết trực tiếp người cần. Với nhiều công nhân, tiền vé khứ hồi là rào cản lớn nhất để về quê. Khi tự thuê xe, cần chọn nhà xe có giấy phép, xe còn hạn đăng kiểm và không chở quá số chỗ.
Mời người ở lại đến nhà ăn Tết có làm họ ngại không?
Có thể có, nên lời mời cần tự nhiên như mời hàng xóm, bạn bè, và cho họ quyền từ chối. Mời vào bữa trưa mùng Một hay mùng Hai, nói rõ nhà mình đơn giản, có thể rủ họ mang theo một món quê để cùng ăn, như vậy họ thấy mình là khách chứ không phải người được giúp.
Sinh viên ở lại ký túc xá dịp Tết nên làm gì cho đỡ buồn?
Rủ nhau nấu chung một bữa tất niên, gói bánh, dọn phòng, cùng đón giao thừa; rủ cả bạn quốc tế và những bạn ít nói. Giữ liên lạc với gia đình bằng cuộc gọi đúng giờ giao thừa. Nếu đi làm thêm, nên chọn chỗ rõ ràng, tránh việc đòi đặt cọc hay giữ giấy tờ tuỳ thân.
Doanh nghiệp làm gì để công nhân trực Tết thấy được quan tâm?
Trước hết là trả lương làm thêm dịp Tết đúng quy định và đúng hạn, rồi mới tới quà. Doanh nghiệp có thể tổ chức bữa ăn tất niên tại nơi làm, lo tiền xe cho người được về sau ca trực, và để người quản lý có mặt chúc Tết những ca làm việc trong mấy ngày đầu năm.
Thấy người ở trọ một mình nhiều ngày không ra khỏi phòng thì làm gì?
Bạn gõ cửa hỏi thăm, báo chủ trọ hoặc người quản lý khu trọ. Nếu gọi không thấy trả lời và có dấu hiệu bất thường, hãy báo công an cấp xã hoặc gọi cấp cứu 115. Trong dịp Tết vắng người, việc hỏi han sớm có thể giúp phát hiện kịp người đang ốm hoặc gặp nạn.