Đọc sao kê từ thiện là làm ba việc: dò xem khoản mình góp có trong đó không, cộng tổng tiền vào và tổng tiền ra để biết số dư, rồi đối chiếu các khoản chi lớn với báo cáo của người kêu gọi. Sao kê cho biết tiền đi đâu ở mức tài khoản; nó không tự trả lời tiền đó có đến đúng người cần hay không. Phần ấy cần thêm hoá đơn, biên nhận và danh sách người nhận.
Mấy năm gần đây, chữ "sao kê" trở nên quen thuộc với nhiều người Việt. Người góp đòi minh bạch là chính đáng. Nhưng một tệp sao kê dài hàng trăm trang cũng dễ khiến người đọc hoang mang, hoặc tệ hơn, vội vàng kết luận sai khi thấy một dòng lạ. Bài này hướng dẫn cách đọc bình tĩnh: biết nhìn vào đâu, những dòng nào bình thường, những dòng nào nên hỏi thêm, và cách hỏi sao cho đúng mực.
Sao kê là gì và khác gì bảng công khai thu chi
Sao kê tài khoản là bản liệt kê mọi giao dịch đi vào và đi ra của một tài khoản ngân hàng trong một khoảng thời gian, do ngân hàng xuất ra. Mỗi dòng thường có ngày giờ, số tiền, chiều giao dịch (ghi có là tiền vào, ghi nợ là tiền ra), nội dung chuyển khoản và có khi kèm tên, số tài khoản đối ứng. Bản sao kê có xác nhận của ngân hàng thì đáng tin hơn bản do người kêu gọi tự gõ lại.
Bảng công khai thu chi là tài liệu do người kêu gọi tự lập: tổng hợp đã nhận bao nhiêu, chi vào việc gì, mỗi việc bao nhiêu, kèm hoá đơn, biên nhận, ảnh chụp. Bảng này dễ đọc hơn sao kê nhưng là lời kể của một phía. Hai tài liệu bổ sung cho nhau: sao kê để kiểm số, bảng công khai để hiểu việc.
Theo tinh thần Nghị định 93/2021/NĐ-CP, người vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện cho thiên tai, sự cố và bệnh nhân hiểm nghèo có trách nhiệm công khai và báo cáo việc tiếp nhận, phân phối. Hình thức và thời hạn cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành. Với người góp, điều đáng nhớ là đòi hỏi công khai là quyền chính đáng, không phải là làm khó ai.
Dò khoản mình đã góp
Việc đầu tiên và đơn giản nhất. Nếu khoản của bạn có mặt, bạn đã kiểm xong phần mình; nếu không thấy, cũng chưa vội lo.
- Mở ảnh chụp giao dịch đã lưu, ghi ra ngày, giờ, số tiền, nội dung chuyển khoản.
- Với tệp sao kê điện tử, dùng chức năng tìm kiếm theo số tiền chính xác hoặc theo mã riêng bạn đã ghi trong nội dung.
- Lưu ý giao dịch chuyển sau giờ làm việc hoặc cuối tuần có thể được ghi nhận vào ngày làm việc kế tiếp ở một số ngân hàng.
- Nội dung chuyển khoản trên sao kê có thể bị cắt ngắn, bỏ dấu, hoặc thay bằng mã giao dịch của ngân hàng chuyển. Dò theo số tiền và thời gian là chắc nhất.
- Nếu đã dò kỹ mà vẫn không thấy, gửi người kêu gọi ảnh chụp giao dịch và hỏi họ giúp kiểm. Có thể bạn đã chuyển nhầm sang tài khoản khác, hoặc sao kê được công bố chưa đủ khoảng thời gian.
Đừng vội đăng lên mạng "không thấy tiền của mình" khi chưa hỏi. Rất nhiều trường hợp chỉ là do lệch ngày hoặc nội dung bị cắt. Với những đợt quyên góp lớn, tệp sao kê có thể chia thành nhiều phần theo ngày hoặc theo tài khoản nhận; hãy chắc là bạn đang mở đúng phần chứa ngày mình chuyển.
Cộng tổng và nhìn vào số dư
Tổng tiền vào. Cộng tất cả các dòng ghi có trong thời gian đợt vận động. So con số này với con số người kêu gọi công bố đã nhận. Chênh lệch nhỏ có thể do lãi tiền gửi không kỳ hạn ngân hàng trả, hoặc do các khoản đến sau ngày kết thúc.
Tổng tiền ra. Cộng các dòng ghi nợ. Trong đó có tiền chuyển cho người nhận, tiền mua hàng, phí dịch vụ ngân hàng, và có khi là tiền rút mặt. So với tổng chi trong bảng công khai.
Số dư cuối kỳ. Lấy số dư đầu kỳ cộng tổng vào trừ tổng ra, xem có khớp số dư ngân hàng ghi ở cuối sao kê không. Nếu còn dư, người kêu gọi nên nói rõ số dư đó sẽ dùng vào việc gì.
Khoảng thời gian. Sao kê nên phủ từ trước khi bắt đầu kêu gọi đến sau khi chi xong. Sao kê chỉ cắt một đoạn giữa thì không đủ để kiểm.
Đối chiếu với từng việc đã làm. Khi bảng công khai ghi "mua năm trăm phần quà" hay "hỗ trợ ba mươi hộ sửa nhà", hãy tìm trong sao kê các dòng chi tương ứng, cộng lại xem có gần với con số được báo không. Không cần khớp đến từng đồng, vì có khoản trả tiền mặt, có khoản gộp nhiều việc; nhưng chênh lệch lớn thì nên hỏi. Nếu có hoá đơn mua hàng hay biên nhận của xã, đặt cạnh dòng chi để thấy bức tranh đầy đủ.
Những dòng hay gây thắc mắc và cách hiểu
Có những loại giao dịch nhìn qua thấy lạ nhưng thường có lời giải thích hợp lý. Có những loại khác thì nên hỏi thêm. Bảng dưới không phải để kết luận ai đúng ai sai, chỉ để bạn biết hỏi gì.
| Loại dòng | Thường là gì | Nên hỏi thêm khi |
|---|---|---|
| Rút tiền mặt số lớn | Phát tiền trực tiếp cho hộ dân ở nơi không chuyển khoản được, trả công bốc vác, thuê xe | Không có danh sách người nhận ký tên hoặc biên nhận đi kèm |
| Chuyển sang tài khoản cá nhân khác | Chuyển cho người phụ trách mua hàng, cho bệnh nhân hoặc người nhà bệnh nhân | Không nói rõ người nhận là ai và nhận để làm gì |
| Phí dịch vụ, phí tin nhắn | Phí ngân hàng thu định kỳ | Số tiền phí bất thường so với loại tài khoản |
| Tiền vào sau ngày kết thúc | Người góp chuyển muộn | Không thấy giải thích phần tiền này được dùng thế nào |
| Khoản chi tròn số lớn, lặp lại | Tạm ứng theo đợt cho người đi mua hàng | Không có hoá đơn hay quyết toán sau tạm ứng |
| Tiền chuyển về chính người kêu gọi | Hoàn lại tiền họ ứng trước | Không có giải thích hay chứng từ ứng trước |
Một dòng lạ chưa phải là bằng chứng sai phạm. Điều đáng chú ý là người kêu gọi có giải thích được, có chứng từ đi kèm hay không.
Hỏi người kêu gọi thế nào cho đúng mực
Hỏi riêng trước, công khai sau. Nhắn tin hoặc bình luận nhã nhặn dưới bài công khai, nêu rõ dòng nào, ngày nào, số tiền bao nhiêu, và bạn muốn biết điều gì. Ví dụ giả định: "Chào anh, trong sao kê ngày mười hai có khoản rút mặt hai mươi triệu. Anh cho hỏi khoản này dùng cho việc gì và có danh sách nhận không ạ?" Câu hỏi cụ thể dễ trả lời hơn câu "tiền đi đâu hết rồi".
Cho người ta thời gian. Người làm thiện nguyện thường là người có việc làm khác, đi vùng lũ về còn mệt, hoá đơn có khi nằm trong túi áo ướt. Một hai tuần để tổng hợp là bình thường. Nếu sau một khoảng hợp lý vẫn không có trả lời, bạn có thể nhắc lại, và lúc đó việc hỏi công khai là hợp lẽ.
Tránh giọng buộc tội. Gọi ai đó là lừa đảo trên mạng khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền không chỉ gây tổn thương, mà còn có thể khiến chính bạn gặp rắc rối pháp lý về xúc phạm danh dự. Câu hỏi đúng mực bảo vệ cả bạn lẫn người được hỏi.
Khi thấy có điều thật sự đáng ngờ
Nếu sau khi hỏi mà câu trả lời không khớp với sao kê, chứng từ không có, hoặc người kêu gọi im lặng, chặn người hỏi, bạn có thể ghi lại những gì mình thấy: ảnh chụp lời kêu gọi, tệp sao kê, ảnh chụp giao dịch của mình, nội dung đã hỏi và trả lời. Giữ cẩn thận, không cắt ghép.
Bước tiếp theo là gửi đến cơ quan có thẩm quyền, thường là cơ quan công an nơi bạn cư trú hoặc nơi người kêu gọi cư trú, kèm những tài liệu đó. Việc xác minh, điều tra là của cơ quan chức năng. Người góp không nên tự đi tìm nhà, tìm nơi làm việc của người kêu gọi, không tung thông tin cá nhân của họ lên mạng, không kêu gọi người khác tấn công họ.
Cũng đừng để một trường hợp đáng ngờ làm bạn mất lòng tin vào mọi việc thiện. Đa số người đứng ra kêu gọi làm việc tử tế; điều cần là chọn kênh minh bạch hơn cho lần sau, và giữ thói quen đọc sao kê bình tĩnh.
Đọc sao kê mà vẫn tôn trọng người góp khác
Sao kê công khai chứa tên, nội dung chuyển khoản của hàng nghìn người. Đọc nó cũng là chạm vào thông tin của người khác, nên có vài điều nên giữ.
- Không chụp và đăng lại khoản góp của một cá nhân cụ thể để bình phẩm góp nhiều hay ít.
- Không lấy tên, số tài khoản của người góp khác trong sao kê để liên hệ, mời chào, hay làm việc gì khác.
- Không suy đoán về người góp qua nội dung chuyển khoản của họ.
- Nếu thấy thông tin nhạy cảm của ai đó bị lộ trong sao kê như số điện thoại, nhắn riêng cho người kêu gọi để họ che đi.
- Khi chia sẻ phân tích của mình, che tên và số tài khoản của những người không liên quan.
Đòi minh bạch và giữ riêng tư cho người khác không mâu thuẫn nhau. Một cộng đồng góp từ thiện văn minh cần cả hai. Người kêu gọi cũng nên tôn trọng điều này ngay từ đầu, chẳng hạn che bớt số tài khoản của người góp khi công bố.
Câu hỏi thường gặp
Sao kê do người kêu gọi tự đăng có đáng tin không?
Bản sao kê có xác nhận của ngân hàng hoặc xuất trực tiếp từ hệ thống ngân hàng đáng tin hơn bản tự gõ lại. Nếu chỉ có bảng tự lập, bạn có thể đề nghị người kêu gọi công bố sao kê có xác nhận.
Không tìm thấy khoản mình góp trong sao kê thì làm sao?
Dò lại theo số tiền và thời gian thay vì nội dung, vì nội dung có thể bị cắt. Nếu vẫn không thấy, gửi ảnh chụp giao dịch cho người kêu gọi nhờ kiểm. Có thể sao kê chưa đủ thời gian hoặc bạn đã chuyển nhầm tài khoản.
Rút tiền mặt từ tài khoản từ thiện có phải là sai không?
Không hẳn. Nhiều nơi vùng lũ không chuyển khoản được nên phải phát tiền mặt hoặc trả công bốc vác. Điều cần xem là khoản rút đó có danh sách người nhận ký tên, có biên nhận hay giải thích rõ ràng không.
Có nên đăng bài nghi ngờ người kêu gọi lên mạng không?
Nên hỏi trực tiếp và nhã nhặn trước. Gọi ai là lừa đảo khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền có thể gây hại cho người đó và khiến bạn gặp rắc rối pháp lý. Nếu có căn cứ, hãy gửi cơ quan công an.
Tiền dư sau đợt từ thiện thì người kêu gọi phải làm gì?
Người kêu gọi nên công khai số dư và phương án sử dụng, như chuyển cho đợt kế tiếp, chuyển cho chính quyền nơi nhận hoặc hỏi ý người góp. Quy định cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành về vận động đóng góp tự nguyện.
Đọc sao kê có cần biết kế toán không?
Không cần. Chỉ cần biết dòng nào là tiền vào, dòng nào là tiền ra, biết cộng tổng và so số dư. Phần còn lại là đối chiếu với bảng công khai và hỏi khi thấy chỗ chưa rõ.