Sau khi các đoàn cứu trợ khẩn cấp đã về, vùng lũ thường cần ba thứ trong nhiều tháng: dựng lại chỗ ở, khôi phục sinh kế như ruộng vườn, chuồng trại, ghe thuyền, và giữ cho trẻ em tiếp tục đi học. Giúp ở giai đoạn này ít ồn ào hơn nhưng tác động lâu dài hơn, và hợp nhất là giúp qua chính quyền xã, nhà trường, hoặc đỡ đầu một vài hộ cụ thể.
Ai từng theo dõi nhiều mùa lũ đều thấy một nhịp quen thuộc: tuần đầu, xe cứu trợ nối đuôi nhau; tuần thứ ba, thưa dần; tháng thứ hai, gần như không còn ai. Trong khi đó, người dân mới bắt đầu đối mặt với những việc nặng nhất: căn nhà nứt tường cần sửa trước mùa mưa sau, mảnh ruộng phủ cát cần cải tạo, đàn gà vịt mất hết cần nuôi lại, con cái cần sách vở, xe đạp đến trường. Bài này gợi những cách giúp hợp với giai đoạn phục hồi, khi lòng tốt cần bền bỉ hơn là sôi nổi.
Vì sao giai đoạn phục hồi hay bị bỏ quên
Thiên tai thu hút sự chú ý khi hình ảnh còn mạnh: nước ngập mái nhà, người ngồi trên nóc chờ cứu. Khi nước rút, hình ảnh không còn gây xúc động, báo chí chuyển sang tin khác, mạng xã hội cũng vậy. Lòng tốt của số đông đi theo sự chú ý ấy.
Nhưng với người dân vùng lũ, những ngày khó nhất có khi lại đến sau. Tiền dành dụm đã dùng hết cho mấy tuần đầu, vụ mùa mất trắng, công việc làm thuê chưa có lại. Những khoản hỗ trợ của Nhà nước theo quy định thường có, nhưng không phải lúc nào cũng đủ bù cho thiệt hại của từng gia đình.
Giúp ở giai đoạn này cũng khó hơn vì nhu cầu mỗi nhà một khác: nhà này cần mái tôn, nhà kia cần con giống, nhà nọ cần tiền cho con nhập học. Không thể chở một xe hàng giống nhau đến phát. Vì vậy cần cách làm khác: hỏi kỹ hơn, giúp ít hộ hơn nhưng sâu hơn, và kéo dài hơn.
Ba nhóm nhu cầu chính sau lũ
Chỗ ở. Nhà bị sập, trôi, hư mái, nứt tường, nền lún. Có nhà cần dựng lại hoàn toàn, có nhà chỉ cần thay tấm lợp, sửa cửa, đổ lại nền. Việc này nặng về vật liệu và công thợ, tiền mặt hợp hơn hàng hoá. Ở nhiều địa phương, chính quyền và Mặt trận Tổ quốc có chương trình hỗ trợ làm nhà cho hộ khó khăn; góp vào đó hoặc phối hợp với họ giúp tránh trùng lặp.
Sinh kế. Ruộng bị cát bồi, vườn cây chết úng, ao cá vỡ bờ, gia súc gia cầm chết, ghe thuyền ngư cụ hư hỏng, quán xá mất hàng. Nếu không khôi phục được kế sinh nhai, gia đình sẽ phải vay mượn hoặc rời quê đi làm thuê. Giúp sinh kế là giúp họ tự đứng dậy, thay vì phải chờ cứu trợ lần sau.
Học hành của trẻ em. Sách vở, cặp, đồng phục bị cuốn trôi; trường học hư hỏng bàn ghế, thiết bị; có em phải nghỉ học phụ giúp gia đình. Giữ cho trẻ đến trường đều đặn là một trong những cách bảo vệ tương lai của cả vùng.
Một nhu cầu ít ai nhìn thấy: tinh thần. Sau một trận lũ dữ, có trẻ sợ tiếng mưa, có người già thức trắng mỗi khi nghe tin bão, có người lớn mệt mỏi vì nợ nần chồng chất. Những điều này không chữa được bằng quà. Một buổi sinh hoạt cho trẻ do giáo viên, đoàn thanh niên tổ chức, một lần ghé thăm hỏi han người già, hay đơn giản là nhớ đến họ vào dịp Tết, giúp người dân thấy mình không đơn độc. Với những trường hợp cần hỗ trợ chuyên môn, nên kết nối với ngành y tế địa phương.
Những cách giúp phù hợp với giai đoạn phục hồi
Không có cách nào đúng cho mọi nơi. Dưới đây là những hình thức nhiều cá nhân, nhóm và cơ quan đã làm, bạn có thể chọn theo sức mình.
- Đỡ đầu một vài hộ cụ thể qua sự giới thiệu của chính quyền xã: hỗ trợ sửa nhà, mua con giống, theo dõi trong một năm.
- Góp vào quỹ khuyến học của xã hay của trường, hoặc nhận đỡ đầu học phí, sách vở cho một số học sinh trong cả năm học.
- Hỗ trợ trường học sửa chữa bàn ghế, thư viện, khu vệ sinh theo danh sách nhà trường lập.
- Góp tiền cho chương trình hỗ trợ làm nhà của địa phương hoặc của Mặt trận Tổ quốc.
- Mua nông sản, hàng thủ công của vùng lũ khi họ đã sản xuất lại, giúp có đầu ra ổn định.
- Khi đã an toàn và địa phương sẵn sàng, đi du lịch trở lại những vùng sống nhờ du lịch, dùng dịch vụ của người dân.
- Đóng góp tay nghề: thợ điện, thợ xây, kỹ sư nông nghiệp, giáo viên về vài ngày theo sự sắp xếp của địa phương.
Điểm chung của các cách trên là chúng giúp người dân chủ động trở lại. Một con bò giống hay một vụ lúa thành công có giá trị lâu dài hơn nhiều thùng mì.
Giúp sinh kế sao cho đúng: nghe người trong nghề
Con giống, giống cây, ngư cụ là những thứ rất cụ thể với từng vùng đất, từng mùa vụ. Giống lúa hợp với đồng bằng sông Hồng chưa chắc hợp với vùng ven biển miền Trung; con giống mua từ nơi xa về có thể chưa quen khí hậu, dễ bệnh. Vì vậy trước khi hỗ trợ sinh kế, nên hỏi cán bộ nông nghiệp của xã hoặc các hợp tác xã địa phương xem loại nào phù hợp, mua ở đâu, có cần tập huấn kèm theo không.
Cũng nên hỏi chính người dân muốn làm gì. Có gia đình sau lũ muốn đổi sang cây trồng khác chịu ngập tốt hơn, có người muốn chuyển sang nghề khác. Một ví dụ giả định: một nhóm bạn định tặng mỗi hộ vài chục con gà giống, nhưng khi hỏi kỹ thì nhiều hộ muốn được hỗ trợ sửa chuồng trước, vì chuồng cũ đã sập và nuôi gà ngoài trời mùa mưa rất dễ chết. Nhóm đổi kế hoạch, góp tiền sửa chuồng trước rồi mới tặng giống.
Giúp sinh kế cũng cần theo dõi. Hỏi thăm sau một vụ, một lứa xem kết quả ra sao, có khó khăn gì. Sự quan tâm đó có khi quý hơn chính món quà.
Cứu trợ khẩn cấp và hỗ trợ phục hồi khác nhau thế nào
Hai giai đoạn cần cách làm khác nhau. Hiểu sự khác biệt giúp bạn chọn đúng thời điểm và hình thức.
| Khía cạnh | Cứu trợ khẩn cấp | Hỗ trợ phục hồi |
|---|---|---|
| Thời gian | Vài ngày đến vài tuần sau thiên tai | Vài tháng đến một hai năm |
| Nhu cầu | Giống nhau giữa các hộ: nước, đồ ăn, chăn màn | Khác nhau từng hộ: nhà, sinh kế, học hành |
| Hình thức hợp | Hàng nhu yếu phẩm, tiền qua kênh chính thức | Tiền có mục tiêu cụ thể, đỡ đầu hộ, tay nghề |
| Số hộ mỗi đoàn giúp | Nhiều hộ, mỗi hộ một phần nhỏ | Ít hộ, mỗi hộ hỗ trợ sâu hơn |
| Sự chú ý của xã hội | Rất lớn | Thường rất ít |
| Điều cần nhất ở người giúp | Nhanh và đúng kênh | Bền bỉ và chịu lắng nghe |
Nếu bạn lỡ mất giai đoạn đầu vì bận việc, đừng nghĩ mình đã muộn. Giai đoạn phục hồi đang chờ những người như bạn.
Đừng làm hỏng chợ và tinh thần tự lực của địa phương
Một điều ít được nói tới: hàng cứu trợ phát quá nhiều và quá lâu có thể làm khó chính người buôn bán ở địa phương. Tiệm tạp hoá trong xã, người bán rau ở chợ cũng là nạn nhân của lũ; khi hàng phát miễn phí tràn ngập, họ khó bán được gì để gượng dậy. Vì vậy, khi đã qua giai đoạn khẩn cấp và chợ đã họp lại, góp tiền để người dân tự mua ở chợ địa phương thường tốt hơn chở hàng từ xa về.
Hỗ trợ kéo dài theo kiểu cho không cũng có thể khiến một số người quen chờ đợi. Nhiều chương trình phục hồi vì thế kết hợp hỗ trợ với sự tham gia của người dân: người dân góp công sửa nhà, người hỗ trợ góp vật liệu; hộ nhận con giống cam kết chia lại một phần con giống cho hộ khác ở lứa sau. Cách làm này giữ được thể diện và tinh thần tự lực của người nhận.
Không có công thức chung, nên một lần nữa, hỏi chính quyền xã và người dân là cách tốt nhất để không vô tình làm điều ngược với ý tốt của mình. Đôi khi câu trả lời lại rất giản dị: người dân chỉ cần được vay không lãi một khoản nhỏ để mua lại giống, hay cần ai đó giúp kết nối bán số hàng đã làm ra. Những việc ấy không tốn nhiều, nhưng phải hỏi mới biết.
Giữ một lời hứa nhỏ cho lâu
Nhiều người ngại giúp giai đoạn phục hồi vì nghĩ phải góp lớn mới có ý nghĩa. Thực ra, một cam kết nhỏ nhưng đều đặn có giá trị không kém: đỡ đầu sách vở cho hai em học sinh trong ba năm, gửi một khoản hằng tháng cho một hộ người già neo đơn trong một năm, mỗi mùa lũ năm sau lại ghé thăm. Người nhận biết rằng mình không bị quên, và điều đó tiếp thêm sức cho họ.
Trong quan niệm của người Việt, "lá lành đùm lá rách" không phải là chuyện một lần. Những làng quê xưa từng có lệ đỡ đần nhau qua mùa giáp hạt, qua những năm mất mùa, không chỉ trong ngày bão. Giúp vùng lũ giai đoạn phục hồi là tiếp nối nếp ấy theo cách hôm nay.
Nếu bạn chọn đỡ đầu một hộ hay một em học sinh, hãy nói rõ với nhau từ đầu mình giúp được đến đâu, trong bao lâu. Hứa vừa sức và giữ lời quý hơn hứa nhiều rồi bỏ dở. Nếu giữa chừng hoàn cảnh của bạn thay đổi, hãy nói thật với gia đình được đỡ đầu và nhờ xã giới thiệu người tiếp nối.
Câu hỏi thường gặp
Sau lũ vài tháng người dân còn cần hỗ trợ gì?
Thường là sửa nhà, khôi phục sinh kế như ruộng vườn, chuồng trại, ghe thuyền, và đồ dùng học tập cho trẻ em. Nhu cầu mỗi hộ khác nhau nên cần hỏi chính quyền xã hoặc chính người dân trước khi giúp.
Đỡ đầu một hộ gia đình vùng lũ nên bắt đầu thế nào?
Liên hệ Ủy ban nhân dân hoặc Mặt trận Tổ quốc cấp xã để được giới thiệu hộ cần hỗ trợ. Hỏi gia đình cần gì nhất, thống nhất mình giúp được đến đâu, trong bao lâu, và giữ liên lạc đều đặn.
Có nên tặng con giống, giống cây cho người dân vùng lũ không?
Có thể, nhưng nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã và chính người dân về loại phù hợp với đất, mùa vụ và điều kiện chuồng trại. Giống không phù hợp dễ chết, gây thêm thiệt hại cho gia đình.
Mua nông sản vùng lũ có phải là một cách giúp đỡ không?
Có. Khi người dân đã sản xuất lại, việc có đầu ra ổn định giúp họ phục hồi bền vững hơn nhận quà. Nên mua qua hợp tác xã hoặc người quen biết ở địa phương để tiền đến đúng người làm ra sản phẩm.
Vì sao không nên tiếp tục phát hàng miễn phí khi chợ đã họp lại?
Hàng phát miễn phí tràn ngập có thể làm khó người buôn bán ở địa phương, vốn cũng là nạn nhân của lũ. Khi chợ đã họp, góp tiền để người dân tự mua ở chợ địa phương thường tốt hơn.
Góp nhỏ cho giai đoạn phục hồi có ý nghĩa không?
Có. Một cam kết nhỏ nhưng đều đặn như đỡ đầu sách vở cho vài em học sinh hay hỗ trợ một người già neo đơn trong một năm giúp người nhận thấy mình không bị quên, và có giá trị lâu dài.