Những việc thiện hợp với đầu năm và dịp rằm tháng Giêng thường là việc nhỏ, làm ngay được và có thể giữ suốt năm: góp sức giữ sạch nơi đông người đi lễ, hiến máu khi các điểm tiếp nhận thường thiếu máu sau Tết, trồng cây đầu xuân, lo học phí, sách vở học kỳ hai cho một em nhỏ khó khăn, và đặt cho mình một kế hoạch làm phước theo tháng. Một lời hứa nhỏ giữ được mười hai tháng có ích hơn một khoản lớn chỉ đóng một lần cho xong.
Theo nếp nghĩ của nhiều gia đình Việt, đầu năm là lúc mở hàng, mở việc, nên người ta muốn mọi chuyện bắt đầu bằng điều lành. Rằm tháng Giêng, còn gọi Tết Nguyên tiêu, là ngày rằm đầu tiên của năm; năm 2027 rơi vào ngày 20/2 dương lịch. Bài này không bàn chuyện sắm lễ hay đi lễ ở đâu, mà nói về phần việc thiện: làm gì, làm thế nào cho thiết thực, và làm sao để ý định tốt đầu năm không tắt sau vài tuần.
Vì sao đầu năm là lúc tốt để bắt đầu việc thiện
Đầu năm là lúc người ta dễ đặt mục tiêu nhất. Tiền thưởng Tết vừa nhận, công việc chưa vào guồng, cả nhà còn quây quần. Đây cũng là thời gian nhiều người có thói quen nhìn lại năm cũ: mình đã giúp được ai, đã hứa gì mà chưa làm. Một kế hoạch việc thiện đặt vào lúc này có nhiều cơ hội được thực hiện hơn đặt vào giữa năm khi ai cũng bận.
Đầu năm còn là lúc có những nhu cầu thật mà ít người để ý. Sau Tết, nhiều hộ khó khăn cạn sạch tiền vì đã dồn hết cho mấy ngày Tết; trẻ con nhà nghèo bước vào học kỳ hai thiếu sách vở, đồng phục; nhiều cơ sở tiếp nhận máu thường lên tiếng về tình trạng thiếu máu vì người hiến thưa đi trong kỳ nghỉ dài. Những chỗ trống đó chính là nơi việc thiện đầu năm có ích nhất.
Cũng cần nói thẳng: việc thiện đầu năm không phải là cách "đổi" lấy một năm may mắn. Các truyền thống văn hoá Việt, từ lời răn trong gia huấn đến cách hiểu của nhà chùa, đều đặt việc tốt ở cái tâm của người làm hơn là ở điều mình mong nhận lại. Làm vì thấy cần làm thì nhẹ lòng; làm để đổi lấy điều gì thì dễ thất vọng.
Việc thiện ngay trong dịp rằm tháng Giêng
Giữ sạch nơi đông người đi lễ. Rằm tháng Giêng là một trong những ngày chùa, đền, phủ đông nhất năm. Sau ngày lễ, sân thường đầy tro hương, vàng mã cháy dở, chai nước, túi nilon. Một nhóm nhỏ xin phép ban quản lý ở lại nhặt rác, quét sân sáng hôm sau là việc ai cũng làm được.
Đi lễ mà vẫn nghĩ cho người khác. Nhường lối cho người già, người bế con nhỏ; không chen lấn; không đặt tiền lẻ khắp nơi làm bừa bộn nơi thờ tự; đỗ xe đúng chỗ để không chắn lối xe cấp cứu. Đây là việc thiện nhỏ nhất nhưng làm cho hàng nghìn người cùng dễ chịu.
Phụ bếp, phát nước ở nơi có lễ lớn. Nhiều chùa và cơ sở thờ tự cần người giúp nấu cơm, rửa bát, phát nước cho khách thập phương. Bạn hỏi trước người phụ trách xem có cần không, đến đúng giờ được phân, làm theo hướng dẫn, không tự ý mang thực phẩm vào bếp chung.
Thả hoa đăng có trách nhiệm. Nơi nào có tục thả hoa đăng đêm rằm, bạn chọn loại làm bằng giấy, lá, không dùng xốp, nến trong cốc nhựa. Hôm sau có thể góp sức vớt đèn trôi dạt để sông hồ sạch lại.
Dành một phần tiền lễ cho một việc có địa chỉ. Thay vì đặt tiền ở nhiều điểm, nhiều gia đình chọn một khoản góp rõ ràng: học bổng cho một em nhỏ, tiền thuốc cho một cụ già trong xóm. Đây là lựa chọn riêng của mỗi người, không phải điều bắt buộc.
Gợi ý kế hoạch làm phước theo tháng trong năm
Bảng dưới là một khung mẫu, mỗi tháng một việc nhỏ gắn với nhịp sống người Việt. Bạn sửa theo hoàn cảnh, có tháng bỏ trống cũng không sao. Các tháng ghi theo âm lịch.
| Tháng | Việc gợi ý | Gắn với |
|---|---|---|
| Tháng Giêng | Hiến máu; lo sách vở học kỳ hai cho một em nhỏ; trồng một cây | Sau Tết, đầu xuân |
| Tháng Hai, Ba | Thăm một cụ già neo đơn trong xóm, hỏi thăm sức khoẻ sau Tết | Thời gian đoàn thăm hỏi đã vãn |
| Tháng Tư | Góp sức cho các hoạt động thiện nguyện dịp lễ Phật đản nếu bạn theo đạo hoặc muốn tham gia | Rằm tháng Tư |
| Tháng Năm, Sáu | Góp nước uống, chỗ nghỉ cho người lao động ngoài trời; giúp thí sinh mùa thi | Mùa nắng nóng, mùa thi |
| Tháng Bảy | Làm một việc báo hiếu cụ thể cho cha mẹ; phát quà rằm tháng Bảy có trật tự | Vu Lan, rằm tháng Bảy |
| Tháng Tám | Góp quà, góp buổi vui Trung thu cho trẻ khó khăn | Tết Trung thu |
| Tháng Chín, Mười | Chuẩn bị tinh thần góp cứu trợ nếu miền Trung có bão lũ | Mùa mưa bão |
| Tháng Mười một, Chạp | Gom áo ấm cho vùng cao; chuẩn bị quà Tết cho người neo đơn | Mùa rét, cuối năm |
Ví dụ giả định: một gia đình ba người ở Huế đặt mỗi tháng một ngày Chủ nhật đầu tháng cho việc thiện, luân phiên mỗi người chọn một việc. Cuối năm cả nhà ngồi xem lại cuốn sổ ghi chép, thấy mình đã làm được chín trong mười hai việc. Kế hoạch không cần hoàn hảo, chỉ cần có.
Trồng cây đầu xuân: việc thiện lâu dài nhất
Phong trào Tết trồng cây đầu xuân đã quen thuộc với người Việt nhiều thập kỷ. Ngoài ý nghĩa phong trào, trồng cây là một việc thiện theo đúng nghĩa: người trồng ít khi là người hưởng bóng mát nhiều nhất. Câu tục ngữ "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" vẫn được dạy cho trẻ con từ nhỏ, và trồng một cây là cách để chính mình trở thành người trồng cây đó.
Muốn cây sống thì cần nghĩ trước hơn là trồng thật nhiều. Chọn loài hợp đất, hợp khí hậu vùng mình, ưu tiên cây bản địa. Hỏi ý chính quyền cấp xã hoặc ban quản lý khu dân cư trước khi trồng ở nơi công cộng, để cây không vướng đường điện, không làm vỡ vỉa hè, không bị nhổ đi sau vài tháng. Trồng ở sân trường, sân nhà văn hoá thôn, quanh trạm y tế là những chỗ dễ được chăm sóc tiếp.
Phần quan trọng nhất là chăm sau khi trồng. Cây non cần tưới đều trong mùa khô đầu tiên, cần cọc chống gió, cần người để mắt tới. Một nhóm trồng mười cây và nhận chăm cả mười trong một năm làm được nhiều hơn một đợt trồng một trăm cây rồi bỏ đó. Có thể giao cho mỗi gia đình hay mỗi em học sinh nhận chăm một cây, đặt tên cho cây để trẻ con có cảm giác gắn bó.
Hiến máu và giúp học sinh sau Tết
Vì sao sau Tết hay thiếu máu. Trong kỳ nghỉ dài, các đợt hiến máu tập trung ở trường học, cơ quan gần như tạm dừng, trong khi nhu cầu cấp cứu vẫn có. Vì vậy những tuần đầu năm thường là lúc các cơ sở tiếp nhận máu kêu gọi người hiến.
Chuẩn bị trước khi đi hiến. Ngủ đủ, ăn nhẹ trước khi hiến, mang giấy tờ tuỳ thân, khai báo trung thực tình trạng sức khoẻ. Người vừa uống nhiều rượu bia trong mấy ngày Tết nên chờ vài hôm cho cơ thể ổn định rồi mới đi. Điều kiện cụ thể về tuổi, cân nặng và khoảng cách giữa các lần hiến do nhân viên y tế tư vấn tại chỗ.
Học kỳ hai và những khoản nhỏ. Sau Tết, nhiều phụ huynh nghèo xoay không kịp tiền đóng góp, sách bài tập, đồng phục cho con. Hỏi giáo viên chủ nhiệm hay ban giám hiệu trường làng xem em nào đang khó, rồi góp đúng thứ em cần thông qua nhà trường.
Lì xì có ích. Thay vì lì xì nhiều trẻ con trong họ hàng vốn đã đủ đầy, một số gia đình dành một phần cho một em nhỏ khó khăn dưới dạng sách, xe đạp đi học, hoặc một khoản gửi nhà trường quản lý giúp.
Việc thiện đầu năm ở cơ quan, công ty, hội nhóm
Nhiều cơ quan, công ty có buổi gặp mặt đầu xuân, liên hoan tân niên. Đây là dịp tốt để cả tập thể cùng làm một việc thiện nhỏ thay vì chỉ ăn uống. Có nơi chọn tổ chức ngày hiến máu ngay tại trụ sở trong tuần đầu đi làm, phối hợp với cơ sở tiếp nhận máu ở địa phương. Có nơi trích một phần kinh phí liên hoan để góp học bổng cho con em công nhân, nhân viên có hoàn cảnh khó.
Với các hội nhóm như hội đồng hương, hội cựu học sinh, câu lạc bộ thể thao, buổi họp mặt đầu năm cũng là lúc chốt việc thiện của cả năm: năm nay hội sẽ đỡ đầu bao nhiêu em, sẽ về quê làm gì, ai giữ quỹ, bao lâu công khai thu chi một lần. Quyết định chung vào đầu năm giúp mọi người có thời gian chuẩn bị, không bị động khi có việc gấp.
Điều nên giữ là tính tự nguyện. Đóng góp đầu năm ở nơi làm việc không nên thành khoản bắt buộc hay bị so sánh ai góp nhiều ai góp ít. Người tổ chức có thể đặt một hộp góp kín hoặc cho đăng ký riêng, rồi công khai tổng số và việc đã làm, không công khai từng người. Như vậy người khó khăn không thấy áp lực, còn người muốn góp vẫn có chỗ.
Giữ ý định tốt đầu năm cho bền
Lý do phổ biến khiến kế hoạch đầu năm tắt sau vài tuần là nó quá lớn và quá chung chung. "Năm nay sẽ làm từ thiện nhiều hơn" khó giữ hơn "mỗi tháng góp một khoản nhỏ vào học bổng của em Lan" hay "Chủ nhật đầu tháng đưa bà cụ đầu ngõ đi chợ". Việc càng cụ thể, càng có tên người, càng dễ nhớ.
Nên chọn việc vừa sức. Người bận rộn có thể chọn góp tiền định kỳ qua kênh tin cậy; người có thời gian có thể chọn việc tay chân; người có nghề có thể dạy nghề, sửa đồ miễn phí vài giờ mỗi tháng. Không cần so với ai. Việc thiện là chuyện giữa bạn và người được giúp, không phải cuộc đua.
Ghi lại những gì đã làm, không phải để khoe, mà để cuối năm biết mình đã đi được bao xa và năm sau làm tốt hơn. Rủ thêm một người cùng làm cũng là cách giữ cam kết: hai người nhắc nhau thì khó bỏ cuộc hơn một người.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng năm 2027 là ngày nào dương lịch?
Rằm tháng Giêng năm Đinh Mùi 2027 rơi vào thứ Bảy, ngày 20/2/2027 dương lịch, tức hai tuần sau mùng Một Tết là ngày 6/2/2027. Nếu bạn định tổ chức việc thiện vào dịp này, nên lên kế hoạch từ trước Tết vì sau Tết mọi người thường còn bận việc gia đình.
Làm việc thiện đầu năm có phải để cầu may cả năm không?
Nhiều người làm việc thiện đầu năm với mong muốn mở năm bằng điều lành, đó là nếp nghĩ văn hoá dễ hiểu. Tuy vậy, các truyền thống đều coi trọng tấm lòng hơn điều mong nhận lại. Làm vì thấy người khác cần giúp thì việc thiện giữ được lâu; làm để đổi lấy may mắn thì dễ bỏ khi thấy không như ý.
Đi lễ rằm tháng Giêng có cách nào làm việc thiện ngay tại chùa?
Bạn có thể hỏi người phụ trách xem có cần người phụ bếp, rửa bát, phát nước, hướng dẫn chỗ để xe hay quét dọn sau lễ không. Ngay cả khi chỉ đi lễ, việc không chen lấn, nhường lối cho người già, không xả rác và không đặt tiền lẻ bừa bộn cũng là cách góp phần cho nơi đông người.
Vì sao sau Tết hay thiếu máu và hiến máu lúc này cần lưu ý gì?
Kỳ nghỉ dài làm các đợt hiến máu ở trường học, cơ quan tạm ngưng trong khi nhu cầu cấp cứu vẫn có. Nếu đi hiến sau Tết, bạn nên ngủ đủ, ăn nhẹ, chờ vài ngày nếu vừa uống nhiều rượu bia, và khai báo trung thực sức khoẻ để nhân viên y tế tư vấn.
Trồng cây đầu xuân thế nào để cây sống được?
Chọn loài hợp đất và khí hậu, ưu tiên cây bản địa; hỏi ý chính quyền cấp xã hoặc ban quản lý trước khi trồng nơi công cộng; trồng ở chỗ có người chăm như sân trường, nhà văn hoá. Sau khi trồng cần tưới đều mùa khô đầu tiên và làm cọc chống gió cho cây non.
Làm sao giữ được kế hoạch làm từ thiện cả năm?
Đặt việc thật cụ thể, có tên người và có ngày làm, ví dụ Chủ nhật đầu mỗi tháng. Chọn việc vừa sức, ghi chép lại những gì đã làm và rủ thêm người cùng làm để nhắc nhau. Có tháng không làm được cũng không sao, quan trọng là quay lại vào tháng sau.