Trang mạo danh kêu gọi từ thiện thường để lộ mình qua ba chỗ: trang mới lập hoặc vừa đổi tên, tài khoản nhận tiền không khớp với trang gốc, và cách liên lạc đẩy bạn vào tin nhắn riêng thay vì nói công khai. Kiểm ba chỗ đó mất vài phút, đỡ hơn nhiều so với việc phải đi đòi lại tiền.
Kẻ lừa đảo thích mùa thiên tai, vì lúc đó lòng người mở rộng và ai cũng vội. Bài này nói về một kiểu cụ thể: giả làm người khác hoặc tổ chức khác để nhận tiền, gồm trang nhái nhóm thiện nguyện có tiếng, trang nhái báo đài, tài khoản mạng xã hội của bạn bè bị chiếm, và các nhóm chat lạ tự nhận là ban vận động. Chuyện ảnh hoàn cảnh bị mượn, câu chuyện bị dựng là một kiểu khác, được nói kỹ trong bài về những lời xin giúp viện phí.
Bốn kiểu mạo danh hay gặp
Trang nhái một nhóm hay tổ chức có tiếng. Kẻ xấu lập trang mới với tên gần giống, ảnh đại diện chép y nguyên, đăng lại bài của trang thật, rồi chèn số tài khoản của mình. Nhiều trang nhái còn chạy quảng cáo để hiện lên trước trang thật.
Trang nhái báo đài, cơ quan. Trang mạo danh một tờ báo, một đài truyền hình, một cơ quan nhà nước, đăng tin thiên tai thật rồi kèm "tài khoản tiếp nhận ủng hộ" không phải của cơ quan đó.
Tài khoản bạn bè bị chiếm. Bạn nhận tin nhắn từ người quen: "Mình đang gom tiền giúp một gia đình bị lũ, bạn chuyển giúp vào số này nhé". Giọng văn hơi lạ, số tài khoản mang tên người khác. Rất có thể tài khoản của bạn bè đã bị chiếm.
Nhóm chat tự nhận là ban vận động. Bạn bị thêm vào một nhóm chat đông người, có người tự xưng là trưởng ban, liên tục đăng ảnh vùng lũ và giục chuyển khoản. Trong nhóm có nhiều tài khoản ảo nhắn "đã chuyển" để tạo sức ép.
Điểm chung của cả bốn kiểu. Dù hình thức khác nhau, các kiểu mạo danh đều dựa vào hai thứ: mượn uy tín của một người hay tổ chức có thật, và thúc bạn hành động trước khi kịp kiểm. Vì vậy cách phòng cũng chung: tìm về nguồn gốc, kiểm qua một kênh khác, và không để cảm giác vội vàng quyết định thay mình.
Kiểm một fanpage trong năm phút
Các mạng xã hội lớn đều có phần thông tin minh bạch về trang. Tên gọi mục này mỗi nền tảng một khác và có thể thay đổi theo thời gian, nhưng nội dung cần xem thì giống nhau.
- Xem ngày tạo trang. Trang của một nhóm làm thiện nguyện nhiều năm mà mới lập vài tuần trước là dấu hiệu đáng ngờ.
- Xem lịch sử đổi tên. Trang vốn là trang bán hàng hay trang giải trí rồi bỗng đổi thành tên nhóm thiện nguyện thì nên dừng.
- Xem vị trí của người quản lý trang nếu nền tảng cho hiển thị. Nhóm làm việc ở Việt Nam mà người quản lý toàn ở nước ngoài thì nên tra kỹ hơn.
- Lướt xuống các bài cũ. Trang thật thường có nhiều năm bài viết, ảnh hoạt động, bình luận tự nhiên. Trang giả thường chỉ có vài bài gần đây, phần lớn chép lại.
- Xem dấu xác minh nếu có, nhưng đừng chỉ dựa vào nó; nhiều nhóm thiện nguyện thật không có dấu này, và dấu xác minh cũng có thể bị làm giả bằng cách đặt biểu tượng vào tên.
- Đối chiếu số tài khoản trong bài với số tài khoản mà trang thật, hoặc báo chí, từng công bố cho nhóm đó.
Nếu sau năm phút bạn vẫn không chắc, cứ chọn một kênh khác bạn tin hơn. Lòng tốt không mất đi vì bạn đổi kênh. Khoản tiền định góp vẫn có thể đến với vùng lũ qua Mặt trận Tổ quốc, qua chính quyền xã hay qua một nhóm bạn đã biết rõ, chậm hơn một chút nhưng yên tâm hơn nhiều.
Khi người quen nhắn xin tiền giúp người khác
Kiểu này đánh vào lòng tin giữa bạn bè, nên rất dễ mắc. Nguyên tắc đơn giản là xác minh qua một kênh khác. Gọi điện thoại trực tiếp, hoặc gọi video, cho người quen đó. Đừng gọi qua chính cuộc trò chuyện vừa nhắn, vì kẻ chiếm tài khoản có thể không nghe, hoặc gửi lại một đoạn ghi âm, ghi hình cũ. Hỏi một chuyện chỉ hai người biết.
Những dấu hiệu trong tin nhắn cũng đáng để ý: xưng hô khác thường ngày, viết sai chính tả kiểu lạ, không chịu gọi điện với lý do đang ở chỗ ồn, đang họp; số tài khoản mang tên người lạ với lý do "tài khoản của mình bị lỗi". Gần đây còn có những đoạn ghi hình ngắn được làm giả khuôn mặt và giọng nói để trả lời cuộc gọi; hình mờ, giật, chỉ vài giây rồi tắt cũng là dấu hiệu.
Nếu đúng là tài khoản người quen bị chiếm, hãy báo cho họ qua kênh khác và báo cho bạn bè chung, đồng thời báo cáo tài khoản đó với nền tảng. Đừng chuyển tiền thử một ít để xem phản ứng; số tiền nhỏ cũng là tiền mất, và cho kẻ xấu biết bạn là người dễ thuyết phục.
Trang nhái báo đài và cơ quan nhà nước: kiểm ở đâu
Trang mạo danh cơ quan báo chí hay cơ quan nhà nước thường lợi dụng tin thiên tai có thật. Bài đăng có ảnh, có số liệu thiệt hại lấy từ báo thật, chỉ khác ở dòng cuối: "tài khoản tiếp nhận ủng hộ" do trang tự thêm vào. Người đọc thấy tin đúng nên tin luôn số tài khoản.
Cách kiểm đơn giản nhất là đi tìm chính cơ quan đó ở kênh gốc. Báo, đài có trang thông tin điện tử chính thức với tên miền riêng, có trang mạng xã hội lâu năm với lượng người theo dõi lớn. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp công bố tài khoản nhận ủng hộ trên trang của mình và qua nhiều báo cùng lúc. Nếu một số tài khoản chỉ thấy trên trang bạn vừa gặp mà không thấy trên kênh gốc, đó gần như chắc chắn không phải của cơ quan đó.
Một dấu hiệu khác: cơ quan nhà nước và báo chí khi kêu gọi ủng hộ thường dẫn người đọc về tài khoản của Mặt trận Tổ quốc hay của chính tờ báo, ít khi đưa tài khoản cá nhân. Thấy trang mang tên một cơ quan mà tài khoản nhận lại là tên một người, hãy dừng lại, vì gần như chắc chắn có vấn đề.
Trang thật và trang giả thường khác nhau ở đâu
Không có dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng khi đặt cạnh nhau, khác biệt thường khá rõ.
| Điểm so | Trang thật thường | Trang mạo danh thường |
|---|---|---|
| Tuổi đời trang | Nhiều năm, có lịch sử hoạt động | Mới lập hoặc vừa đổi tên |
| Bài viết | Tự viết, có ảnh hoạt động riêng, cập nhật kết quả | Chép lại bài của trang khác, ít bài |
| Bình luận | Đa dạng, có câu hỏi và trả lời | Bị tắt bình luận hoặc toàn lời khen giống nhau |
| Cách nhận tiền | Một tài khoản rõ ràng, nhất quán | Đổi tài khoản, yêu cầu nhắn riêng để lấy số |
| Công khai thu chi | Có báo cáo sau các đợt trước | Không có hoặc chỉ hứa sẽ công khai |
| Thái độ khi bị hỏi | Trả lời, giải thích | Xoá bình luận, chặn người hỏi |
Một trang thật nhỏ, mới lập vẫn có thể là người tốt mới bắt đầu làm thiện nguyện. Khi đó, chính sự minh bạch từ bài đầu tiên là điều giúp họ được tin.
Nhóm chat lạ và chiêu tạo sức ép đám đông
Bị thêm vào một nhóm chat với vài trăm người, ai cũng có vẻ nhiệt tình, liên tục báo đã chuyển tiền, đăng ảnh giao dịch: không khí đó làm người mới vào thấy ngại nếu đứng ngoài. Đây là chiêu tạo sức ép đám đông. Nhiều tài khoản trong nhóm có thể là tài khoản ảo của cùng một người.
Vài câu hỏi giúp bạn tỉnh táo: ai đã thêm mình vào nhóm, mình có quen họ không; nhóm có liên hệ gì với chính quyền nơi bị nạn hay một tổ chức có tên tuổi không; vì sao cần chuyển ngay trong nhóm chat thay vì qua một kênh công khai. Thấy không trả lời được, hãy rời nhóm và báo cáo nhóm với nền tảng.
Cũng cảnh giác với những đường dẫn được gửi trong nhóm hay tin nhắn, mời bạn bấm vào để "xem danh sách hộ bị nạn", "đăng ký nhận quà cứu trợ", "xác nhận ủng hộ". Bấm vào có thể dẫn đến trang giả đòi nhập thông tin ngân hàng, mã xác thực, hoặc cài ứng dụng lạ. Ngân hàng và cơ quan nhà nước không bao giờ đề nghị bạn cung cấp mã xác thực qua tin nhắn.
Khi đã nhận ra trang hay tài khoản mạo danh
Phát hiện ra trang giả, bạn có thể giúp người khác khỏi mắc bẫy bằng mấy việc nhỏ, mà không cần tự mình đi đối đầu.
- Không bình luận tranh cãi dưới bài của trang giả; họ có thể xoá và chặn, hoặc dùng bình luận để tăng tương tác.
- Báo cáo trang hoặc tài khoản với nền tảng theo mục mạo danh hoặc lừa đảo.
- Báo cho trang thật, nhóm thật bị mạo danh, để họ cảnh báo người theo dõi.
- Nhắc người thân, nhất là người lớn tuổi hay dùng mạng xã hội, về kiểu mạo danh này.
- Nếu đã chuyển tiền, liên hệ ngân hàng ngay và báo cơ quan công an nơi cư trú, kèm ảnh chụp trang và giao dịch.
- Có thể gửi phản ánh qua các kênh tiếp nhận cảnh báo lừa đảo trực tuyến của cơ quan nhà nước về an toàn thông tin.
Mỗi lần ai đó báo cáo một trang giả, có thêm vài người khác không bị mất tiền. Đó cũng là một việc thiện, dù nhỏ và không ai thấy, và đúng với tinh thần giúp người mà trang này theo đuổi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một fanpage kêu gọi từ thiện là thật hay giả?
Xem ngày tạo trang, lịch sử đổi tên, các bài viết cũ, cách nhận tiền và việc công khai thu chi các đợt trước. Đối chiếu số tài khoản với nguồn chính thức. Trang mới lập, vừa đổi tên, bắt nhắn riêng để lấy số là dấu hiệu đáng ngờ.
Người quen nhắn tin nhờ chuyển tiền ủng hộ thì nên làm gì?
Gọi điện thoại hoặc gọi video trực tiếp cho người đó qua kênh khác để xác minh, hỏi một chuyện chỉ hai người biết. Nếu số tài khoản mang tên người lạ, càng phải cẩn thận.
Dấu xác minh trên trang có bảo đảm trang là thật không?
Dấu xác minh giúp tăng độ tin cậy nhưng không phải là tất cả. Nhiều nhóm thật không có dấu này, và kẻ xấu có thể chèn biểu tượng giống dấu xác minh vào tên trang. Vẫn nên kiểm các điểm khác.
Bị thêm vào nhóm chat kêu gọi từ thiện lạ thì xử lý thế nào?
Xem ai thêm mình vào, nhóm có liên hệ với tổ chức hay chính quyền nơi bị nạn không. Nếu không rõ ràng, rời nhóm, báo cáo nhóm với nền tảng và không bấm vào đường dẫn nào được gửi trong đó.
Thấy trang mạo danh thì có nên vào bình luận cảnh báo không?
Không nên tranh cãi dưới bài của trang giả vì họ có thể xoá, chặn hoặc lợi dụng tương tác. Hãy báo cáo trang với nền tảng, báo cho trang thật bị mạo danh và nhắc người thân của mình.