Tiền mặt cho người nhận quyền tự quyết điều họ cần nhất, còn hiện vật hợp khi nhu cầu đã rõ, khi chợ búa không còn hoặc khi tiền dễ bị dùng sai mục đích. Phần lớn các trường hợp giúp người khó khăn hiện nay, nhất là khi họ vẫn đi chợ được bình thường, thì tiền hoặc phiếu mua hàng giúp được nhiều hơn một thùng mì. Nhưng vẫn có những tình huống mà một bao gạo, một chiếc áo ấm đúng cỡ quý hơn mọi thứ.
Thói quen "mang quà đến" có cái lý của nó: món quà nhìn thấy được, cho người tặng cảm giác chắc chắn rằng đồ đã đến tay. Bài này đi qua từng tình huống hay gặp, những món hiện vật thường thừa và những món thường thiếu, để bạn chọn cách giúp vì người nhận chứ không vì sự yên tâm của mình.
Vì sao tiền mặt thường giúp được nhiều hơn
Người nhận biết rõ mình thiếu gì. Một gia đình có thể đã đủ gạo nhưng đang nợ tiền điện, cần mua thuốc cho người ốm hay đóng học phí cho con. Mười thùng mì không trả được hoá đơn nào trong số đó.
Tránh thừa một thứ, thiếu thứ khác. Khi nhiều đoàn cùng mang đồ đến, người nhận thường nhận trùng: ba bao gạo, năm thùng mì, nhưng không ai mang dầu ăn, sữa cho trẻ nhỏ hay băng vệ sinh. Tiền cho họ tự bù chỗ thiếu.
Giữ được thể diện. Tự đi chợ chọn đồ cho nhà mình là một sinh hoạt bình thường. Nhận một túi đồ người khác chọn sẵn, nhất là trước mặt hàng xóm, đôi khi làm người ta thấy mình bị coi là "người được phát".
Đỡ chi phí vận chuyển và hao hụt. Chở hàng đi xa tốn xăng, tốn người, dễ hư hỏng. Tiền đến nơi nguyên vẹn, lại giúp chợ và cửa hàng ở địa phương có khách, nhất là sau thiên tai khi kinh tế vùng đó cũng đang khó.
Khi nào hiện vật hợp hơn tiền
Người nhận không tự đi mua được. Người già nằm một chỗ, người khuyết tật nặng sống một mình, gia đình ở nơi đường sá cách trở, xa chợ. Với họ, một khoản tiền chưa đổi được thành bữa ăn nếu không có ai đi mua giúp. Mang tận nơi gạo, thực phẩm, đồ dùng đúng thứ họ cần, hoặc nhờ người hàng xóm nhận tiền và đi chợ hộ hằng tuần, là cách giúp hợp lý. Riêng cứu trợ thiên tai có những nguyên tắc riêng theo từng giai đoạn, nên đi theo hướng dẫn của địa phương nơi nhận.
Nhu cầu đã được hỏi rõ. Một mái ấm báo cần sữa cho trẻ dưới một tuổi loại cụ thể, một trường vùng cao cần áo ấm cỡ tiểu học: hiện vật đúng thứ, đúng cỡ lúc đó rất hữu ích.
Món đồ có giá trị dùng lâu mà người nhận khó tự mua. Xe lăn cho người liệt, máy may cho người học nghề, xe đạp cho học sinh đường xa, bộ dụng cụ cho thợ sửa xe. Những món này biến khoản giúp thành công cụ sinh kế.
Có lo ngại tiền bị dùng sai. Gia đình có người nghiện rượu, nợ nần chồng chất, hoặc trẻ em sống với người giám hộ không đáng tin. Khi đó trả thẳng học phí cho trường, mua thuốc giao cho người chăm sóc, hay đặt cơm theo tháng an toàn hơn đưa tiền mặt.
Những món hay thừa và những món hay thiếu
Kinh nghiệm chung của nhiều nhóm thiện nguyện cho thấy một số món luôn dư, một số món luôn thiếu. Bảng sau là gợi ý tham khảo, nhu cầu thật vẫn phải hỏi tại chỗ.
| Hay bị thừa | Lý do | Hay bị thiếu |
|---|---|---|
| Mì gói | Dễ mua, dễ chở nên ai cũng mang | Thực phẩm tươi, đạm, rau, sữa cho trẻ nhỏ |
| Quần áo cũ chưa giặt, không phân loại | Dọn tủ nhà mình rồi gửi đi | Đồ lót mới, áo ấm đúng cỡ, đồ cho người già |
| Nước ngọt, bánh kẹo | Trông đẹp khi làm quà | Dầu ăn, nước mắm, muối, đồ khô dùng lâu |
| Sách cũ không hợp lứa tuổi | Gom từ nhiều nhà | Sách giáo khoa đúng lớp, vở, bút mới |
| Thuốc không rõ hạn dùng | Tủ thuốc gia đình dư | Băng vệ sinh, tã, xà phòng, đồ vệ sinh cá nhân |
Quần áo cũ là trường hợp đáng nói nhất. Sau các đợt cứu trợ lớn, nhiều nơi phải tốn công phân loại rồi tiêu huỷ hàng đống quần áo rách, bẩn, không ai mặc được. Nếu gửi, bạn nên giặt sạch, chọn đồ còn tốt, phân theo cỡ và giới, ghi rõ bên ngoài thùng. Thuốc men thì không nên gửi tự phát; thuốc cần người có chuyên môn phân phát.
Phiếu mua hàng, chuyển khoản và các cách ở giữa
Giữa tiền mặt và hiện vật còn nhiều lựa chọn ở giữa. Phiếu mua hàng tại một tiệm tạp hoá hay chợ địa phương cho người nhận tự chọn đồ nhưng giới hạn vào nhu yếu phẩm. Đặt sẵn một khoản ở cửa hàng gạo đầu ngõ để gia đình khó khăn đến lấy dần cũng là cách nhiều xóm vẫn làm. Trả trực tiếp cho trường, cho nhà thuốc, cho chủ nhà trọ giúp khoản tiền đi đúng mục đích mà người nhận không phải cầm tiền mặt.
Chuyển khoản tiện cho cả hai bên và để lại dấu vết rõ ràng, nhưng không phải ai cũng có tài khoản ngân hàng, nhất là người già ở nông thôn. Khi đó tiền mặt trao tận tay, có người làm chứng, ký nhận đơn giản là đủ. Nếu bạn đang giúp thay cho nhiều người góp, nên giữ lại biên nhận để báo cáo.
Với những người cần giúp nhiều tháng liền, một khoản cố định chia theo tháng thường tốt hơn một khoản lớn trao một lần. Người nhận dễ tính toán chi tiêu, còn bạn cũng có dịp hỏi han xem tình hình đã khá hơn chưa.
Ví dụ giả định: một nhóm đồng nghiệp ở Huế muốn giúp gia đình bác bảo vệ cơ quan có vợ chạy thận. Thay vì mỗi người mua một ít hoa quả mang vào viện, họ góp chung, trả trước tiền ăn tháng cho người nuôi bệnh ở căng tin bệnh viện, phần còn lại đưa bác làm tiền xe đi về. Món giúp không nhìn thấy được như một giỏ quà, nhưng đúng vào chỗ gia đình đang hụt nhất.
Một cách nữa là góp công cụ thay vì đồ dùng hằng ngày. Với gia đình còn sức lao động, một con giống, một ít vốn mua hàng bán rong, một chiếc xe đẩy bán đồ ăn có thể giúp họ tự kiếm tiền trong nhiều năm. Loại giúp này cần tìm hiểu kỹ hơn, nhưng thường để lại kết quả lâu bền nhất.
Hỏi nhu cầu trước khi mua: bốn bước đơn giản
Dù chọn tiền hay hiện vật, bước quan trọng nhất là hỏi. Cách hỏi khéo giúp người nhận nói thật mà không thấy mình đang xin xỏ.
- Hỏi qua người trung gian gần gũi với họ: trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, cô giáo chủ nhiệm, người hàng xóm thân. Họ thường biết rõ gia đình đang thiếu gì.
- Nếu hỏi trực tiếp, đặt câu hỏi mở và nhẹ nhàng: "Nhà mình dạo này lo nhất khoản nào?" thay vì "Cô có cần gạo không?". Câu hỏi có hay không khiến người ta ngại từ chối.
- Hỏi cụ thể đến cỡ, số lượng, loại: trẻ mấy tuổi, mặc cỡ gì, người già có kiêng ăn gì, nhà có bếp nấu không.
- Báo trước bạn giúp được tới đâu, để người nhận không kỳ vọng quá mức rồi thất vọng, và để họ nói ra điều cần nhất trong phạm vi đó.
Bốn bước này mất thêm một hai ngày, nhưng tránh được cảnh cả đoàn mang quà đến mà người nhận chỉ cảm ơn cho phải phép rồi để đồ trong góc nhà.
Lưu ý riêng khi giúp trẻ em, người già và người bệnh
Trẻ em: ưu tiên thứ phục vụ việc học và bữa ăn. Tiền học, bữa trưa ở trường, sách vở đúng lớp, áo ấm mùa đông, đôi dép đi học. Đồ chơi và bánh kẹo làm trẻ vui trong một buổi, nhưng không nên là phần chính. Khi giúp bằng tiền cho trẻ, nên trao qua cha mẹ, người giám hộ hoặc nhà trường, không đưa thẳng cho trẻ.
Người già: chú ý sức khoẻ và thói quen ăn uống. Người già thường răng yếu, ăn kiêng mặn, kiêng ngọt, khó dùng đồ cứng. Gạo ngon, sữa phù hợp, chăn mỏng nhẹ, đèn ngủ, tay vịn nhà tắm có khi hữu ích hơn thùng mì hay nước ngọt. Nhiều cụ sống một mình cần người đến thăm đều đặn hơn là một món quà to.
Người bệnh lâu ngày: khoản thiếu thường là chi phí ngoài thuốc. Tiền đi lại khám chữa, tiền ăn cho người nuôi bệnh, tiền mất việc trong thời gian chăm người ốm thường đè nặng hơn tiền thuốc đã có bảo hiểm hỗ trợ một phần. Hỏi gia đình đang thiếu khoản nào trước khi mua sữa, mua hoa quả mang vào viện.
Người khuyết tật: hỏi chính họ. Người khuyết tật biết rõ dụng cụ nào hợp với mình: loại xe lăn, gậy, máy trợ thính, điện thoại có chức năng hỗ trợ. Mua theo cảm tính dễ ra món đồ không dùng được. Tốt nhất là góp tiền để họ tự chọn, hoặc đi cùng họ đến nơi bán.
Câu chuyện thể diện khi trao tiền
Nhiều người ngại cho tiền vì sợ người nhận thấy như bị bố thí. Thật ra cách trao quyết định nhiều hơn món trao. Một phong bì đưa kín đáo, kèm một câu thăm hỏi bình thường, ít làm người ta tủi hơn một túi quà to đưa giữa sân trước đám đông.
Ở nhiều vùng quê, tiền giúp thường được gọi bằng những cái tên mềm như "tiền quà cho cháu", "chút tiền thuốc cho bà", "góp tay sửa nhà". Cách gọi như vậy không phải để vòng vo mà để giữ quan hệ ngang hàng giữa người cho và người nhận. Bạn có thể học theo nếp đó.
Với người lớn tuổi hoặc người từng khá giả nay sa sút, việc nhận tiền càng khó. Có khi nhờ một người thân của họ chuyển giúp, hoặc gắn vào một việc cụ thể như "góp tiền cho cháu đi học", sẽ dễ nhận hơn. Làm phước đúng nghĩa là giúp người ta đứng dậy được mà vẫn ngẩng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Cho tiền mặt có sợ người nhận tiêu sai không?
Có thể, nhưng phần lớn người khó khăn biết rõ mình cần gì nhất. Khi có lý do cụ thể để lo, như gia đình có người nghiện, bạn trả thẳng cho trường, nhà thuốc hay cửa hàng gạo, hoặc giao cho người chăm sóc đáng tin. Đừng mặc định ai nghèo cũng tiêu hoang.
Có nên quyên góp quần áo cũ không?
Có, nếu đồ còn tốt, đã giặt sạch, phân theo cỡ và đúng nơi đang cần. Nên hỏi trước nơi nhận có thiếu không, vì nhiều đợt cứu trợ đã thừa quần áo cũ đến mức phải bỏ. Đồ lót, tất, khăn thì nên mua mới.
Cho người già sống một mình thì nên cho tiền hay đồ?
Nếu cụ còn tự đi chợ được, tiền giúp cụ chủ động mua thứ hợp khẩu vị và sức khoẻ. Nếu cụ yếu, ít ra khỏi nhà, nên mang đồ tận nơi hoặc nhờ người hàng xóm tin cậy đi chợ hộ bằng khoản tiền đó. Kèm theo vài lần ghé thăm thường quý hơn món quà.
Có nên gửi thuốc men cho vùng khó khăn không?
Không nên tự gom thuốc gia đình dư để gửi. Thuốc cần người có chuyên môn phân phát, đúng bệnh, đúng liều, còn hạn dùng. Nếu muốn góp cho việc khám chữa bệnh, hãy góp qua đoàn y tế hoặc cơ sở y tế có tổ chức.
Phiếu mua hàng có tốt hơn tiền mặt không?
Phiếu mua hàng là cách ở giữa: người nhận vẫn tự chọn đồ nhưng trong phạm vi nhu yếu phẩm, đồng thời giúp cửa hàng địa phương có khách. Nó hợp khi có cửa hàng gần nhà người nhận và họ đi lại được.
Làm sao trao tiền mà người nhận không thấy ngại?
Trao kín đáo, ít người, kèm lời thăm hỏi bình thường. Có thể gắn khoản tiền với một việc cụ thể như tiền học cho con hay tiền thuốc, hoặc nhờ người thân của họ chuyển giúp. Tránh quay phim, chụp ảnh lúc trao.