Giúp lâu dài nghĩa là giúp người ta có thêm khả năng tự lo: một suất học bổng đủ để đi hết cấp học, một nghề, một con giống, một chiếc xe hay bộ dụng cụ làm ăn, kèm theo sự đồng hành trong vài năm đầu. Câu cửa miệng "cho cần câu chứ đừng cho con cá" nói đúng tinh thần đó, nhưng làm cho được thì cần tính toán hơn nhiều so với một lần trao quà.
Bài này không nói rằng cho một lần là sai. Người đang đói cần bữa ăn hôm nay, người vừa mất nhà sau lũ cần chỗ ngủ đêm nay. Nhưng khi hoàn cảnh đã qua cơn nguy cấp, cách giúp lâu dài thường tạo ra thay đổi lớn hơn với cùng số tiền. Dưới đây là các hình thức hay gặp, cách chọn và những cái bẫy cần tránh.
Vì sao giúp lâu dài thường hiệu quả hơn
Một gói quà Tết giúp gia đình ăn Tết đủ đầy hơn, nhưng qua Tết mọi thứ trở lại như cũ. Một đứa trẻ được đi học trọn vẹn đến hết cấp ba, có nghề hay vào được trường đào tạo, có thể kéo cả gia đình ra khỏi cảnh túng thiếu sau dăm bảy năm. Khác biệt nằm ở chỗ khoản giúp có tạo ra năng lực mới cho người nhận hay không.
Giúp lâu dài cũng giữ được thể diện tốt hơn. Người nhận một con giống, một khoản vốn nhỏ thường coi đó là cơ hội làm ăn chứ không phải của bố thí; khi làm ra tiền, họ tự hào vì công sức của mình. Nhiều chương trình còn đề nghị người nhận sau khi ổn định thì truyền lại cho hộ khác, ví dụ trả lại một con bê đầu tiên cho người kế tiếp, tạo thành một vòng giúp nhau trong thôn.
Mặt khác, giúp lâu dài đòi hỏi nhiều hơn: tìm hiểu kỹ hơn, cam kết dài hơn, theo dõi đều hơn. Một nhóm nhỏ hay một gia đình nên bắt đầu với một hai trường hợp, làm cho tới nơi, rồi mới mở rộng. Ôm nhiều mà bỏ dở thì người nhận chịu thiệt nhiều hơn là chưa từng được giúp.
Học bổng cho học sinh khó khăn: cách làm cho bền
Học bổng nên đi theo cấp học, không chỉ một năm. Một em lớp 10 được hỗ trợ một năm rồi thôi thường vẫn có nguy cơ bỏ học ở lớp 11. Nếu sức có hạn, nhận ít em hơn nhưng theo đến hết cấp ba có ý nghĩa hơn nhận nhiều em mỗi em một năm.
Đừng đặt điều kiện học lực quá khắt khe. Học sinh nhà nghèo thường phải làm thêm, ít thời gian học, nên điểm số chưa phản ánh hết khả năng. Điều kiện hợp lý là đi học đều và cố gắng, kèm trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, thay vì đòi đạt loại giỏi mới được nhận.
Trao qua nhà trường hoặc cha mẹ, có giấy nhận. Đóng thẳng học phí, tiền ăn bán trú cho trường, phần còn lại trao cho cha mẹ, người giám hộ có ký nhận. Tránh trao tiền mặt trực tiếp cho trẻ nhỏ.
Đồng hành bằng sự quan tâm, không phải giám sát. Một tấm thiệp đầu năm học, một cuộc hỏi thăm khi em thi cử, một buổi gặp mặt nhỏ cuối năm. Tránh bắt các em viết thư cảm ơn định kỳ, lên sân khấu nhận học bổng trước đông người hay kể hoàn cảnh để quay phim.
Các hình thức hỗ trợ sinh kế hay gặp
Hỗ trợ sinh kế là giúp người còn sức lao động có cách kiếm sống. Mỗi hình thức hợp với một kiểu hoàn cảnh; bảng sau tóm những điểm cần nghĩ trước khi chọn.
| Hình thức | Hợp với ai | Điều cần tính trước |
|---|---|---|
| Con giống (bò, lợn, gà, dê) | Hộ ở nông thôn có chỗ chăn nuôi, có người chăm | Chuồng trại, thức ăn, thú y, giống hợp khí hậu vùng |
| Cây giống, vật tư nông nghiệp | Hộ có đất canh tác nhưng thiếu vốn đầu mùa | Đúng mùa vụ, đúng loại đất, có người hướng dẫn kỹ thuật |
| Vốn nhỏ buôn bán | Người có kinh nghiệm buôn bán, có chỗ bán | Mặt hàng, chỗ bán, cách quay vòng vốn, rủi ro thua lỗ |
| Dụng cụ nghề (máy may, đồ sửa xe, xe bán hàng) | Người đã có nghề hoặc vừa học xong nghề | Chất lượng dụng cụ, chi phí sửa chữa, có khách quanh vùng không |
| Học phí học nghề | Thanh niên bỏ học sớm, người khuyết tật, người cần đổi nghề | Nghề có việc làm ở địa phương, cơ sở đào tạo nghiêm túc, chi phí ăn ở khi học |
Một sai lầm hay gặp là trao con giống cho hộ không có người chăm hoặc không đủ tiền mua thức ăn, rồi con giống gầy yếu, chết, hoặc phải bán đi để lo chuyện trước mắt. Hỏi kỹ gia đình có muốn nuôi không, đã từng nuôi chưa, và nên kèm một khoản nhỏ cho thức ăn, tiêm phòng trong những tháng đầu.
Lên kế hoạch một trường hợp giúp sinh kế
Ví dụ giả định: một nhóm cựu học sinh ở Hà Tĩnh muốn giúp một chị trong làng chồng mất sớm, nuôi hai con nhỏ, có thể buôn bán. Họ có thể làm theo các bước sau.
- Ngồi nói chuyện với chị qua người quen, hỏi chị muốn làm gì, đã từng làm gì, có ai trông con lúc đi làm không.
- Cùng chị tính một phương án cụ thể, chẳng hạn bán xôi sáng ở đầu chợ xã: cần những dụng cụ gì, vốn ban đầu bao nhiêu, mỗi ngày chi gì, bán được khoảng bao nhiêu, ghi rõ là ước tính.
- Thống nhất hình thức giúp: tặng hẳn dụng cụ và vốn đầu, hay cho mượn vốn không lãi để chị trả dần vào quỹ chung giúp người sau. Để chị chọn, không ép.
- Trao dụng cụ và vốn, có giấy ghi nhận đơn giản, báo cho những người góp biết.
- Hỏi thăm sau một tháng, ba tháng, sáu tháng: chị bán có ổn không, gặp khó gì, có cần đổi mặt hàng không. Không kiểm tra sổ sách của chị, chỉ lắng nghe và giúp gỡ khó.
- Sau một năm, cả nhóm nhìn lại: việc này có giúp được không, rút ra điều gì cho trường hợp sau.
Không phải trường hợp nào cũng thành công. Có người làm ăn thua lỗ, có người gặp thêm biến cố. Khi đó đừng trách người nhận, cũng đừng tự trách mình quá; việc giúp sinh kế luôn có rủi ro, và chính vì thế cần bắt đầu nhỏ, đi cùng họ lâu.
Công cụ học và làm: xe đạp, máy tính, điện thoại
Có những món đồ không lớn nhưng thay đổi hẳn khả năng đi học, đi làm của người nhận. Một chiếc xe đạp giúp em học sinh ở thôn xa rút ngắn quãng đường đến trường từ một giờ đi bộ xuống còn hai mươi phút, đỡ mệt, đỡ đến muộn, an toàn hơn khi trời tối. Ở những nơi đường dốc, sông nước, thứ cần lại có thể là áo phao, chiếc thuyền nhỏ dùng chung của thôn, hoặc tiền bán trú để các em ở lại trường trong tuần.
Máy tính và điện thoại là trường hợp cần suy nghĩ kỹ hơn. Với sinh viên học xa nhà, một chiếc máy tính đủ dùng là công cụ học tập gần như bắt buộc. Với học sinh nhỏ, điện thoại có thể giúp học trực tuyến khi cần, nhưng cũng đặt thêm gánh nặng cho cha mẹ trong việc quản lý thời gian dùng máy. Nên bàn với gia đình và nhà trường trước khi tặng, và tính cả chi phí mạng, sửa chữa sau này.
Với người lao động, công cụ làm việc có khi là một chiếc xe máy cũ còn tốt để chạy giao hàng, một bộ dụng cụ xây dựng, một chiếc tủ mát để bán nước. Nguyên tắc chung là món đồ phải gắn với công việc người nhận đang làm hoặc đã có kế hoạch rõ ràng để làm, không phải thứ người tặng nghĩ là "nên có". Hỏi họ trước, nếu được thì để họ tự chọn hoặc đi cùng họ đi mua.
Những cái bẫy khi giúp lâu dài
Hứa quá sức. Cam kết nuôi một em đến hết đại học trong khi thu nhập của mình không ổn định là đặt cả hai bên vào thế khó. Nên cam kết theo từng chặng, nói rõ với gia đình rằng mình giúp được tới đâu.
Biến người nhận thành người phụ thuộc. Nếu năm nào cũng trao một khoản mà không có kế hoạch để gia đình tự đứng được, khoản giúp dần thành nguồn thu cố định, khi dừng lại thì họ chới với. Nên bàn cùng gia đình mục tiêu sau vài năm sẽ thế nào.
Đòi đền đáp ngầm. Mong người được giúp phải biết ơn mãi, phải làm theo ý mình trong chuyện học hành, nghề nghiệp, hôn nhân. Người nhận có quyền tự quyết đời mình; việc thiện không mua quyền đó.
Một người ôm hết. Nhóm chỉ có một người theo dõi tất cả các trường hợp, người đó bận hoặc nản là mọi thứ dừng lại. Nên chia mỗi trường hợp cho ít nhất hai người cùng biết.
Giúp lâu dài trong cách nghĩ của người Việt
Trong nếp làng xưa, nhiều việc giúp nhau mang tính lâu dài hơn ta tưởng: họ tộc lập quỹ khuyến học cho con cháu nhà nghèo, làng có ruộng công để giúp người neo đơn, hàng xóm đổi công cấy gặt cho nhà thiếu người. Đó là những hình thức giúp nhau đều đặn qua nhiều năm, gắn với sinh kế chứ không chỉ là món quà.
Quan niệm "tích đức cho con cháu" thường được hiểu là làm điều thiện để đời sau được hưởng. Hiểu theo nghĩa đời thường và tỉnh táo, một suất học bổng giúp một đứa trẻ thành người có nghề, có chữ, là thứ "đức" rõ ràng nhất mà một người có thể để lại cho cộng đồng, không cần hứa hẹn gì về phúc báo.
Giúp lâu dài cũng dạy người giúp sự kiên nhẫn. Kết quả không đến trong một buổi trao quà, không có bức ảnh đẹp nào đo được. Nó hiện ra sau nhiều năm, khi đứa trẻ năm nào đi làm, khi chị bán xôi đã tự lo được cho con. Đó là kiểu phước báu lặng lẽ mà nhiều người làm thiện nguyện lâu năm coi là đáng quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nên trao học bổng cho học sinh giỏi hay học sinh khó khăn?
Tuỳ mục tiêu của bạn, nhưng nếu muốn giúp người khó khăn thì nên ưu tiên hoàn cảnh, kèm điều kiện đi học đều và cố gắng, thay vì đòi thành tích cao. Học sinh nghèo thường thiếu thời gian học vì phải làm thêm, nên điểm số chưa phản ánh hết khả năng.
Tặng bò giống cho hộ nghèo cần lưu ý gì?
Hỏi kỹ gia đình có muốn nuôi, có chỗ chăn thả, có người chăm và đã từng nuôi chưa. Nên chọn giống hợp khí hậu vùng, kèm khoản nhỏ cho thức ăn, tiêm phòng những tháng đầu, và nhờ cán bộ thú y hoặc người có kinh nghiệm hướng dẫn.
Cho vay vốn không lãi có tốt hơn tặng hẳn không?
Mỗi cách có cái hay. Cho vay không lãi giúp người nhận có trách nhiệm hơn và vốn quay vòng giúp được người sau, nhưng tạo áp lực nếu làm ăn thua lỗ. Tặng hẳn nhẹ nhàng hơn. Nên bàn với người nhận và để họ chọn, đồng thời không đòi nợ gắt khi họ gặp khó.
Một người bình thường có nên nhận đỡ đầu một em học sinh không?
Có thể, nếu bạn có thu nhập ổn định và cam kết được ít nhất trọn một cấp học. Nên làm qua nhà trường hoặc địa phương, trao học phí trực tiếp cho trường, và quan tâm em bằng những lần hỏi thăm nhẹ nhàng thay vì giám sát hay đòi báo cáo.
Giúp sinh kế thất bại thì xử lý thế nào?
Ngồi lại với người nhận để hiểu nguyên nhân: do thời tiết, do mặt hàng, do biến cố gia đình hay do phương án chưa hợp. Không trách móc, không đòi lại. Nếu còn sức, có thể cùng họ tính phương án khác nhỏ hơn. Rút kinh nghiệm cho các trường hợp sau.
Học nghề miễn phí có đáng để tài trợ không?
Đáng, nếu nghề đó có việc làm ở nơi người học sống và cơ sở đào tạo nghiêm túc. Ngoài học phí, nên tính cả tiền ăn ở, đi lại trong thời gian học, vì đây là lý do nhiều người bỏ dở. Sau khi học xong, hỗ trợ thêm dụng cụ nghề sẽ giúp họ bắt đầu nhanh hơn.