Giúp người vô gia cư và người ngủ ngoài đường cho đúng cách là mang đúng thứ họ cần cho đêm đó và ngày mai (đồ ăn dễ mang, nước, áo mưa, chăn mỏng, đồ vệ sinh), tiếp cận nhẹ nhàng như với một người lớn bình thường, giữ an toàn cho cả nhóm, và biết khi nào cần báo chính quyền để người đó được cơ quan bảo trợ xã hội tiếp nhận. Một suất cơm đêm có ý nghĩa, nhưng điều có thể thay đổi đời một người thường là sự kết nối tới chỗ ở, giấy tờ, việc làm.
Ở các thành phố lớn, nhiều nhóm thiện nguyện vẫn đi phát đồ ban đêm cho người ngủ vỉa hè, gầm cầu, hiên chợ, cổng bệnh viện. Bài này gom những kinh nghiệm chung để các nhóm mới làm cho chu đáo hơn. Không nêu tên nhóm hay địa điểm cụ thể nào, các ví dụ là ví dụ giả định.
Người ngủ ngoài đường là ai
Hình dung "người vô gia cư" thường gợi một người già rách rưới, nhưng thực tế đa dạng hơn nhiều. Có người lao động tự do từ tỉnh lên, làm phụ hồ, bốc vác, bán vé số, không đủ tiền thuê trọ nên ngủ tạm ngoài trời. Có người nhà bệnh nhân ở quê lên nuôi người ốm dài ngày, đêm trải chiếu ngoài hiên bệnh viện. Có người già bị con cháu bỏ rơi, người mất giấy tờ, người có vấn đề sức khoẻ tâm thần, người đang nghiện, và cả trẻ em đi lang thang.
Mỗi nhóm cần những thứ khác nhau. Người lao động cần chỗ tắm, chỗ cất đồ, một bữa no để mai đi làm. Người nuôi bệnh cần chiếu, màn, nước nóng. Người già, người bệnh cần được chăm sóc y tế và một nơi tiếp nhận lâu dài. Trẻ em lang thang cần được bảo vệ ngay, không chỉ là một hộp cơm.
Nhìn ra sự khác nhau đó giúp nhóm không đối xử với ai như một "đối tượng" chung chung. Đa số họ là người lớn có lòng tự trọng, có câu chuyện riêng, và không muốn bị nhìn bằng ánh mắt thương hại hay dè chừng. Có người ban ngày vẫn đi làm, tối mới về chỗ ngủ quen; có người chỉ ngủ ngoài đường vài tuần trong lúc chờ lương hay chờ người thân lên đón. Đừng vội gán cho ai một hoàn cảnh khi chưa hỏi.
Những thứ hữu ích nên mang theo
Đồ phát ban đêm nên gọn, dùng được ngay, không cần nấu nướng hay chỗ cất. Bảng sau là gợi ý; sau vài chuyến, nhóm sẽ biết người ở khu vực mình đi cần gì nhất.
| Nhóm đồ | Gợi ý cụ thể | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đồ ăn | Cơm hộp, bánh mì kẹp, xôi, bánh bao, chuối | Ăn được ngay, không quá mặn, đóng hộp kín |
| Nước uống | Chai nước lọc, sữa hộp nhỏ | Mùa nóng cần nhiều nước hơn đồ ăn |
| Giữ ấm, che mưa | Chăn mỏng, áo khoác, áo mưa, tấm bạt nhỏ | Gọn nhẹ, dễ gấp mang theo |
| Chống muỗi, côn trùng | Màn gấp, kem chống muỗi thông thường | Hỏi trước có cần không, tránh phát thừa |
| Vệ sinh cá nhân | Khăn, xà phòng, bàn chải, kem đánh răng, băng vệ sinh | Gói thành bộ nhỏ cho tiện |
| Đồ dùng khác | Dép, tất, khẩu trang, túi đựng đồ | Dép đúng cỡ thường rất thiếu |
Tiền mặt là câu hỏi hay được đặt ra. Một số nhóm có kèm khoản nhỏ để người nhận tự lo bữa sáng, tiền xe; số khác chỉ phát hiện vật vì lo tiền bị lấy mất trong đêm hoặc bị dùng sai. Không có câu trả lời chung; nhóm nên thống nhất cách làm và nhất quán, không phát tiền theo cảm hứng cho người này mà không cho người bên cạnh.
Một chuyến đi phát đồ ban đêm
Ví dụ giả định: nhóm của bạn ở TP Hồ Chí Minh đi phát đồ tối thứ sáu ở vài tuyến đường quen. Một chuyến đi có thể theo các bước sau.
- Chiều hôm trước, chuẩn bị đồ theo số lượng ước tính, chia túi sẵn theo bộ để phát nhanh.
- Họp nhanh trước khi đi: lộ trình, ai cầm lái, ai phát, ai giữ liên lạc, giờ về. Đi ít nhất hai người một xe, không ai đi một mình.
- Bắt đầu sớm, khoảng chín, mười giờ tối, khi nhiều người đã tìm chỗ nghỉ nhưng chưa ngủ say.
- Đến gần từ từ, chào hỏi nhẹ nhàng, hỏi có cần đồ ăn, nước hay chăn không. Người đang ngủ say thì không đánh thức đột ngột; có thể đặt đồ ăn kín bên cạnh hoặc bỏ qua.
- Hỏi han vài câu nếu người nhận muốn nói chuyện: có đau ốm gì không, có cần giúp gì thêm không. Không hỏi dồn chuyện đời, không bắt kể khổ.
- Ghi lại những trường hợp cần hỗ trợ thêm như người bệnh nặng, người già lẫn, trẻ em, để báo chính quyền hoặc tìm cách kết nối sau.
- Về đúng giờ, nhắn vào nhóm rằng mọi người đã về an toàn.
Đi đều đặn ở cùng tuyến, cùng giờ giúp người nhận quen mặt nhóm, tin nhóm hơn, và nhóm cũng hiểu từng người hơn qua mỗi tuần.
Tiếp cận sao cho tôn trọng
Đối xử như với một người lớn bình thường. Chào hỏi, xưng hô lịch sự, hỏi xem họ có muốn nhận không. Một số người sẽ từ chối, và đó là quyền của họ. Đừng ép, đừng tỏ ra phật lòng.
Không chụp ảnh, không quay phim người đang ngủ. Người ngủ ngoài đường không có bức tường nào che chắn sự riêng tư của mình. Chụp lúc họ ngủ, lúc họ ăn là lấy đi chút riêng tư cuối cùng. Nếu nhóm cần ảnh báo cáo, chụp đồ đã chuẩn bị, chụp nhóm trước giờ xuất phát.
Giữ lời và nhất quán. Nếu hứa tuần sau quay lại mang dép đúng cỡ, hãy mang. Người sống ngoài đường đã quen bị hứa suông; một nhóm giữ lời được họ tin hơn mọi món quà.
Không giảng giải, không phán xét. Không hỏi vì sao không đi làm, không khuyên bỏ rượu khi chưa được hỏi ý. Nếu họ muốn thay đổi, họ sẽ nói khi đã tin nhóm, và lúc đó nhóm mới có thể giúp kết nối với nơi phù hợp.
Giữ an toàn cho nhóm và cho người nhận
Đi phát đồ ban đêm có những rủi ro mà nhóm nên tính trước, để việc tốt không thành chuyện đáng tiếc.
- Không đi một mình, nhất là nữ tình nguyện viên; mỗi xe ít nhất hai người, cả nhóm có người giữ liên lạc ở nhà.
- Đỗ xe gọn, không chắn lối đi, không đứng giữa lòng đường khi phát.
- Không mang theo nhiều tiền, đồ giá trị; điện thoại cất kỹ.
- Với người say rượu, kích động, có biểu hiện bạo lực, giữ khoảng cách, đặt đồ xuống rồi rời đi, không cố nói chuyện.
- Không đưa người lạ lên xe, không đưa về nhà riêng, kể cả với ý tốt; nếu người đó cần chỗ ở, hãy kết nối qua chính quyền hoặc cơ sở chuyên trách.
- Không phát đồ ăn đã để lâu, đồ ăn tự nấu không đảm bảo vệ sinh; người ngủ ngoài đường thường sức khoẻ yếu, một lần ngộ độc với họ có thể rất nặng.
- Có sẵn bộ sơ cứu cơ bản trên xe, và biết gọi cấp cứu 115 khi gặp người bất tỉnh, chảy máu, khó thở.
An toàn của tình nguyện viên là điều kiện để nhóm làm được lâu. Một sự cố có thể khiến cả nhóm phải dừng, và những người đang trông chờ mỗi tuần cũng mất đi chỗ dựa.
Khi nhiều nhóm cùng đi một khu vực
Ở trung tâm các thành phố lớn, có những tối một góc phố được vài nhóm ghé qua, người nhận có đến ba bốn hộp cơm, ăn không hết phải bỏ, trong khi chỉ cách đó vài cây số, người ngủ dưới gầm cầu, ven kênh hay khu chợ đầu mối ngoại ô không ai tới. Lãng phí như vậy không ai muốn, nhưng xảy ra vì các nhóm không biết nhau.
Nếu có thể, nhóm nên làm quen với các nhóm khác đang đi cùng khu vực, chia tuyến hoặc chia ngày trong tuần. Một danh sách chung đơn giản ghi tuyến nào, tối nào, nhóm nào đi là đủ để giảm trùng lặp. Nhóm mới thành lập nên hỏi thăm trước những người đã đi lâu, thay vì chọn ngay tuyến đường đông người phát nhất.
Một cách khác là chủ động tìm những nơi ít được để ý: khu vực ven đô, bến xe, chợ đầu mối, các con hẻm nhỏ quanh bệnh viện. Đi những tuyến này mất thời gian hơn, ít người hơn, nhưng mỗi phần đồ mang tới đều đúng người đang thật sự thiếu. Ghi lại số người gặp ở mỗi điểm sau mỗi chuyến cũng giúp nhóm điều chỉnh lượng đồ, tránh mang dư rồi phải bỏ, hoặc thiếu rồi phải hứa hẹn.
Khi nào cần báo chính quyền và kết nối dài hạn
Có những trường hợp một hộp cơm không đủ, cần cơ quan có thẩm quyền vào cuộc. Trẻ em đi lang thang, ngủ ngoài đường một mình cần được bảo vệ ngay: nhóm nên báo công an hoặc UBND cấp xã nơi đó, hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Người già lẫn, không nhớ nhà, người bệnh nặng không ai chăm, người có biểu hiện rối loạn tâm thần nặng cũng nên được báo để cơ sở bảo trợ xã hội hoặc cơ sở y tế tiếp nhận.
Với người lớn còn sức khoẻ, sự giúp đỡ lâu dài là giúp họ có lại giấy tờ tuỳ thân, tìm chỗ trọ rẻ, kết nối việc làm. Nhóm có thể hỏi chính quyền cấp xã về thủ tục làm lại giấy tờ, giới thiệu chỗ làm thời vụ quen biết, góp tiền trọ tháng đầu. Những việc này chậm và không phải lần nào cũng thành, nhưng có thể đưa một người ra khỏi vỉa hè.
Theo nếp nghĩ của người Việt, cho người đói một bữa ăn là việc phước. Nhưng giúp một người không còn phải ngủ ngoài đường nữa thì phước ấy trọn hơn. Nhóm nào có sức thì kết hợp cả hai: bữa ăn tối nay, và con đường cho ngày mai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đánh thức người đang ngủ ngoài đường để phát đồ không?
Không nên đánh thức đột ngột. Người ngủ ngoài đường thường ngủ chập chờn, giật mình dễ hoảng sợ. Nếu họ ngủ say, có thể đặt đồ ăn kín bên cạnh hoặc bỏ qua, lần sau đến sớm hơn. Đi phát vào khoảng chín, mười giờ tối thường gặp được nhiều người còn thức.
Phát tiền mặt cho người vô gia cư có nên không?
Không có câu trả lời chung. Tiền giúp người nhận tự lo bữa sáng, tiền xe, nhưng có thể bị lấy mất trong đêm hoặc dùng sai. Nhiều nhóm chỉ phát hiện vật, một số kèm khoản nhỏ. Điều quan trọng là nhóm thống nhất cách làm và nhất quán với mọi người.
Gặp trẻ em ngủ ngoài đường một mình thì làm gì?
Đó là trường hợp cần bảo vệ ngay. Hãy báo công an hoặc UBND cấp xã nơi đó, hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Không tự đưa trẻ về nhà riêng, kể cả với ý tốt, vì việc tiếp nhận trẻ cần cơ quan có thẩm quyền.
Mùa rét nên tặng gì cho người ngủ ngoài đường?
Chăn mỏng nhẹ dễ gấp, áo khoác, tất, mũ len, áo mưa và tấm bạt nhỏ che gió. Đồ ăn nóng và nước ấm cũng rất quý. Tránh chăn quá dày, nặng, vì người nhận phải mang theo cả ngày và không có chỗ cất.
Đi phát đồ ban đêm cần lưu ý an toàn gì?
Không đi một mình, mỗi xe ít nhất hai người, có người giữ liên lạc ở nhà. Không mang nhiều tiền, đồ giá trị. Giữ khoảng cách với người say rượu, kích động. Không đưa người lạ lên xe hay về nhà. Mang bộ sơ cứu và biết gọi cấp cứu 115 khi cần.
Làm sao giúp người vô gia cư lâu dài hơn một bữa cơm?
Khi đã quen và được tin, nhóm có thể giúp họ làm lại giấy tờ tuỳ thân qua chính quyền cấp xã, tìm chỗ trọ rẻ, góp tiền trọ tháng đầu, giới thiệu việc làm. Người già, người bệnh nặng thì báo để cơ sở bảo trợ xã hội tiếp nhận.