Việc thiện mùa nắng nóng thiết thực nhất thường rất nhỏ: một bình nước mát đặt trước cửa cho người đi đường, một chỗ ngồi có bóng râm cho người giao hàng, công nhân vệ sinh, người bán hàng rong nghỉ chân, và vài phút gõ cửa hỏi thăm người già sống một mình trong xóm. Người làm việc ngoài trời và người cao tuổi là hai nhóm chịu nắng nóng nặng nhất; giúp họ không cần nhiều tiền, chỉ cần để ý.
Những năm gần đây, các đợt nắng nóng kéo dài xảy ra ở nhiều nơi, từ miền Bắc, miền Trung tới Nam Bộ. Người có điều hoà, có văn phòng mát có thể tránh được phần lớn cái nóng; còn shipper, xe ôm, người quét đường, thợ xây, người bán vé số thì không. Bài này gợi ý những việc người dân, chủ cửa hàng, nhóm thiện nguyện làm được trong mùa hè, kèm phần nhận biết say nắng để giúp đúng lúc.
Ai chịu thiệt nhất trong mùa nắng nóng
Nhóm đầu tiên là người lao động ngoài trời: tài xế giao hàng, xe ôm, công nhân môi trường, thợ xây, người bán hàng rong, người nhặt ve chai. Họ không thể nghỉ khi trời nóng vì làm ngày nào ăn ngày đó. Nhiều người mang theo chai nước từ sáng, đến trưa đã hết hoặc nóng như nước sôi.
Nhóm thứ hai là người cao tuổi, nhất là người sống một mình. Cơ thể người già cảm nhận khát kém hơn, điều hoà thân nhiệt chậm hơn, nhiều cụ lại tiết kiệm điện, không dám bật quạt suốt ngày. Có cụ nằm trong căn phòng mái tôn hầm hập mà không ai biết.
Nhóm thứ ba là trẻ nhỏ và người bệnh trong những nhà chật, mái tôn, khu trọ thiếu cửa sổ. Ngoài ra còn người vô gia cư, người ngủ dưới gầm cầu, ở các bến xe. Điểm chung của họ là thiếu hai thứ đơn giản nhất: nước mát và chỗ mát. Đó cũng là hai thứ người khác có thể chia sẻ dễ nhất.
Bình nước trước cửa: việc nhỏ mà nhiều người nhớ
Chọn bình và chỗ đặt. Một bình giữ nhiệt có vòi, đặt trên ghế hoặc bàn nhỏ trong bóng râm, cạnh mép vỉa hè nhưng không chắn lối đi. Có vài chiếc cốc rửa sạch hoặc cốc giấy, một thùng nhỏ để bỏ cốc đã dùng.
Nước gì cho phù hợp. Nước lọc mát hoặc trà đá pha loãng là đủ. Nước đá nên dùng loại sạch. Nhiều nơi pha thêm chút muối hoặc chanh cho người làm nặng ra nhiều mồ hôi.
Giữ vệ sinh. Thay nước mỗi ngày, rửa bình, thay cốc thường xuyên. Nước để lâu trong nắng dễ có mùi, người uống bị đau bụng thì việc tốt thành việc hại.
Ghi một câu mời bằng lời. Người đi đường thường ngại, không biết có được uống không. Một tấm bìa nhỏ ghi lời mời, hoặc người nhà ngồi gần đó mời bằng lời, giúp họ thấy thoải mái.
Không cần làm cả ngày. Đặt nước từ khoảng mười giờ sáng đến bốn giờ chiều, khung giờ nóng nhất, đã giúp được nhiều người. Mở quán trà đá miễn phí cố định thì cần tính kỹ hơn về chi phí và người trông.
Chỗ nghỉ mát cho người làm ngoài trời
Ngoài nước, người làm ngoài trời cần một chỗ ngồi vài phút trong bóng râm. Mái hiên cửa hàng, gốc cây trước nhà, bãi xe của tòa nhà có thể thành chỗ nghỉ nếu chủ nhà, chủ cửa hàng sẵn lòng. Vài chiếc ghế nhựa, một cái quạt, ổ cắm sạc điện thoại là đủ để một shipper nghỉ mười phút giữa hai đơn hàng.
Một số cửa hàng, quán cà phê ở thành phố đã treo lời mời người lao động vào ngồi nhờ, uống nước miễn phí mà không cần gọi món. Cách này không tốn bao nhiêu, nhưng đòi hỏi chủ cửa hàng và nhân viên thật sự sẵn lòng, không nhìn người vào nghỉ bằng ánh mắt khó chịu. Nếu treo lời mời thì nên giữ lời.
Với các toà nhà văn phòng, chung cư, ban quản lý có thể cho phép người giao hàng chờ ở sảnh có quạt thay vì đứng ngoài cổng nắng gắt. Đây là việc nhỏ về mặt quy định nhưng làm thay đổi cả ngày làm việc của người lao động. Việc tử tế mùa hè vì vậy không chỉ là chuyện cá nhân mà còn ở cách mỗi nơi đối xử với người làm ngoài trời.
Hỏi thăm người già sống một mình trong đợt nắng nóng
Trong các đợt nắng nóng kéo dài, hàng xóm là người có thể phát hiện sớm nhất khi một cụ già gặp chuyện. Các việc dưới đây chỉ mất vài phút mỗi ngày.
- Lập danh sách người cần để mắt. Tổ dân phố, chi hội người cao tuổi biết ai đang sống một mình, ai có bệnh tim mạch, huyết áp.
- Ghé thăm hoặc gọi điện mỗi ngày. Tốt nhất vào buổi trưa hoặc đầu giờ chiều, lúc nóng nhất.
- Để ý dấu hiệu bất thường. Cụ mệt hơn mọi ngày, lú lẫn, môi khô, ít đi tiểu, nói không rõ. Những dấu hiệu này cần được báo cho người nhà hoặc đưa đi khám.
- Nhắc uống nước đều. Người già hay không thấy khát. Để sẵn chai nước ở chỗ dễ lấy, nhắc uống từng ngụm nhỏ nhiều lần.
- Giúp làm mát nhà. Mở cửa sổ khi chiều tối, kéo rèm khi trưa nắng, mượn hoặc tặng một chiếc quạt nếu nhà chưa có, kiểm tra dây điện quạt cũ.
- Mời sang nhà mình ngồi. Nếu nhà cụ quá nóng, mời cụ sang ngồi buổi trưa ở nhà mình hoặc nhà văn hoá có quạt.
Ví dụ giả định: một tổ dân phố ở Thanh Hoá chia sáu cụ sống một mình cho sáu gia đình, mỗi gia đình ghé một cụ vào buổi trưa trong các ngày nắng nóng. Không cần họp hành gì thêm, chỉ một nhóm nhắn tin để báo khi có chuyện.
Nhận biết và xử trí ban đầu khi gặp người say nắng
Người giúp việc thiện mùa hè nên biết nhận ra người bị say nắng để xử trí kịp. Bảng dưới là nguyên tắc sơ cứu phổ biến, không thay cho chăm sóc y tế.
| Mức độ | Dấu hiệu thường gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Mệt vì nóng | Đổ mồ hôi nhiều, chóng mặt, khát, mệt, chuột rút | Đưa vào chỗ mát, cho uống nước từng ngụm, nghỉ ngơi, chườm khăn mát |
| Say nắng nặng | Da nóng đỏ, có thể khô; đau đầu dữ dội; buồn nôn; lơ mơ, nói lắp | Gọi cấp cứu 115 ngay; đưa vào chỗ mát; nới quần áo; làm mát bằng khăn ướt, quạt |
| Nguy kịch | Ngất, co giật, không đáp ứng khi gọi | Gọi 115; đặt nằm nghiêng an toàn; không cho uống khi không tỉnh; làm mát liên tục chờ cấp cứu |
Không nên cho người say nắng uống rượu bia hay đồ uống có cồn, không xoa dầu nóng khắp người, không dội nước đá lạnh đột ngột lên người đang lơ mơ. Khi nghi ngờ, gọi cấp cứu là lựa chọn an toàn nhất.
Những việc thiện khác trong mùa hè
Góp quạt, nón, áo chống nắng. Nhóm thiện nguyện có thể tặng nón rộng vành, áo chống nắng, khăn làm mát cho công nhân môi trường, người bán vé số. Hỏi trước xem họ có được dùng theo quy định nơi làm việc không.
Nước cho khu trọ mái tôn. Một số khu trọ công nhân rất nóng vào mùa hè. Chủ trọ có thể lắp thêm quạt thông gió, trồng giàn cây leo, cho mượn chỗ tắm mát buổi tối.
Chú ý người vô gia cư. Phát nước, nón, suất ăn nhẹ vào buổi chiều cho người ngủ ngoài đường, ở bến xe, gầm cầu. Nắng nóng ban ngày và đêm oi bức đều làm họ kiệt sức.
Đừng quên động vật. Một chậu nước sạch đặt trước cửa cho chó mèo đi lạc, chim chóc trong những ngày nóng gay gắt cũng là việc tốt nhỏ.
Tiết kiệm nước cho vùng khô hạn. Mùa hè ở một số tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên hay vùng ven biển miền Tây có khi thiếu nước ngọt. Góp bồn chứa, máy lọc qua chính quyền cấp xã hoặc tổ chức có công khai là cách giúp từ xa.
Chủ công trình, chủ sạp chợ, chủ xưởng: phần việc của người thuê lao động
Việc thiện mùa hè không chỉ là chuyện người đi đường giúp nhau. Người thuê lao động ngoài trời có thể làm được nhiều hơn cả: chủ công trình xây dựng, chủ xưởng có mái tôn, chủ sạp chợ thuê người bốc vác. Những việc như bố trí nước uống đủ và mát cho thợ, có lán che nghỉ trưa, dời giờ làm việc nặng sang sáng sớm và chiều muộn, cho nghỉ thêm khi trời nóng gay gắt là phần trách nhiệm, đồng thời cũng là cách đối đãi tử tế với người làm cho mình.
Pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động có những quy định về điều kiện làm việc trong môi trường nóng; chủ sử dụng lao động nên tìm hiểu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động địa phương. Ngoài phần quy định, sự quan tâm thường ngày mới là thứ người thợ nhớ: một thùng đá lạnh để sẵn từ sáng, một lời nhắc nghỉ tay khi thấy ai mệt.
Với người thuê thợ theo ngày để sửa nhà, chuyển nhà, lắp đặt, bạn cũng có thể làm điều tương tự ở quy mô nhỏ: chuẩn bị nước mát, cho thợ nghỉ trưa trong nhà có quạt, không giục làm cho nhanh giữa trưa nắng. Thợ làm cẩn thận hơn, mà mình cũng yên tâm hơn.
Giữ cho việc tốt mùa hè bền và an toàn
Việc thiện mùa nắng nóng thường bắt đầu rất hăng hái rồi tắt sau vài ngày, vì người làm cũng mệt. Nên chọn việc vừa sức: một bình nước mỗi ngày giữ được cả mùa hè có ích hơn một xe nước phát hai hôm rồi thôi. Rủ hàng xóm luân phiên nhau thay nước, trông bình cũng giúp duy trì lâu hơn.
Người đi phát nước, phát nón ngoài đường cũng phải tự giữ sức khoẻ: đội mũ, mặc áo dài tay sáng màu, uống đủ nước, tránh khung giờ gắt nhất nếu không cần thiết, nghỉ ngay khi thấy chóng mặt. Đã có những người giúp người khác mà chính mình bị say nắng.
Cuối cùng, sự tử tế mùa hè không cần ồn ào. Không cần chụp ảnh người lao động uống cốc nước nhà mình đặt để đăng lên mạng. Một người giao hàng dừng lại uống cốc nước mát, gật đầu cảm ơn rồi đi tiếp là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Đặt bình nước miễn phí trước nhà cần lưu ý gì?
Đặt trong bóng râm, không chắn lối đi; dùng bình có vòi và nắp kín; thay nước, rửa bình mỗi ngày; dùng đá sạch; có cốc sạch hoặc cốc giấy và chỗ bỏ cốc đã dùng. Một lời mời bằng chữ hoặc bằng lời giúp người đi đường không ngại dừng lại uống.
Vì sao người già dễ bị ảnh hưởng khi trời nắng nóng?
Người cao tuổi cảm nhận khát kém hơn, cơ thể điều hoà thân nhiệt chậm hơn, nhiều người có bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc ảnh hưởng tới việc giữ nước. Nhiều cụ còn tiết kiệm điện, ít bật quạt. Vì vậy hàng xóm nên hỏi thăm người già sống một mình mỗi ngày trong đợt nóng.
Gặp người bị say nắng ngoài đường thì làm gì?
Đưa người đó vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, chườm khăn ướt, quạt mát, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh. Nếu người đó lơ mơ, nói lắp, da nóng, ngất hay co giật, gọi cấp cứu 115 ngay và tiếp tục làm mát trong lúc chờ. Không cho người không tỉnh uống nước.
Cửa hàng có thể giúp người lao động ngoài trời thế nào?
Cho người giao hàng, công nhân môi trường, xe ôm vào ngồi nhờ dưới mái hiên, uống nước miễn phí, sạc điện thoại mà không cần mua hàng. Điều quan trọng là chủ và nhân viên thật sự sẵn lòng, đón người vào nghỉ một cách tự nhiên, không làm họ thấy mình làm phiền.
Mở quán trà đá miễn phí có cần xin phép không?
Đặt một bình nước nhỏ trước nhà mình thường không cần thủ tục, miễn không lấn chiếm lối đi. Nếu mở điểm cố định trên vỉa hè hoặc nơi công cộng, bạn nên hỏi ý tổ dân phố hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã để không vi phạm quy định về sử dụng vỉa hè và giữ vệ sinh chung.
Đi phát nước cho người lao động giữa trưa có nguy hiểm không?
Có, nếu người đi phát không giữ sức. Nên đội mũ rộng vành, mặc áo sáng màu, mang đủ nước cho mình, nghỉ trong bóng râm định kỳ và dừng ngay khi thấy chóng mặt. Có thể chọn khung giờ sáng sớm hoặc chiều muộn nếu không bắt buộc phải đi vào lúc nắng gắt nhất.