Làm từ thiện có thể đăng lên mạng xã hội khi việc đăng giúp minh bạch, kêu gọi thêm người hoặc lan toả một cách làm tốt, nhưng không nên đăng ảnh, hoàn cảnh hay thông tin riêng của người nhận khi họ chưa đồng ý. Ranh giới không nằm ở chuyện đăng hay không, mà ở việc bài đăng đặt ai vào trung tâm: người cho hay người được giúp.
Câu hỏi "làm phước có cần khoe không" xuất hiện trong gần như mọi nhóm thiện nguyện. Có người cho rằng việc tốt nên giữ kín, có người nói không đăng thì không ai biết để góp tay. Cả hai đều có lý. Bài này đi qua từng phía, rồi đưa ra những quy tắc cụ thể để bạn đăng mà không làm tổn thương ai.
Hai luồng ý kiến: khoe hay lan toả
Phía khuyên giữ kín dựa vào một trực giác rất cũ của người Việt: "của cho không bằng cách cho". Việc tốt đem ra khoe dễ biến người nhận thành đạo cụ, và người cho dễ bắt đầu làm vì lượt thích thay vì vì người cần. Nhiều truyền thống tôn giáo cũng nhấn mạnh việc làm âm thầm, coi sự phô trương làm mất đi phần đẹp nhất của việc thiện.
Phía ủng hộ chia sẻ cũng có lý lẽ thật. Một nhóm thiện nguyện nhỏ cần người biết đến để có thêm người góp sức. Người đứng ra kêu gọi quyên góp cần công khai việc đã làm để người góp yên tâm. Một cách làm hay, như tủ bánh mì miễn phí hay bếp cơm cho bệnh nhân, được nhiều người biết thì sẽ có nơi khác làm theo.
Đặt hai phía cạnh nhau, có thể thấy họ không thật sự mâu thuẫn. Điều người ta khó chịu không phải là việc thiện được nói đến, mà là cách nói: ảnh người nhận cúi đầu nhận quà, căn nhà dột nát được quay cận, dòng chữ kể lể hoàn cảnh bi thương, còn người cho thì đứng giữa khung hình. Nếu thay đổi được cách nói, phần lớn sự khó chịu ấy biến mất.
Người nhận nghĩ gì khi bị chụp ảnh
Ít ai hỏi người nhận quà cảm thấy thế nào khi ống kính chĩa vào mình. Nhiều người già ở nông thôn ngại từ chối vì sợ mất lòng đoàn từ thiện, nên đứng yên cho chụp dù trong lòng không muốn. Một học sinh nhận học bổng bị đăng ảnh lên mạng có thể bị bạn bè trêu chọc, mang mặc cảm nghèo theo suốt mấy năm học. Một bệnh nhân nằm viện bị quay cảnh truyền dịch có thể không muốn người quen biết bệnh tình của mình.
Ảnh trên mạng còn tồn tại rất lâu. Đứa trẻ hôm nay nhận gạo, mười năm sau đi xin việc, gõ tên mình lên mạng vẫn có thể thấy tấm ảnh đó, kèm những dòng mô tả cảnh nhà túng thiếu. Người cho chỉ đăng một lần, người nhận phải mang hình ảnh ấy rất lâu.
Còn một chiều ít được nhắc: khi ảnh được dùng để kêu gọi, hoàn cảnh của người nhận trở thành thứ được "trình bày" cho người xem đánh giá. Người được giúp lúc đó không còn là một người bình thường đang gặp khó, mà thành một câu chuyện cảm động. Giữ phẩm giá người nhận nghĩa là nhớ rằng họ vẫn là hàng xóm, là người đồng hương, chỉ đang ở lúc khó khăn.
Nên đăng và không nên đăng
Bảng dưới gom những điều các nhóm thiện nguyện làm lâu năm thường thống nhất. Không có quy định nào bắt buộc chi tiết đến từng dòng, nhưng đây là những điểm giúp bạn tránh làm tổn thương người khác.
| Nên đăng | Không nên đăng |
|---|---|
| Ảnh hậu cần: đóng gói quà, nấu cơm, xe chở hàng | Ảnh cận mặt người nhận đang cầm quà |
| Số suất quà, số buổi, tổng thu chi đã công khai | Tên đầy đủ, địa chỉ nhà, bệnh án của người nhận |
| Ảnh chụp từ phía sau, từ xa, chỉ thấy bàn tay | Ảnh trẻ em rõ mặt khi chưa có đồng ý của cha mẹ và của chính trẻ |
| Cách làm để người khác học theo | Đoạn kể lể hoàn cảnh bi thương để lấy nước mắt |
| Lời cảm ơn những người đã góp sức | Ảnh người cho đứng giữa, người nhận cúi đầu bên cạnh |
Một mẹo nhỏ: trước khi đăng, hãy tự hỏi nếu người trong ảnh là mẹ mình, con mình, mình có thấy thoải mái không. Câu hỏi ấy thường trả lời nhanh hơn mọi quy tắc.
Quy tắc chụp ảnh khi trao quà
Nếu nhóm của bạn cần ảnh để báo cáo hoặc kêu gọi, hãy thống nhất trước chuyến đi những bước sau và cử một người chịu trách nhiệm chụp.
- Hỏi ý người nhận trước khi giơ máy, bằng lời rõ ràng, và chấp nhận câu trả lời "không" mà không nài nỉ.
- Với trẻ em, hỏi cha mẹ hoặc người giám hộ, và hỏi cả chính đứa trẻ nếu đã đủ lớn. Pháp luật Việt Nam có quy định riêng về quyền của cá nhân đối với hình ảnh và quyền riêng tư của trẻ em; nguyên tắc chung là phải có sự đồng ý.
- Ưu tiên góc chụp từ phía sau, từ xa, chụp bàn tay trao nhận, chụp cảnh chuẩn bị thay cho cảnh nhận quà.
- Không chụp cận nội thất nghèo khó trong nhà người nhận, không quay cảnh người bệnh trên giường.
- Không để người nhận phải đứng xếp hàng chờ chụp ảnh mới được nhận quà.
- Xoá ngay những ảnh người nhận không đồng ý, kể cả khi ảnh đẹp.
- Khi đăng, làm mờ mặt những người không thể hỏi ý kiến, ví dụ người đi ngang qua khung hình.
Những nhóm làm lâu năm thường thấy rằng khi bỏ thói quen chụp ảnh trao quà, buổi phát quà diễn ra nhanh hơn, người nhận thoải mái hơn, và thành viên mới cũng hiểu ra tinh thần của nhóm.
Khi người nhận muốn được nhắc tên hoặc cần công khai hoàn cảnh
Không phải người nhận nào cũng muốn giấu mặt. Có cụ già muốn chụp chung một tấm ảnh với các bạn trẻ để làm kỷ niệm, có gia đình muốn tự viết lời cảm ơn lên trang của nhóm. Tôn trọng phẩm giá cũng gồm cả việc tôn trọng mong muốn này. Điều cần giữ chỉ là để người nhận tự quyết, không gợi ý, không dàn dựng, và giữ bức ảnh ở mức một kỷ niệm thay vì một cảnh trình diễn.
Trường hợp khó hơn là khi cần kêu gọi giúp một người cụ thể, ví dụ một bệnh nhân cần chi phí điều trị dài ngày. Lúc này, phần nào hoàn cảnh buộc phải được công khai để người góp hiểu vì sao cần giúp. Cách làm thận trọng là bàn kỹ với chính người bệnh hoặc gia đình: họ đồng ý chia sẻ những thông tin nào, có muốn hiện tên thật không, ảnh nào được dùng. Thông tin y tế chỉ nên ở mức đủ hiểu, không đăng ảnh vết thương hay giấy tờ có đầy đủ thông tin cá nhân.
Sau khi đợt kêu gọi kết thúc, hãy hỏi gia đình có muốn gỡ bài đăng cũ không. Nhiều người khi đã qua cơn khó muốn được trở lại cuộc sống bình thường, không muốn hình ảnh lúc khó khăn của mình còn nằm mãi trên mạng. Một lời hỏi như vậy tốn rất ít công, nhưng cho thấy bạn coi họ là người được giúp chứ không phải một câu chuyện để kể.
Viết bài đăng việc thiện thế nào cho đúng mực
Nói về việc, không nói về nỗi khổ. Thay vì kể chi tiết bi kịch của từng người, hãy nói nhóm đã làm gì, ở đâu, giúp được bao nhiêu suất. Người đọc vẫn hiểu có những hoàn cảnh cần giúp mà không ai bị phơi ra.
Đặt người góp sức lên trước người đứng ra. Cảm ơn những người góp tiền, góp công, người lái xe, người nấu bếp. Bài đăng lúc đó là lời cảm ơn, không phải bảng thành tích cá nhân.
Công khai số liệu khi đã kêu gọi. Nếu từng nhận tiền của người khác, bài đăng tổng kết nên có tổng thu, tổng chi, khoản còn lại và cách xử lý khoản dư. Đây là phần minh bạch cần thiết, khác hẳn với việc khoe ảnh.
Tránh từ ngữ hạ thấp người nhận. Những chữ như "đáng thương", "khốn khổ", "bất hạnh" dễ làm người nhận thấy bị thương hại. Viết trung tính, như "các gia đình đang gặp khó khăn sau lũ", vẫn đủ ý.
Không gắn thương hiệu cá nhân lộ liễu. Nếu bạn là chủ cửa hàng hay người có lượng theo dõi lớn, việc thiện gắn logo, gắn sản phẩm dễ khiến người xem nghĩ đây là quảng cáo. Giữ hai việc tách bạch giúp bạn được tin hơn về lâu dài.
Xem nội dung từ thiện trên mạng: chia sẻ hay khai thác
Ngoài vai người đăng, ai cũng là người xem. Trên mạng có không ít video trao quà được dàn dựng: người nhận được dặn khóc, cảnh nhà được bày cho thêm thảm, món quà to được quay rồi thu lại sau khi tắt máy. Có kênh sống nhờ lượt xem từ những video như vậy, và hoàn cảnh của người nghèo trở thành nguyên liệu kiếm tiền.
Người xem có thể góp phần thay đổi điều này bằng những lựa chọn rất nhỏ: không chia sẻ những video quay cận người nhận đang khóc, không để lại bình luận dồn người nhận vào thế phải cảm ơn, ưu tiên theo dõi những nhóm công khai thu chi rõ ràng hơn là những kênh nhiều cảnh xúc động. Khi muốn góp tiền sau khi xem một video, hãy kiểm tra kênh nhận trước, đừng chuyển chỉ vì vừa xúc động.
Một nội dung từ thiện tử tế thường có vài dấu hiệu dễ nhận ra: người nhận được che mặt hoặc không xuất hiện, phần lớn thời lượng nói về cách làm và kết quả, có báo cáo thu chi khi đã kêu gọi, và người làm video không đứng ở trung tâm mọi khung hình. Khi thấy những dấu hiệu ngược lại, bạn có quyền lướt qua, và chọn góp lòng tốt của mình ở nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Làm từ thiện mà đăng lên mạng có bị coi là khoe khoang không?
Còn tuỳ cách đăng. Bài đăng tập trung vào cách làm, cảm ơn người góp sức, công khai thu chi thì thường được đón nhận. Bài đăng đặt người cho ở trung tâm, đưa ảnh người nhận cận mặt và kể lể hoàn cảnh thì dễ bị xem là khoe.
Có cần xin phép người nhận trước khi đăng ảnh không?
Cần. Dùng hình ảnh của một người, nhất là hình ảnh gắn với hoàn cảnh khó khăn, phải được họ đồng ý. Với trẻ em, cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và nên hỏi cả ý của trẻ nếu trẻ đã đủ lớn.
Nhóm thiện nguyện cần ảnh để báo cáo cho người góp thì làm sao?
Có thể dùng ảnh hậu cần, ảnh chụp từ phía sau, ảnh chụp từ xa, ảnh bàn tay trao nhận và bảng tổng kết số suất quà. Người góp cần biết tiền được dùng đúng việc, không cần thấy mặt người nhận.
Đã lỡ đăng ảnh người nhận rõ mặt thì nên làm gì?
Gỡ bài hoặc thay ảnh đã làm mờ mặt càng sớm càng tốt. Nếu có thể, liên lạc với người nhận để xin lỗi và hỏi họ có muốn bạn làm gì thêm không. Lần sau, thống nhất quy tắc chụp ảnh với cả nhóm trước chuyến đi.
Làm việc thiện kín đáo thì có lan toả được không?
Vẫn lan toả được, chỉ là theo cách chậm hơn. Người được giúp, người cùng làm và người thân của bạn sẽ thấy và kể lại. Bạn cũng có thể chia sẻ cách làm, như cách tổ chức một bếp ăn, mà không cần nhắc tên ai hay đăng ảnh người nhận.
Doanh nghiệp làm từ thiện có nên truyền thông không?
Có thể truyền thông ở mức công bố việc đã làm và số liệu, nhưng nên tách bạch với quảng cáo sản phẩm. Ảnh người nhận cầm sản phẩm có logo thường gây phản cảm, và làm giảm niềm tin của cả khách hàng lẫn cộng đồng.