Một ngân sách làm phước là khoản tiền gia đình quyết định trước dành cho việc cho đi trong cả năm, chia thành các ngăn rõ ràng như lễ bái, từ thiện, giúp người thân và dự phòng cho lúc khẩn cấp. Có nó, bạn cho đi đều đặn mà không phải lo tháng này lỡ tay, tháng sau túng thiếu, và cũng không phải áy náy khi từ chối một lời kêu gọi không rõ ràng.
Nhiều người ngại đem chuyện tiền nong vào việc thiện vì sợ thành tính toán. Thực ra cái làm hỏng việc thiện là tính toán xem mình được gì; còn tính xem mình cho được bao nhiêu mà không làm khổ người nhà thì lại là một phần của sự tử tế. Bài này đi từng bước, có ví dụ giả định để bạn ước theo hoàn cảnh của mình.
Vì sao làm phước cũng cần một khoản riêng
Làm phước theo cảm hứng thường có hai kiểu lệch. Kiểu thứ nhất là cho quá sức: gặp hoàn cảnh thương tâm trên mạng thì chuyển ngay, đi lễ thì đặt khắp nơi, cuối tháng mới thấy hụt tiền học của con. Kiểu thứ hai là cho quá ít so với mong muốn: lúc nào cũng định giúp ai đó nhưng tiền đã tiêu vào việc khác, rồi tự nhủ để khi khá hơn.
Một khoản riêng giải quyết cả hai. Khi tiền đã nằm sẵn trong ngăn "cho đi", bạn không phải đắn đo mỗi lần; còn khi ngăn ấy cạn, bạn biết mình đã làm đủ phần trong năm và hoàn toàn được quyền nói không với lời kêu gọi tiếp theo mà không thấy có lỗi. Sự rõ ràng này đặc biệt giúp ích cho những người dễ mềm lòng, vốn là đối tượng mà các kiểu lợi dụng lòng tốt hay nhắm tới.
Khoản riêng còn giúp vợ chồng, anh chị em trong nhà nói chuyện với nhau dễ hơn. Thay vì tranh cãi mỗi lần người này góp tiền cho chùa, người kia ủng hộ bạn học cũ, cả nhà thống nhất một tổng mức và cách chia từ đầu năm. Mỗi người tự do trong ngăn của mình.
Xác định mức cho trong khả năng
Tính sau phần thiết yếu. Mức cho đi nên được tính trên phần còn lại sau khi đã lo ăn ở, học hành, thuốc men và một khoản tiết kiệm phòng thân. Cho từ phần thiết yếu là đẩy rủi ro sang chính người nhà mình.
Không vay để cho. Vay tiền, mua chịu, quẹt thẻ tín dụng để cúng lễ hay làm từ thiện là điều nhiều người làm nghề tư vấn tài chính lẫn người tu hành đều khuyên tránh. Món nợ ấy sẽ thành gánh nặng, và lòng tốt hôm nay có thể thành nỗi lo ngày mai.
Chọn tỉ lệ thay vì con số cố định. Thu nhập thay đổi theo năm, nên đặt mức theo phần trăm thu nhập dư sẽ bền hơn. Có nhà chọn vài phần trăm, có nhà chọn nhiều hơn khi con cái đã lớn. Không có tỉ lệ chuẩn nào cho mọi gia đình.
Tính cả công sức. Người ít tiền vẫn làm phước được bằng thời gian: nấu cơm cho bếp từ thiện, dạy kèm, đi công quả. Ghi luôn số buổi định dành ra vào kế hoạch để thấy phần đóng góp của mình không chỉ là tiền.
Chừa chỗ cho thay đổi. Năm có người ốm, có việc lớn, khoản cho đi được phép co lại. Ngân sách là để phục vụ gia đình, không phải để mình tự trách khi không đạt.
Chia ngân sách thành mấy ngăn
Cách chia dưới đây chỉ là gợi ý; mỗi nhà có thể gộp hay tách tuỳ thói quen. Điều quan trọng là mỗi ngăn có tên, có mức trần, và có người phụ trách.
| Ngăn | Gồm những gì | Gợi ý cách giữ |
|---|---|---|
| Lễ bái, nếp nhà | Hương hoa ngày rằm, mùng một, giỗ chạp, công đức ở một hai nơi thờ tự gắn bó | Ghi sổ công đức, giữ mức vừa phải theo nếp gia đình |
| Từ thiện có địa chỉ | Học bổng, bếp ăn, quỹ cứu trợ qua kênh chính thức, mái ấm | Chọn ít nơi, góp đều, theo dõi việc đã làm |
| Giúp người quanh mình | Hàng xóm neo đơn, họ hàng khó khăn, đồng nghiệp gặp chuyện | Giữ kín đáo, không ghi ân tình |
| Khẩn cấp | Bão lũ, tai nạn của người quen, đợt kêu gọi chính thức của địa phương | Để sẵn, chỉ dùng khi đã kiểm tra rõ kênh nhận |
| Công sức | Số buổi tình nguyện, công quả, hiến máu trong năm | Đánh dấu trên lịch gia đình |
Ngăn khẩn cấp là ngăn hay bị bỏ quên nhất, trong khi đó lại là lúc người ta dễ chuyển tiền vội vàng nhất. Có sẵn một khoản ở đây giúp bạn bình tĩnh kiểm tra kênh nhận trước khi góp.
Những khoản nhỏ dễ phình to mà ít ai để ý
Tiền lẻ đi lễ. Mỗi nơi một ít, mỗi ban một tờ, cộng lại sau một mùa lễ hội có khi lớn hơn cả khoản công đức chính thức. Gom lại vào một khoản ghi sổ sẽ gọn và rõ hơn.
Vàng mã và lễ vật theo phong trào. Đồ mã ngày càng nhiều mẫu mới, lễ vật được bày theo kiểu người khác làm trên mạng. Giữ theo nếp nhà mình là cách đơn giản để khoản này không tự lớn lên mỗi năm.
Lời kêu gọi qua tin nhắn, mạng xã hội. Mỗi lần chuyển một ít vì thương, cuối năm nhìn lại không nhớ đã gửi cho ai và việc đó ra sao. Đây là khoản nên đưa về ngăn khẩn cấp hoặc ngăn từ thiện có địa chỉ, chỉ chi khi đã kiểm tra kênh nhận.
Mua hàng gắn mác ủng hộ. Gói tăm, chiếc bút, hộp bánh được chào bán với lời "ủng hộ người khó khăn". Có nơi làm thật, có nơi chỉ mượn danh. Nếu muốn giúp, hãy tính khoản này vào ngân sách như một khoản cho đi, đừng để nó lọt ngoài sổ.
Đặt lễ, cúng hộ qua mạng. Dịch vụ nhận tiền làm lễ hộ ngày càng nhiều. Nếu gia đình dùng, hãy xếp vào ngăn lễ bái với mức trần, và cân nhắc kỹ trước những gói "lễ lớn" đi kèm lời hứa kết quả.
Ví dụ giả định: một gia đình bốn người ở Cần Thơ
Ví dụ giả định: vợ chồng anh Phúc có hai con đang đi học. Sau khi trừ tiền nhà, ăn uống, học phí và phần tiết kiệm, mỗi tháng gia đình còn dư một khoản. Hai vợ chồng thống nhất dành một phần nhỏ trong khoản dư ấy cho việc cho đi, cộng dồn cả năm thành một quỹ.
Họ chia quỹ làm năm phần. Phần lễ bái chiếm khoảng một phần tư, đủ cho hương hoa các ngày rằm, giỗ ông bà và một khoản công đức ghi sổ ở ngôi chùa gần nhà vào dịp đầu năm. Phần từ thiện có địa chỉ lớn nhất, dùng để góp đều cho một suất học bổng ở trường tiểu học của xã quê nội. Phần giúp người quanh mình dành cho bà cụ hàng xóm sống một mình và những lần họ hàng có việc. Phần khẩn cấp để nguyên tới mùa mưa bão. Phần công sức được ghi bằng số buổi: mỗi quý cả nhà đi nấu cơm ở bếp ăn bệnh viện một lần.
Điều đáng chú ý không phải tỉ lệ cụ thể mà là cách hai vợ chồng thôi tranh luận. Chị vợ vẫn giữ nếp lễ chùa đầu năm, anh chồng vẫn góp được cho bạn học cũ gặp nạn, và cả hai biết rõ khi nào mình đã cho đủ phần trong năm.
Lịch làm phước theo năm để khỏi dồn vào một lúc
Việc cho đi thường dồn vào vài dịp: Tết, rằm tháng Bảy, mùa bão. Rải ra cả năm giúp người nhận được đều tay hơn, và bạn đỡ áp lực hơn. Một khung tham khảo:
- Tháng Chạp âm lịch và Tết: quà cho người neo đơn, công nhân ở lại thành phố, giữ phần lễ bái đầu năm trong ngăn đã định.
- Đầu năm học: góp học bổng, sách vở, xe đạp cho học sinh khó khăn mà gia đình biết rõ.
- Mùa hè: dành thời gian thay vì tiền, như dạy kèm, đưa con đi tình nguyện ở mái ấm.
- Mùa mưa bão: giữ ngăn khẩn cấp, chỉ góp qua kênh của chính quyền cấp xã, Mặt trận Tổ quốc hoặc tổ chức có công khai rõ ràng.
- Rằm tháng Bảy, Vu Lan: phần việc thiện tưởng nhớ cha mẹ, ông bà, tách bạch với phần mâm cúng.
- Cuối năm dương lịch: ngồi lại xem ngăn nào còn, chuyển phần dư sang việc cần hơn hoặc để sang năm.
Ngày âm lịch mỗi năm rơi vào ngày dương khác nhau, nên khi ghi lịch gia đình bạn nên tra lịch năm đó thay vì chép theo năm cũ.
Ghi chép và nhìn lại cuối năm
Ghi chép không phải để khoe hay để đếm phước, mà để biết đồng tiền đã đi đâu và lần sau có thể làm tốt hơn. Một quy trình gọn:
- Dùng một cuốn sổ hoặc một bảng tính đơn giản với bốn cột: ngày, ngăn, nơi nhận, việc khoản đó dùng vào.
- Ghi ngay trong ngày cho đi, kể cả khoản nhỏ như tiền lẻ đi lễ, để cuối năm không bị bất ngờ.
- Mỗi quý cộng thử từng ngăn, xem ngăn nào vượt, ngăn nào chưa dùng tới.
- Cuối năm, cả nhà ngồi lại mười lăm phút: việc nào thấy rõ đã giúp được người, việc nào không biết kết quả ra sao.
- Giữ lại những nơi nhận làm việc minh bạch, bớt những khoản rải rác không rõ tác dụng.
- Đặt mức cho năm sau dựa trên thu nhập mới, không cố duy trì mức cũ nếu nhà có khó khăn.
Nếu có con lớn, cho con cùng ngồi buổi nhìn lại cuối năm. Trẻ thấy được tiền của gia đình đi đâu, vì sao bố mẹ chọn nơi này mà không chọn nơi kia, và học cách cho đi có suy nghĩ từ rất sớm.
Với người lớn tuổi không quen sổ sách, chỉ cần một phong bì cho mỗi ngăn, ngoài ghi tên ngăn và mức trần. Hết phong bì là hết phần của ngăn đó trong năm. Cách làm thủ công này nghe đơn giản nhưng rất hiệu quả với những ai hay mềm lòng trước mỗi lời nhờ vả.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu phần trăm thu nhập thì nên dành cho làm phước?
Không có tỉ lệ đúng cho mọi nhà. Nguyên tắc chung là tính trên phần dư sau khi lo đủ thiết yếu và tiết kiệm phòng thân. Mức nhỏ mà đều đặn cả năm thường có ích hơn một khoản lớn rồi phải bỏ dở vì túng thiếu.
Tiền công đức ở chùa có nên tính vào ngân sách làm phước không?
Nên, vì đó cũng là một khoản cho đi. Đặt nó trong ngăn lễ bái với mức trần rõ ràng giúp bạn không rải tiền khắp nơi theo cảm xúc, và vẫn giữ được nếp đi lễ của gia đình.
Ngăn khẩn cấp chưa dùng đến thì cuối năm làm gì?
Có thể để dồn sang năm sau, vì có năm bão lũ nặng cần nhiều hơn. Cũng có thể chuyển sang một việc từ thiện có địa chỉ mà gia đình đã theo dõi lâu. Điều nên tránh là tiêu nó vào việc riêng rồi không bù lại.
Vợ chồng muốn chia ngân sách làm phước khác nhau thì sao?
Thống nhất tổng mức trước, sau đó mỗi người được tự quyết một ngăn theo niềm tin và mối quan hệ của mình. Cách này tránh được việc người này phán xét lựa chọn của người kia, mà tổng chi vẫn trong khả năng gia đình.
Đang trả nợ thì có nên làm phước không?
Khi đang gánh nợ, ưu tiên trả nợ đúng hẹn cũng là một cách giữ chữ tín, vốn là đức tính được người Việt quý. Bạn vẫn làm phước được bằng công sức, thời gian, lời hỏi thăm. Khoản tiền cho đi có thể chờ đến khi tài chính ổn hơn.
Có nên công khai ngân sách làm phước của gia đình không?
Không cần. Ngân sách là công cụ để gia đình tự quản lý. Chia sẻ với người thân để cùng bàn thì tốt, còn đem lên mạng hay kể với người ngoài dễ biến việc cho đi thành chuyện so bì.