Làm phước là cho đi vì người nhận cần, còn "mua phước" là cho đi để đổi lấy một thứ cho mình: may mắn, bình an, đỗ đạt, làm ăn thuận. Hành động bên ngoài có khi giống hệt nhau, cùng một tờ tiền bỏ vào hòm, cùng một bao gạo mang đi phát. Chỗ khác nằm ở câu hỏi người cho tự đặt ra: người kia có đỡ khổ hơn không, hay mình đã "đủ phần" chưa.
Chữ "mua phước" không phải từ của sách vở nào, mà là cách nói của chính người Việt khi thấy việc thiện bị tính toán như đi chợ. Bài này không chê ai đi lễ, không bình phẩm nơi thờ tự nào. Mục đích chỉ là giúp bạn nhận ra lúc mình đang trượt từ chỗ cho đi sang chỗ trao đổi, và vài cách đơn giản để kéo tấm lòng trở lại đúng hướng.
Mua phước là gì và vì sao người ta hay nói đến
Theo quan niệm dân gian, phước là phần tốt lành tích lại nhờ ăn ở tử tế, giúp người, giữ nếp nhà. Quan niệm này khuyến khích người ta sống tốt, và đó là mặt rất đẹp. Nhưng cũng chính vì phước được hình dung như một thứ có thể "tích", nhiều người bắt đầu nghĩ về nó như một tài khoản: bỏ vào bao nhiêu thì rút ra được bấy nhiêu. Từ đó sinh ra những phép tính như cúng lễ càng to thì càng được che chở, đặt tiền càng nhiều nơi thì càng chắc ăn.
Lối nghĩ ấy dễ nảy ra vào lúc con người bất an nhất: người nhà đang nằm viện, con sắp thi, việc làm ăn chững lại, năm có nhiều chuyện không vui. Khi không kiểm soát được hoàn cảnh, bỏ tiền ra cho một việc "tốt" đem lại cảm giác mình đang làm được gì đó. Cảm giác ấy có thật và đáng được thông cảm. Vấn đề chỉ xuất hiện khi khoản cho đi lớn dần theo nỗi lo, chứ không theo nhu cầu của người nhận, và khi người cho bắt đầu thấy hụt hẫng vì "cho nhiều thế mà vẫn gặp chuyện".
Nói cách khác, mua phước không nằm ở số tiền to hay nhỏ. Một người khá giả góp lớn để xây trường cho xã vùng cao vẫn là làm phước nếu họ nghĩ đến lũ trẻ trước tiên. Một người nghèo bỏ vài đồng tiền lẻ khắp các ban thờ, lòng chỉ đinh ninh "để được việc", thì lại đang đi chợ bằng tấm lòng của mình.
Năm dấu hiệu việc thiện đang trượt sang mua bán
Bạn đo việc thiện bằng kết quả cho mình. Sau mỗi lần cho đi, câu hỏi đầu tiên trong đầu là "liệu có ăn thua không", "đã đủ chưa", chứ không phải người nhận có dùng được không. Đây là dấu hiệu rõ nhất, vì nó cho thấy người nhận chỉ còn là phương tiện.
Khoản cho tăng theo nỗi sợ. Tháng nào nhiều chuyện lo thì cúng nhiều hơn, tháng yên ổn thì quên hẳn. Nhu cầu của người khó khăn không đổi theo tâm trạng của bạn, nhưng khoản cho lại đổi.
Bạn không quan tâm tiền đi về đâu. Bỏ vào hòm, gửi vào tài khoản ai đó giới thiệu, đặt lên ban thờ, miễn là "đã cho". Làm phước thật thì thường đi kèm sự tò mò rất tự nhiên: món này giúp được ai, việc kia có cần thêm người không.
Bạn thấy bị "lỗ" khi không gặp may. Có người trách thầm rằng mình đã cúng, đã góp mà vẫn ốm, vẫn thua lỗ. Cảm giác bị lỗ cho thấy trong lòng đã có một bản hợp đồng ngầm, và bản hợp đồng ấy chỉ một bên ký.
Bạn bỏ qua người khó ngay bên cạnh. Đi rất xa để đặt lễ nhưng không để ý bà cụ hàng xóm sống một mình, đứa cháu thiếu tiền học. Việc thiện bị dời đến nơi "thiêng" hơn thay vì nơi cần hơn.
Rải tiền khắp nơi thờ tự: nhìn lại một vòng đi lễ
Nhiều gia đình đi lễ đầu năm theo một vòng quen: chùa làng, đền trên núi, phủ ở tỉnh bên, vài miếu nhỏ dọc đường. Ở mỗi chỗ, người ta đặt tiền lên ban, nhét vào tay tượng, cài vào lễ, bỏ hòm công đức, rồi còn rải tiền lẻ ở gốc cây, bậc đá. Cộng lại sau một chuyến, con số có khi bằng cả tháng tiền chợ, nhưng gần như không ai biết khoản đó giúp được gì cụ thể.
Bản thân việc công đức cho nơi thờ tự không có gì sai. Chùa, đình, đền cần tiền để duy trì điện nước, tu bổ mái ngói, nuôi người trông coi, và ghi sổ công đức là cách đóng góp rõ ràng được nhiều nơi khuyến khích. Điều đáng nghĩ lại là kiểu rải đều mỗi chỗ một ít với ý "không bỏ sót vị nào". Đó là logic của sự lo sợ, không phải của lòng biết ơn.
Một cách làm tỉnh táo hơn được nhiều gia đình chọn: gom khoản dành cho lễ bái lại, chọn một hai nơi mình gắn bó, ghi công đức đàng hoàng hoặc hỏi ban quản lý nơi ấy đang cần việc gì, rồi phần còn lại dành cho một việc giúp người cụ thể. Bạn vẫn giữ nếp đi lễ, vẫn bày tỏ được lòng thành, mà đồng tiền đến đúng chỗ hơn.
Cùng một việc, hai cách nghĩ khác nhau
Bảng dưới đặt hai lối nghĩ cạnh nhau trên những việc quen thuộc. Bên trái không phải là "người xấu", chỉ là lúc nỗi lo dẫn đường; bên phải là lúc người nhận được đặt ở trung tâm.
| Việc | Khi nghĩ theo kiểu mua phước | Khi nghĩ theo kiểu làm phước |
|---|---|---|
| Công đức ở chùa, đền | Càng nhiều nơi càng chắc, đặt lên ban cho "các ngài thấy" | Chọn nơi gắn bó, ghi sổ rõ ràng, hỏi nơi đó đang cần gì |
| Phát quà cho người nghèo | Chọn ngày đẹp để phát, chụp ảnh đủ số suất | Hỏi trước người nhận thiếu gì, phát lúc họ tiện, giữ kín mặt |
| Phóng sinh | Mua thật nhiều con để thả cho "lớn phước" | Nghĩ đến loài, nơi thả, hoặc thay bằng giữ nơi sống cho con vật |
| Đốt vàng mã | Đốt nhiều để người khuất "đủ tiêu", để mình yên tâm | Giữ ở mức nếp nhà, dành phần tiền dư làm việc tốt mang tên người khuất |
| Giúp người quen | Giúp để sau này họ nhớ ơn, đáp lại | Giúp vì họ đang cần, không ghi sổ ân tình |
Khi nhìn vào cột giữa, bạn sẽ thấy điểm chung: mọi lựa chọn đều xoay quanh mình được gì. Ở cột phải, câu hỏi chuyển sang người kia cần gì. Đôi khi chỉ cần đổi câu hỏi ấy là việc làm tự đổi theo.
Các truyền thống nói gì về cho đi không mong đền đáp
Hầu hết các truyền thống mà người Việt gần gũi đều có lời nhắc về việc cho đi không kèm điều kiện. Người xưa hay dẫn câu chữ Hán "thi ân bất cầu báo", nghĩa là làm ơn thì đừng mong được trả. Tục ngữ thì nói gọn hơn: "của cho không bằng cách cho", nhấn vào thái độ của người cho chứ không vào giá trị món quà.
Trong Phật giáo, bố thí được xem là một việc lành căn bản, và nhiều vị thầy giảng rằng bố thí với tâm mong cầu khác với bố thí với tâm buông xả. Trong Kitô giáo, Phúc Âm có lời dạy khi bố thí thì đừng cho tay trái biết việc tay phải làm, tức là làm âm thầm, không phô trương. Nho giáo thì đặt việc thiện vào nếp nhà, coi tích điều lành là bổn phận của người quân tử hơn là một khoản đầu tư.
Mỗi truyền thống có cách lý giải riêng và chiều sâu riêng mà một bài báo không thể nói hết. Nếu bạn muốn hiểu kỹ quan niệm phước trong đạo mình theo, hỏi chư tăng, linh mục, mục sư hoặc người có học vấn trong cộng đồng tín ngưỡng ấy là cách đúng nhất. Điểm chung đáng giữ lại là: việc thiện có giá trị vì nó làm vơi nỗi khổ của người khác, không vì nó làm đầy phần của mình.
Vì sao mua phước dễ khiến người ta mệt mỏi
Người làm phước theo kiểu trao đổi thường không thấy nhẹ lòng lâu. Lý do khá đơn giản: một khi việc thiện được dùng để xoa dịu nỗi lo, nỗi lo sẽ quay lại mỗi khi có chuyện mới, và lần sau lại cần một khoản lớn hơn mới thấy yên. Vòng lặp ấy giống người uống nước muối cho đỡ khát, càng uống càng khát.
Thêm vào đó là sự so sánh. Thấy nhà bên đặt lễ to hơn, góp công đức nhiều hơn, khắc tên lên bia đá to hơn, người ta dễ thấy phần mình chưa đủ. Việc thiện lúc ấy không còn là chuyện giữa mình và người cần giúp, mà thành chuyện giữa mình với hàng xóm, với họ hàng. Nhiều người lớn tuổi kể rằng có những năm họ đi lễ mệt nhoài, tiền hết mà lòng vẫn bồn chồn.
Ngược lại, người cho đi vì thấy người khác cần thường nhận được một thứ rất cụ thể: thấy đứa trẻ có xe đạp đi học, thấy bà cụ có bữa cơm nóng, thấy căn nhà sau lũ được dọn sạch. Niềm vui đó không phụ thuộc vào việc mình có gặp may sau đó hay không, nên nó không bị lấy mất khi đời có chuyện không vui. Đây có lẽ là lý do thực tế nhất để chọn làm phước thay vì mua phước, kể cả với người không bận tâm chuyện phước báo.
Chuyển một khoản "mua phước" thành việc thiện có địa chỉ
Không cần bỏ hẳn thói quen cũ. Chỉ cần đi qua vài bước sau với chính khoản tiền bạn định chi cho chuyến lễ hay mâm cúng sắp tới.
- Viết ra tổng số bạn định chi cho lễ bái, vàng mã, đặt tiền ở các nơi trong dịp này. Nhìn con số cụ thể thường đã đủ làm mình giật mình.
- Giữ lại phần dành cho nếp nhà và một hai nơi thờ tự gắn bó: hương hoa, lễ vật vừa phải, một khoản công đức có ghi sổ.
- Với phần còn lại, tự hỏi: quanh mình có ai đang cần mà mình biết rõ? Một học sinh trong xóm thiếu tiền học, một bệnh nhân nằm viện dài ngày, một bếp ăn từ thiện thiếu gạo.
- Chọn một nơi duy nhất để khoản đó tạo ra thay đổi thấy được, thay vì chia nhỏ khắp nơi.
- Trao cho kín đáo, hỏi người nhận cách dùng thuận tiện nhất cho họ, và không đòi hỏi báo cáo hay lời cảm ơn công khai.
- Sau vài tháng, nhìn lại xem việc ấy đã giúp được gì. Cảm giác nhẹ nhõm lúc đó thường khác hẳn cảm giác "đã cúng đủ" trước kia.
Nếu trong nhà có người lớn tuổi rất coi trọng việc lễ bái, đừng biến chuyện này thành cuộc tranh luận ai đúng ai sai. Bạn có thể đề nghị cả nhà cùng làm một việc thiện nhân dịp lễ, để thấy hai thứ không loại trừ nhau.
Câu hỏi thường gặp
Công đức ở chùa có phải là mua phước không?
Không nhất thiết. Công đức để nơi thờ tự duy trì sinh hoạt, tu bổ, nuôi người trông coi là một đóng góp chính đáng. Nó trở thành mua phước khi người góp chỉ nghĩ đến việc đổi lấy may mắn và rải tiền khắp nơi vì sợ bỏ sót.
Mong được bình an khi làm việc thiện có sai không?
Mong cho mình và gia đình bình an là điều rất người. Không ai đòi bạn phải vô cầu hoàn toàn. Chỉ cần mong ước ấy không thay chỗ cho câu hỏi người nhận có thật sự được giúp không, và bạn không thấy bị lỗ khi chuyện không như ý.
Cúng lễ to có làm phước nhiều hơn lễ nhỏ không?
Phần lớn các truyền thống và cả tục ngữ dân gian đều đề cao lòng thành hơn độ lớn của lễ vật. Một mâm lễ vừa sức, sạch sẽ, cộng với một việc giúp người cụ thể thường có ý nghĩa hơn một mâm lễ vượt quá khả năng gia đình.
Làm sao nói với bố mẹ khi thấy ông bà chi quá nhiều cho lễ bái?
Đừng mở đầu bằng chuyện mê tín hay phí tiền. Hãy hỏi ông bà mong điều gì, rồi gợi ý cùng làm thêm một việc thiện có địa chỉ, ví dụ góp học bổng cho cháu nghèo trong họ. Khi thấy niềm vui cụ thể, nhiều người tự điều chỉnh khoản kia.
Người không theo tôn giáo nào có cần quan tâm đến phước không?
Không cần tin vào phước báo để làm việc tốt. Với người không theo tôn giáo, lý do giúp người có thể đơn giản là sự cảm thông và trách nhiệm với cộng đồng. Những dấu hiệu "mua bán" trong bài vẫn hữu ích, vì chúng cũng xuất hiện ở người làm từ thiện để được tiếng.
Đã lỡ chi nhiều để "mua phước" thì có nên tiếc không?
Tiếc nuối không giúp gì thêm. Điều có ích là rút ra cho lần sau: lập một khoản cho đi vừa sức, chọn nơi rõ ràng và giữ tỉnh táo trước những lời hứa hẹn về kết quả. Khoản đã chi, nếu đến được nơi thờ tự hay người cần, vẫn có chỗ dùng.