Làm gương cho con nghĩa là để con thấy những việc tử tế nhỏ của cha mẹ lặp lại mỗi ngày: nói thật, giữ lời hứa, lễ phép với người phục vụ, nhận lỗi khi sai, chăm ông bà, giúp hàng xóm. Trẻ ít nhớ cha mẹ đã giảng gì, nhưng nhớ rất lâu cha mẹ đã cư xử thế nào khi bị người khác va xe, khi được trả thừa tiền, khi bà gọi điện lúc đang bận.
Ông bà ta hay nói "tích đức cho con cháu". Có thể hiểu câu ấy theo niềm tin của mỗi nhà; nhưng ở mức ai cũng thấy được, đức của cha mẹ truyền sang con qua nếp sống hằng ngày. Bài này gom những việc cụ thể theo từng mảng của đời sống gia đình, và những chỗ người lớn hay nói một đằng làm một nẻo mà không để ý.
Con học bằng mắt nhiều hơn bằng tai
Các nhà tâm lý học phát triển từ lâu đã mô tả hiện tượng trẻ bắt chước hành vi của người lớn mà trẻ gắn bó. Không cần đi vào thí nghiệm cụ thể, phụ huynh nào cũng từng thấy: con nói đúng câu cửa miệng của bố, cầm điện thoại đúng dáng của mẹ, mắng búp bê bằng đúng giọng mình hay mắng con. Hành vi tử tế cũng được học theo cách ấy.
Điều đáng lưu ý là trẻ học cả những gì người lớn không định dạy. Một người cha dặn con "phải lễ phép với người lớn" nhưng lại quát người bảo vệ chung cư, đứa con sẽ hiểu rằng lễ phép tuỳ đối tượng. Một người mẹ dạy con "không được nói dối" nhưng bảo con nghe máy nói "mẹ đi vắng", đứa con sẽ hiểu rằng nói dối là được khi tiện.
Vì thế, làm gương không phải là diễn cho con xem những lúc đặc biệt. Đó là những phản ứng bình thường trong ngày, lúc người lớn mệt, vội, bực mình — chính là lúc con quan sát kỹ nhất.
Một cách tự kiểm đơn giản là thử nhìn ngày hôm qua bằng mắt đứa con. Từ lúc thức dậy tới lúc đi ngủ, con đã thấy bố mẹ nói chuyện với nhau thế nào, đối xử với người bán hàng ra sao, nhắc tới ông bà bằng giọng gì, phản ứng thế nào khi kẹt xe. Nếu đứa con chỉ được học từ những cảnh ấy, con sẽ thành người như thế nào? Câu hỏi này đôi khi khó chịu, nhưng rất có ích.
Những việc tử tế nhỏ mà con nhìn thấy mỗi ngày
Chào hỏi và cảm ơn người phục vụ. Người bán hàng, người giao hàng, cô lao công, bác bảo vệ. Một câu cảm ơn, một cái gật đầu dạy con rằng mọi nghề đều đáng được tôn trọng.
Trả lại tiền thừa, đồ nhặt được. Khi người bán trả nhầm tiền, khi thấy ví rơi trên đường, cách cha mẹ xử lý là bài học trung thực rõ ràng nhất. Nói cho con biết vì sao mình trả lại.
Giữ lời hứa, kể cả lời hứa với con. Hứa cuối tuần đưa con đi công viên mà quên, con học được rằng lời hứa có thể bỏ qua. Nếu không giữ được, xin lỗi và hẹn lại cụ thể.
Nhường đường, nhường chỗ. Dừng xe cho người già qua đường, nhường ghế trên xe buýt, giữ cửa thang máy cho người đang vội. Những việc vài giây nhưng lặp lại hàng nghìn lần trong tuổi thơ của con.
Nói tốt về người vắng mặt. Trẻ nghe cha mẹ bàn tán về họ hàng, đồng nghiệp, hàng xóm. Nhà hay nói xấu người khác thì con cũng học cách nhìn người bằng con mắt soi mói.
Chăm sóc ông bà trước mặt con. Con thấy cha mẹ gọi điện cho ông bà, gắp thức ăn cho bà, đưa ông đi khám. Đó là cách con học hiếu thảo, và cũng là cách con sẽ đối xử với cha mẹ sau này.
Chỗ lời và việc hay lệch nhau
Nhiều cha mẹ không hề nhận ra mình đang dạy con hai điều trái ngược. Bảng dưới liệt kê vài tình huống quen thuộc; bạn có thể tự đánh dấu những chỗ nhà mình hay gặp.
| Cha mẹ nói | Nhưng con thấy | Con có thể hiểu thành |
|---|---|---|
| "Phải trung thực" | Mẹ bảo con nói với cô giáo là con ốm để nghỉ đi chơi | Nói dối là được nếu có lợi |
| "Không được đánh bạn" | Bố đánh con khi con làm sai | Người lớn hơn được dùng sức với người nhỏ hơn |
| "Phải biết chia sẻ" | Cha mẹ so đo từng đồng với anh em ruột | Chia sẻ chỉ là lời nói |
| "Đừng dùng điện thoại nhiều" | Cả bữa cơm cha mẹ cầm điện thoại | Luật chỉ dành cho trẻ con |
| "Phải tôn trọng người khác" | Cha mẹ chê bai người bán hàng, người giúp việc trước mặt con | Tôn trọng tuỳ người, tuỳ nghề |
| "Phải lễ phép với ông bà" | Cha mẹ cãi lại ông bà bằng giọng gắt | Lễ phép là thứ người lớn đòi hỏi người nhỏ |
Không ai làm gương hoàn hảo. Khi nhận ra mình vừa lệch, cách tốt nhất là nói thẳng với con: "Lúc nãy bố nói dối người ta là sai, lần sau bố sẽ nói thật." Câu ấy dạy con thêm một điều quý: biết nhận lỗi.
Biết nhận lỗi và xin lỗi con: bài học hay bị bỏ qua
Trong nhiều gia đình Việt, cha mẹ xin lỗi con vẫn là chuyện hiếm. Có người sợ mất uy, có người nghĩ con còn nhỏ không cần. Nhưng một đứa trẻ chưa bao giờ thấy người lớn xin lỗi sẽ khó học được cách xin lỗi thật lòng. Con sẽ học cách đổ lỗi, chống chế hoặc im lặng cho qua, giống như những gì con thấy.
Xin lỗi con không cần dài dòng. Gọi đúng tên việc mình làm sai, nói mình sẽ sửa thế nào, và làm đúng như vậy. Ví dụ giả định: "Hôm qua mẹ mắng con trước mặt bạn là không đúng. Mẹ xin lỗi. Lần sau có chuyện gì, mẹ sẽ nói riêng với con." Uy của cha mẹ không giảm đi; ngược lại, con thấy cha mẹ là người công bằng.
Cũng thế với người ngoài. Khi va quệt xe, khi lỡ làm phiền hàng xóm, khi nói nặng với đồng nghiệp, việc con thấy cha mẹ chủ động xin lỗi và đền bù nếu cần là một bài học sống động hơn mọi câu chuyện đạo đức trong sách. Đó cũng là một phần của "ăn ở có đức" mà ông bà vẫn nói.
Làm việc tốt mà không phô trương: dạy con chữ "khiêm"
Ca dao, tục ngữ Việt có nhiều câu khuyên làm điều tốt mà không kể công. Ở thời mạng xã hội, giữ được điều đó trước mặt con lại càng có ý nghĩa.
- Giúp người rồi không kể lại nhiều lần, không nhắc ơn người được giúp. Con học rằng việc tốt không phải để đổi lấy sự biết ơn.
- Không chụp ảnh khoe mỗi lần làm từ thiện. Nếu cần lưu lại, giữ trong gia đình.
- Khi được khen, nhận lời khen nhẹ nhàng và ghi công cho người cùng làm. Con thấy cha mẹ không giành phần.
- Làm những việc tốt không ai thấy: nhặt rác ở lối đi chung, đóng cửa cổng khu nhà khi người khác quên, tắt đèn hành lang ban ngày.
- Không so sánh việc tốt của nhà mình với nhà khác, không chê người khác ít đóng góp.
Có một sự cân bằng cần giữ: đôi khi nên kể cho con nghe một việc tốt mình làm, để con biết việc ấy có tồn tại. Điều cần tránh là kể với giọng khoe, hay biến việc tốt thành câu chuyện về bản thân mình.
Làm gương theo từng giai đoạn lớn lên của con
Khi con còn nhỏ, dưới sáu tuổi. Con bắt chước gần như mọi thứ: giọng nói, cử chỉ, cách phản ứng. Đây là giai đoạn những việc lặp lại hằng ngày như chào hỏi, cảm ơn, dọn dẹp sau khi ăn in sâu nhất. Con chưa hỏi vì sao, chỉ làm theo.
Khi con đi học tiểu học. Con bắt đầu so sánh nhà mình với nhà bạn, với lời cô giáo. Con hỏi "sao bố bảo không được nói dối mà bố lại…". Đây là lúc cha mẹ cần giải thích lý do đằng sau việc mình làm, và chịu nghe con chất vấn.
Khi con ở tuổi mới lớn. Trẻ mười mấy tuổi rất nhạy với sự giả tạo. Một lời nói không khớp với việc làm có thể khiến con coi thường mọi lời khuyên của cha mẹ. Ở tuổi này, sự nhất quán và tôn trọng ý kiến của con quan trọng hơn mọi bài giảng đạo đức.
Khi con đã trưởng thành. Việc làm gương chưa dừng lại. Con trưởng thành vẫn nhìn cách cha mẹ già đối xử với nhau, với người giúp việc, với hàng xóm, với chính con cái lúc chúng sai. Và con sẽ mang những điều ấy vào gia đình riêng của mình.
Khi cha mẹ không đồng lòng, và khi ông bà nuôi cháu
Làm gương khó hơn khi hai vợ chồng có cách cư xử khác nhau. Người cha có thể rộng rãi với người ngoài, người mẹ lại dè dặt; người này nóng tính, người kia điềm đạm. Không cần hai người giống hệt nhau, nhưng nên thống nhất vài nguyên tắc chung trước mặt con: không nói dối, không đánh mắng người yếu hơn, không chê bai người khác vì nghề nghiệp hay hoàn cảnh. Bất đồng thì bàn riêng, không tranh cãi trước mặt con.
Nhiều gia đình Việt để ông bà nuôi cháu trong lúc cha mẹ đi làm. Khi ấy, ông bà cũng là tấm gương lớn của trẻ. Thay vì phàn nàn ông bà chiều cháu hay dạy khác mình, cha mẹ có thể trò chuyện với ông bà về những điều mình mong con học, và ghi nhận những nếp tốt ông bà đang truyền cho cháu: lễ phép, tiết kiệm, biết thương người.
Cuối cùng, làm gương không có nghĩa là cha mẹ phải hoàn hảo. Trẻ cần thấy người lớn cũng có lúc sai, lúc mệt, lúc giận, và thấy cách người lớn sửa sai, nghỉ ngơi, làm lành. Một gia đình như thế dạy con nhiều hơn một gia đình lúc nào cũng cố tỏ ra mẫu mực.
Câu hỏi thường gặp
Làm gương cho con có quan trọng hơn dạy bằng lời không?
Cả hai đều cần, nhưng khi lời và việc lệch nhau, trẻ thường tin vào việc làm. Lời dạy giúp con hiểu vì sao nên làm, còn hành động của cha mẹ cho con thấy điều đó trông như thế nào trong đời sống thật. Vì vậy nên để lời và việc khớp nhau.
Cha mẹ nóng tính thì làm gương thế nào?
Không cần giả vờ điềm tĩnh. Khi nổi nóng, hãy tạm dừng, đi ra chỗ khác cho dịu rồi quay lại nói chuyện. Nếu lỡ lời, xin lỗi con. Con sẽ học được cách nhận biết và kiềm chế cơn giận, một kỹ năng quý hơn việc chưa bao giờ thấy người lớn giận.
Có nên xin lỗi con khi cha mẹ sai không?
Nên. Xin lỗi con không làm mất uy của cha mẹ mà cho con thấy người lớn cũng chịu trách nhiệm về việc mình làm. Một lời xin lỗi gọn, nói rõ mình sai ở đâu và sẽ sửa thế nào là cách dạy con biết nhận lỗi tốt nhất.
Ông bà dạy cháu khác với cha mẹ thì phải làm sao?
Hãy trò chuyện riêng với ông bà, nói rõ vài điều mình mong con học và lý do. Ghi nhận những nếp tốt ông bà đang dạy cháu. Tránh tranh cãi trước mặt trẻ, vì điều đó làm trẻ bối rối và mất lòng tin vào cả hai phía.
Làm sao để con không chỉ tốt khi có cha mẹ bên cạnh?
Hãy cho con hiểu lý do của mỗi việc tốt, thay vì chỉ ra lệnh. Khen việc con làm khi không ai nhắc. Tránh thưởng phạt quá nhiều, vì con dễ chỉ làm khi có người nhìn. Lâu dần, việc tốt sẽ trở thành thói quen của chính con.
Tích đức cho con cháu có phải là làm thật nhiều việc thiện không?
Mỗi gia đình có cách hiểu riêng theo niềm tin của mình. Ở mức thực tế, đức của cha mẹ truyền sang con qua nếp sống hằng ngày: trung thực, chăm ông bà, tôn trọng người khác, giúp người trong khả năng. Những điều đó không cần nhiều tiền, nhưng cần đều đặn.