Dạy con biết chia sẻ hiệu quả nhất khi đi đúng nhịp phát triển của trẻ: dưới ba tuổi thì làm mẫu và chơi luân phiên, từ ba đến sáu tuổi thì tập thay phiên và gọi tên cảm xúc của người khác, đến tuổi đi học thì cho con tự quyết một phần đồ của mình để giúp người. Ép một đứa trẻ hai tuổi đưa đồ chơi cho bạn thường chỉ dạy con rằng người lớn có quyền lấy đồ của mình.
Nhiều phụ huynh lo khi thấy con giữ khư khư đồ của mình, sợ con lớn lên ích kỷ. Thực ra trẻ nhỏ cần hiểu "cái này của mình" trước rồi mới hiểu được "mình cho bạn". Bài dưới chia theo độ tuổi, kèm câu nói mẫu và những điều nên tránh, để lòng tốt của con lớn lên tự nhiên.
Vì sao trẻ nhỏ chưa chịu chia sẻ: đó không phải là ích kỷ
Trẻ khoảng một đến ba tuổi đang học về bản thân: cơ thể mình, đồ của mình, ý muốn của mình. Câu "của con!" hét lên khi bạn cầm đồ chơi lên là một bước phát triển bình thường. Trẻ ở tuổi này cũng chưa hình dung tốt cảm xúc của người khác. Con chưa thật sự hiểu bạn đứng cạnh đang buồn vì không có đồ chơi.
Thêm nữa, với trẻ nhỏ, "cho mượn" và "mất luôn" gần như là một. Con chưa có khái niệm thời gian rõ ràng, chưa tin chắc món đồ sẽ quay lại. Vì thế ép con đưa đồ cho bạn ngay lập tức dễ khiến con càng giữ chặt hơn ở lần sau.
Hiểu điều này giúp cha mẹ bớt lo và bớt mắng. Việc của người lớn không phải là bắt con chia sẻ cho bằng được, mà là tạo ra những lần chia sẻ dễ chịu, để con tự rút ra rằng cho đi không đáng sợ, và đôi khi còn vui. Lòng tốt, theo cách nhìn của nhiều nhà giáo dục, được nuôi bằng trải nghiệm tốt chứ không phải bằng sự cưỡng ép.
Chia sẻ theo từng giai đoạn: con làm được gì, cha mẹ làm gì
Mốc tuổi chỉ là gần đúng, mỗi trẻ một nhịp. Hãy nhìn con mình hơn là nhìn con số.
| Độ tuổi | Trẻ thường làm được | Cha mẹ nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Đưa đồ cho người lớn rồi đòi lại; thích trò "đưa – nhận" | Chơi trò đưa qua đưa lại, khen khi con đưa | Giật đồ của con đưa cho trẻ khác |
| 2–3 tuổi | Bắt đầu chơi cạnh bạn, giữ đồ rất chặt | Dạy chơi luân phiên có hẹn giờ, cất trước món con quý nhất khi có bạn đến | Chê con "ích kỷ", "keo kiệt" |
| 3–6 tuổi | Hiểu thay phiên, bắt đầu nhận ra bạn buồn | Gọi tên cảm xúc của bạn, cho con chọn món muốn cho mượn | Bắt con nhường em vô điều kiện |
| 6–10 tuổi | Tự nghĩ ra cách giúp bạn, hiểu hoàn cảnh khó khăn | Cho con tự chọn đồ đem tặng, kể về người nhận một cách tôn trọng | Biến việc cho đi thành thành tích để khoe |
| Trên 10 tuổi | Quan tâm chuyện công bằng, muốn làm việc có ý nghĩa | Rủ con tham gia việc tốt có thật, cho con góp tiền tiết kiệm nếu con muốn | Áp đặt việc thiện như nghĩa vụ để được khen |
Điểm chung của mọi giai đoạn là cho con quyền chọn. Một món đồ con tự chọn đem cho có giá trị dạy dỗ hơn mười món cha mẹ bắt đưa.
Những câu nói mẫu giúp con tập chia sẻ
"Bạn muốn chơi xe này. Con chơi thêm một lúc rồi đến lượt bạn nhé." Câu này giữ quyền của con, đồng thời đặt ra lượt cho bạn. Có thể dùng đồng hồ cát hoặc đếm chậm để trẻ thấy "một lúc" có điểm kết thúc.
"Con nhìn mặt bạn kìa, bạn đang buồn vì không có gì để chơi." Gọi tên cảm xúc của người khác giúp trẻ tập đặt mình vào chỗ người ta. Không cần kết luận thay con, để con tự nghĩ nên làm gì.
"Món nào con muốn giữ riêng, mình cất lên trước khi bạn đến." Trẻ cũng có đồ quý, như người lớn có đồ không cho ai mượn. Tôn trọng điều đó giúp con thoải mái chia sẻ những món còn lại.
"Lúc nãy con cho em mượn bút, em vui lắm. Mẹ thấy rồi." Khen việc làm cụ thể và kết quả với người khác, thay vì khen chung chung "con ngoan". Trẻ hiểu được cho đi tạo ra điều gì.
"Không sao, con chưa muốn thì chưa cho. Mình tìm món khác cho bạn chơi." Câu này giữ hoà khí mà không ép buộc. Trẻ học rằng có cách giải quyết khác ngoài giành giật hay khóc.
Chuyện "nhường em": giữ công bằng giữa anh chị em
Nhiều gia đình Việt quen câu "lớn phải nhường nhỏ". Nhường nhịn là nét đẹp, nhưng nếu lúc nào đứa lớn cũng phải nhường chỉ vì lớn hơn, con dễ thấy thiệt thòi và sinh ra ghét em, hoặc ghét luôn chuyện chia sẻ. Có người trưởng thành vẫn nhớ cảm giác bị bắt đưa món đồ yêu thích cho em chỉ vì em khóc.
Một cách làm công bằng hơn là đặt luật chung cho cả nhà: đồ chung thì thay phiên, đồ riêng thì chủ nhân quyết, ai giành giật thì tạm cất món đó đi. Khi đứa lớn tự nguyện nhường em, cha mẹ ghi nhận rõ ràng. Khi đứa lớn không muốn nhường món đồ riêng, cha mẹ giúp đứa nhỏ tìm thứ khác, thay vì bắt đứa lớn phải chịu.
Với trẻ nhỏ hơn, cũng nên dạy em biết hỏi mượn và biết chờ. Chia sẻ là chuyện hai chiều: người cho học sự rộng rãi, người nhận học sự tôn trọng và biết ơn. Một gia đình mà chỉ một người luôn phải cho đi thì chưa phải là gia đình biết chia sẻ, chỉ là gia đình có một người hay chịu thiệt.
Đưa con ra khỏi phòng chơi: tập chia sẻ với người ngoài gia đình
Khi con đã quen chia sẻ trong nhà, bạn có thể mở rộng vòng tròn ra hàng xóm, lớp học, người có hoàn cảnh khó khăn. Vài việc phù hợp với trẻ:
- Chọn sách cũ, quần áo còn tốt để tặng cho em nhỏ hơn trong họ hàng hoặc trong xóm. Để con tự gấp, tự cho vào túi.
- Làm thêm một phần bánh khi nhà làm bánh, mang biếu bà cụ sống một mình cạnh nhà. Con đi cùng, chào hỏi và trao tận tay.
- Mời bạn mới chuyển đến lớp cùng chơi. Đây là kiểu chia sẻ không cần đồ vật mà nhiều trẻ thấy khó hơn cả.
- Nuôi một hũ tiết kiệm nhỏ, trong đó có một phần con tự để riêng cho việc giúp người. Con quyết dùng vào việc gì, cha mẹ chỉ gợi ý.
- Cùng nhau cho chim ăn ở công viên đúng nơi được phép, chăm một chậu cây ở hành lang chung. Chia sẻ với không gian chung cũng là một cách.
Chia sẻ với người ngoài cần thêm một điều: tôn trọng người nhận. Dạy con không chỉ trỏ, không bàn tán về hoàn cảnh người khác, không đòi người nhận phải cảm ơn rối rít.
Cha mẹ làm mẫu: con học từ những gì nhìn thấy
Trẻ quan sát người lớn rất kỹ. Con thấy mẹ chia cho hàng xóm nồi canh, thấy bố nhường ghế cho người già trên xe buýt, thấy cả nhà góp quần áo ủng hộ vùng lũ. Những cảnh ấy dạy con nhiều hơn mọi lời giảng. Ngược lại, nếu cha mẹ nói "phải biết chia sẻ" mà ở nhà lại so đo từng chút với họ hàng, trẻ sẽ học theo việc làm chứ không học theo lời.
Cũng nên để con thấy cha mẹ chia sẻ với nhau: nhường nhau miếng ngon, chia việc nhà công bằng, hỏi han khi người kia mệt. Gia đình là nơi đầu tiên đứa trẻ thấy chia sẻ trông như thế nào trong đời sống thật.
Một thói quen nhỏ có ích là kể cho con nghe việc tốt mình làm hôm nay mà không khoe. Ví dụ giả định: "Hôm nay ở công ty có cô bị ốm, bố mang giúp cô hộp cơm." Con không cần biết chi tiết, chỉ cần biết rằng trong đời người lớn, giúp nhau là chuyện bình thường hằng ngày.
Khi con lớn hơn, bạn có thể rủ con cùng bàn những việc chia sẻ của cả nhà. Ví dụ giả định: cuối năm, cả nhà ngồi lại xem nên gửi quà Tết cho ai trong xóm, nên góp gì cho lớp học vùng cao mà trường con đang kêu gọi. Để con nói ý kiến của mình, kể cả khi ý đó ngây thơ. Được tham gia quyết định, trẻ thấy việc tốt là của mình chứ không phải việc của bố mẹ mà mình chỉ đi theo. Nhiều phụ huynh kể rằng chính những buổi bàn bạc như vậy làm con nhớ lâu hơn cả việc đi trao quà.
Những sai lầm hay gặp khi dạy con chia sẻ
Dưới đây là vài thói quen của người lớn, xuất phát từ ý tốt, nhưng thường làm việc dạy con khó hơn:
- Ép chia sẻ để giữ thể diện trước khách. Cha mẹ ngại người ngoài nghĩ con mình hư nên bắt con đưa đồ. Con học được rằng ý muốn của mình không quan trọng bằng ánh mắt người lớn.
- Gán nhãn. "Thằng này keo lắm", "con bé ích kỷ" — trẻ nghe nhiều sẽ tin mình đúng là như thế.
- Thưởng vật chất cho mỗi lần chia sẻ. Trẻ có thể chia sẻ để được kẹo, rồi thôi khi không có kẹo. Lời ghi nhận và niềm vui của người nhận bền hơn.
- Chụp ảnh con làm việc tốt để đăng lên mạng. Nếu có người nhận trong ảnh, đó còn là chuyện tôn trọng người khác. Trẻ cũng dễ hiểu rằng làm việc tốt là để được khen.
- Dạy chia sẻ nhưng không dạy từ chối. Trẻ cũng cần biết nói "không" với người muốn lấy đồ của mình bằng cách giành giật, và biết nhờ người lớn khi bị bắt nạt. Biết chia sẻ không có nghĩa là chịu thiệt mọi lúc.
Nếu con lớn rồi mà vẫn rất khó chia sẻ, hay kèm theo những dấu hiệu khác như khó kết bạn, hay nổi giận dữ dội và kéo dài, bạn có thể trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để hiểu con hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi không cho bạn mượn đồ chơi, có nên mắng không?
Không nên. Ở tuổi này giữ đồ của mình là bình thường. Thay vì mắng, bạn giúp con thay phiên với bạn, đặt ra lượt chơi rõ ràng và khen khi con đưa đồ. Mắng nhiều dễ làm con gắn chuyện chia sẻ với cảm giác khó chịu.
Có nên bắt con nhường đồ cho em vì em còn nhỏ không?
Không nên biến thành luật cứng. Đồ chung thì thay phiên, đồ riêng thì người chủ quyết. Khi đứa lớn tự nguyện nhường, hãy ghi nhận cụ thể. Bắt nhường mãi dễ khiến đứa lớn thấy thiệt và sinh ra ghét em.
Khi nào thì có thể cho con tham gia làm từ thiện?
Từ tuổi mẫu giáo con đã có thể làm những việc nhỏ như chọn đồ cũ tặng em nhỏ hay mang bánh biếu hàng xóm. Lớn hơn mới nên cho con tham gia các hoạt động đông người. Điều quan trọng là việc hợp sức con và con hiểu mình đang giúp ai.
Con chia sẻ nhưng sau đó lại đòi đồ về, có sao không?
Đó là phản ứng bình thường ở trẻ nhỏ. Bạn nên phân biệt rõ cho mượn và tặng hẳn ngay từ đầu, nói trước với con. Nếu đã tặng hẳn mà con đòi, nhẹ nhàng giải thích và lần sau cho con thêm thời gian suy nghĩ trước khi quyết.
Có nên thưởng cho con mỗi lần con biết chia sẻ không?
Thưởng vật chất thường xuyên có thể khiến con chia sẻ chỉ để được thưởng. Lời khen cụ thể, sự ghi nhận của cha mẹ và cho con thấy niềm vui của người nhận là phần thưởng tốt hơn, giúp động lực đến từ bên trong con.
Dạy con biết chia sẻ có làm con dễ bị bắt nạt không?
Nếu chỉ dạy cho đi mà không dạy giới hạn thì có thể. Vì vậy song song với chia sẻ, hãy dạy con quyền giữ đồ riêng, cách nói không khi bị giành giật và cách tìm người lớn giúp đỡ. Một đứa trẻ tốt bụng cũng cần biết tự bảo vệ mình.