Muốn chia tài sản trong gia đình mà vẫn giữ được tình anh em, ba điều quan trọng nhất là: cha mẹ nói ra ý định khi còn minh mẫn, mọi thứ được ghi rõ ràng và làm đúng thủ tục, và mỗi người con sẵn sàng nhường một phần vì tình thân. Phần lớn các vụ anh em mất lòng nhau không bắt đầu từ lòng tham, mà từ sự mập mờ: không ai biết cha mẹ thật sự muốn gì, ai đã nhận gì từ trước, ai đã bỏ công chăm cha mẹ nhiều hơn.
Bài này không tư vấn pháp lý. Mọi việc liên quan đến di chúc, thừa kế, sang tên nhà đất nên hỏi công chứng viên, luật sư hoặc trợ giúp pháp lý ở địa phương, và đối chiếu văn bản hiện hành. Điều bài muốn nói là phần con người: làm sao để chuyện tài sản không biến một gia đình thành những người xa lạ. Dân gian có câu "của đi thay người", và nhiều người lớn tuổi vẫn dặn con cháu: mất của còn kiếm lại được, mất anh em thì khó tìm lại.
Vì sao chuyện tài sản dễ làm vỡ hoà khí đến vậy
Tài sản trong gia đình Việt hiếm khi chỉ là tiền. Một mảnh đất có thể gắn với mồ mả tổ tiên, một căn nhà có thể là nơi cả nhà lớn lên, một chiếc tủ thờ có thể mang ký ức về ông bà. Vì thế khi chia, người ta không chỉ chia giá trị mà chia cả cảm xúc, kỷ niệm, và cảm giác mình được cha mẹ thương đến đâu.
Thêm vào đó là những chuyện cũ không ai nói ra: người con út ở với cha mẹ đến cuối đời, người con cả đã được cho tiền làm nhà từ hai mươi năm trước, người con gái lấy chồng xa ít về nhưng gửi tiền đều. Mỗi người đều có lý của mình, và khi tài sản được đặt lên bàn, những điều chưa nói ấy bật ra cùng lúc.
Cuối cùng là sự thay đổi của thời thế. Ngày xưa nhiều nơi có tục con trai trưởng giữ phần hương hoả, con gái đi lấy chồng ít được chia. Ngày nay pháp luật coi con trai, con gái như nhau trong thừa kế, và nhiều người con gái cũng góp sức chăm cha mẹ không kém. Khi hai cách nghĩ cũ và mới gặp nhau trong một nhà, bất đồng là chuyện dễ hiểu.
Khi cha mẹ còn minh mẫn: những việc nên làm sớm
Cách tốt nhất để tránh anh em bất hoà là để cha mẹ quyết định khi còn đủ sức khoẻ và tỉnh táo, rồi nói rõ cho các con cùng biết.
- Cha mẹ liệt kê tài sản đang có: nhà, đất, tiền gửi, vàng, đồ thờ, cả những khoản đã cho con trước đây. Ghi lại giấy tờ đang nằm ở đâu, đứng tên ai.
- Cha mẹ nghĩ kỹ mình muốn chia thế nào và vì sao. Có thể muốn ghi nhận người con chăm mình nhiều, có thể muốn giữ lại một phần làm nơi thờ cúng chung.
- Gọi các con về cùng nghe, không nói riêng với từng người. Nói riêng dễ thành mỗi người hiểu một kiểu và nghi ngờ nhau.
- Lập di chúc theo đúng hình thức pháp luật quy định, nên có công chứng hoặc chứng thực để tránh tranh cãi về sau. Hỏi công chứng viên về cách làm cụ thể.
- Với những tài sản muốn cho ngay khi còn sống, làm thủ tục tặng cho rõ ràng thay vì chỉ nói miệng hay viết giấy tay.
- Ghi lại cả những mong muốn không thuộc về tài sản: ai giữ bàn thờ, ai lo giỗ chạp, anh em đối xử với nhau thế nào. Những lời dặn ấy nhiều khi giữ được hoà khí hơn mọi tờ giấy.
Nhiều người con ngại nhắc cha mẹ chuyện này vì sợ bị coi là mong cha mẹ mất. Có thể mở lời một cách nhẹ nhàng, nhân dịp một người quen vừa gặp chuyện tranh chấp, hay khi cha mẹ tự nhắc tới tuổi già. Nói sớm là thương cha mẹ, không phải mong của.
Khi không có di chúc: nguyên tắc chung và phần tình nghĩa
Nhiều cha mẹ mất đột ngột hoặc không kịp để lại lời dặn. Khi ấy, việc chia di sản đi theo quy định thừa kế theo pháp luật. Theo Bộ luật Dân sự hiện hành, những người cùng một hàng thừa kế được hưởng phần bằng nhau; hàng thứ nhất gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất. Con trai và con gái, con lấy chồng xa hay ở gần đều như nhau. Chi tiết cụ thể và thủ tục khai nhận di sản bạn nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư.
Pháp luật đặt ra phần bằng nhau, nhưng anh em hoàn toàn có thể tự thoả thuận khác đi nếu mọi người cùng đồng ý, ví dụ nhường phần lớn hơn cho người đã chăm cha mẹ những năm cuối đời, hay để lại căn nhà làm nơi thờ cúng chung. Thoả thuận ấy cũng cần được lập thành văn bản theo đúng thủ tục để về sau không ai thay đổi ý.
Phần tình nghĩa nằm ở chỗ này: ai cũng có quyền nhận đúng phần của mình, nhưng nhận đủ phần mà mất anh em thì nhiều người về sau hối tiếc. Ngược lại, người nhường phần mình vì thấy anh chị em khó khăn hơn, hay vì nghĩ tới công chăm sóc cha mẹ, thường được cả họ hàng nể trọng. Ông bà xưa gọi đó là ăn ở có hậu.
Phần đã cho con từ trước: tính vào hay không tính?
Một nguồn bất hoà rất hay gặp là những khoản cha mẹ đã cho từng người con khi còn sống: tiền cưới vợ, tiền làm nhà, tiền cho đi học nước ngoài, mảnh đất cắt cho con ra ở riêng. Đến lúc chia phần còn lại, người chưa được cho gì thấy thiệt, còn người đã nhận thì cho rằng đó là chuyện cũ, đã qua.
Không có câu trả lời chung cho mọi nhà. Về pháp lý, tài sản đã tặng cho hợp lệ thường đã thuộc về người nhận, còn việc có tính vào phần thừa kế hay không phụ thuộc vào di chúc và thoả thuận của gia đình — chỗ này nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư. Về tình cảm, cách giữ hoà khí tốt nhất vẫn là cha mẹ nói rõ từ lúc cho: khoản này là cho riêng, hay là ứng trước phần của con.
Nếu cha mẹ không kịp nói, anh em có thể cùng ngồi liệt kê lại những gì mỗi người đã nhận, không nhằm đòi lại mà để mọi người cùng nhìn thấy một bức tranh chung. Ví dụ giả định: người anh cả từng được cho tiền làm nhà, người em út ở cùng cha mẹ mười năm cuối. Khi đặt cạnh nhau, nhiều nhà tự tìm ra cách chia mà ai cũng thấy hợp lý, thay vì mỗi người chỉ nhớ phần thiệt của mình.
Những điều hay gây mất lòng và cách tránh
Giữ giấy tờ mà không cho ai xem. Người giữ sổ đỏ, sổ tiết kiệm của cha mẹ nên chủ động cho các anh chị em cùng biết. Giữ kín dễ bị nghi ngờ, kể cả khi không có ý gì.
Bán hoặc cầm cố tài sản khi chưa thống nhất. Dù với lý do chữa bệnh cho cha mẹ, việc tự quyết tài sản chung khi chưa bàn với anh em là nguồn gốc của rất nhiều cuộc cãi vã. Bàn trước, ghi lại, có chữ ký.
Kể công trước mặt mọi người. Người chăm cha mẹ nhiều nên được ghi nhận, nhưng tự kể công trong lúc chia của thường khiến người khác phản ứng. Để cha mẹ hoặc người lớn trong họ nói thay sẽ nhẹ nhàng hơn.
Để vợ chồng của các con chen vào bàn bạc. Dâu rể có quyền lợi chính đáng trong gia đình nhỏ của họ, nhưng khi anh em ruột bàn chuyện tài sản của cha mẹ, nhiều nhà thấy êm hơn khi anh em nói chuyện trước, rồi mỗi người về bàn với gia đình mình.
Cãi nhau ngay trong tang lễ. Đám tang là lúc tình cảm căng thẳng nhất. Nhiều gia đình thống nhất để qua tuần, qua bốn mươi chín ngày hoặc qua giỗ đầu mới bàn chuyện tài sản, cho mọi người có thời gian lắng lại.
Chia bằng con số mà quên giá trị tinh thần. Một bức ảnh cũ, một cuốn gia phả, chiếc áo của mẹ có khi quý với người này hơn một phần đất. Hỏi nhau ai muốn giữ món kỷ vật nào trước khi chia những thứ có giá trị tiền bạc.
Đất hương hoả, nhà thờ, bàn thờ: phần không nên chia nhỏ
Ở nhiều vùng, nhất là miền Bắc và miền Trung, gia đình hoặc dòng họ có phần đất, căn nhà dành cho việc thờ cúng. Phần này thường không đặt lên bàn chia như tài sản thông thường. Một vài cách các gia đình hay làm:
- Giữ chung, giao cho một người con ở gần trông nom, các anh em góp tiền sửa sang, giỗ chạp.
- Ghi rõ trong di chúc hoặc văn bản thoả thuận rằng phần này dùng làm nơi thờ cúng, không bán, không cầm cố. Cần hỏi công chứng viên về cách ghi cho đúng.
- Người được giao giữ nhà thờ không coi đó là phần riêng của mình, các anh em khác vẫn được về thắp hương, ở lại khi giỗ Tết.
- Khi người giữ nhà thờ không còn ở được nữa, anh em cùng bàn người kế tiếp, tránh để lại cho con cháu một mình quyết.
- Đồ thờ như bát hương, bài vị, hoành phi, câu đối giữ nguyên chỗ, không chia mỗi người một món.
Phong tục giữ hương hoả mỗi vùng mỗi khác, mỗi dòng họ có lệ riêng. Hỏi người lớn tuổi trong họ, xem gia phả nếu có, để làm cho hợp lệ nhà mình.
Khi đã có bất hoà: các bước hoà giải trước khi ra toà
Nếu anh em đã to tiếng, đừng vội nghĩ tới chuyện kiện tụng. Bước đầu tiên là để mọi người nguội lại một thời gian, không bàn tiếp khi đang giận. Sau đó, nhờ một người lớn trong họ mà ai cũng kính trọng đứng ra nói chuyện: một người chú, người bác, hay người bạn thân lâu năm của cha mẹ. Người thứ ba bình tĩnh thường giúp mọi người nói được những điều khó nói.
Ở cấp cơ sở, thôn và tổ dân phố có tổ hoà giải theo Luật Hoà giải ở cơ sở. Các tổ này giúp các bên ngồi lại, nói chuyện dựa trên tình làng nghĩa xóm và quy định của pháp luật. Hoà giải ở cơ sở không thay toà án, nhưng nhiều chuyện gia đình đã được giải quyết êm ở đây. Nếu cần, bạn có thể hỏi UBND cấp xã về cách liên hệ tổ hoà giải.
Chỉ khi các cách trên không thành mới tính đến toà án. Kiện tụng giữa anh em thường kéo dài, tốn kém, và để lại vết thương rất lâu, đôi khi kéo sang cả đời con cháu không qua lại với nhau. Trước khi quyết định, hãy tự hỏi: phần tài sản mình đòi được có đáng với việc mất anh em không? Có những trường hợp đáng, khi quyền lợi chính đáng bị xâm phạm nghiêm trọng; khi đó hãy nhờ luật sư tư vấn. Nhưng phần lớn chuyện tài sản gia đình, nhường một bước là giữ được cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhắc cha mẹ lập di chúc khi cha mẹ còn khoẻ không?
Nên, nhưng cần khéo léo. Có thể mở lời nhân một câu chuyện tranh chấp ở nhà người quen, hoặc khi cha mẹ tự nhắc tới tuổi già. Nhấn mạnh rằng mục đích là để cha mẹ tự quyết theo ý mình và để anh em không phải bất hoà về sau, chứ không phải vì mong của.
Con gái đi lấy chồng có được chia tài sản của cha mẹ không?
Theo pháp luật về thừa kế hiện hành, khi không có di chúc, con trai và con gái cùng hàng thừa kế được hưởng phần như nhau, dù đã lập gia đình hay chưa. Gia đình vẫn có thể tự thoả thuận khác nếu mọi người cùng đồng ý. Chi tiết cụ thể nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư.
Người con chăm cha mẹ nhiều năm có được chia phần nhiều hơn không?
Nếu cha mẹ để lại di chúc ghi nhận điều đó thì theo di chúc. Nếu không có di chúc, phần chia theo pháp luật là bằng nhau trong cùng hàng, nhưng anh em có thể tự thoả thuận nhường thêm cho người đã chăm cha mẹ. Đây là chuyện tình nghĩa nhiều gia đình vẫn làm.
Bao lâu sau tang lễ thì nên bàn chuyện chia tài sản?
Không có quy định chung về phong tục. Nhiều gia đình chờ qua bốn mươi chín ngày, một trăm ngày hoặc giỗ đầu để mọi người bớt đau buồn. Tuy vậy, nếu có việc gấp như khoản nợ cần trả hay giấy tờ sắp hết hạn, nên bàn sớm phần đó với sự đồng ý của cả nhà.
Anh em bất đồng về đất thờ cúng thì nên làm gì?
Nên nhờ người lớn trong họ đứng ra bàn, xem lại gia phả và lệ của dòng họ nếu có. Nhiều gia đình chọn giữ chung, giao một người trông nom và cùng góp tiền lo giỗ chạp. Nếu vẫn không thống nhất, có thể nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố trước khi tính tới con đường pháp lý.
Có cần công chứng di chúc không, viết tay có được không?
Pháp luật cho phép một số hình thức di chúc khác nhau, kể cả di chúc viết tay nếu đáp ứng điều kiện. Tuy vậy, di chúc có công chứng hoặc chứng thực thường ít bị tranh cãi hơn. Bạn nên hỏi công chứng viên để chọn hình thức phù hợp và đúng quy định hiện hành.