Cho con cùng làm từ thiện là một cách dạy lòng tốt rất hiệu quả, với điều kiện việc đó hợp sức con, con hiểu mình đang giúp ai và vì sao, và người nhận được đối xử như người ngang hàng chứ không phải đạo cụ cho một bức ảnh. Một buổi trao quà vội vàng, đông người, nhiều máy ảnh có khi để lại trong trẻ ấn tượng sai: rằng người nghèo là người phải đứng xếp hàng nhận đồ và cảm ơn mình.
Bài này dành cho phụ huynh muốn rủ con cùng làm việc thiện: từ việc nhỏ trong xóm đến một chuyến đi xa cùng nhóm thiện nguyện. Nội dung gồm cách chọn việc, chuẩn bị trước khi đi, cư xử tại chỗ, nói chuyện với con sau đó, và những tình huống nên để con ở nhà.
Vì sao nên cho con làm cùng thay vì chỉ kể cho con nghe
Trẻ hiểu thế giới qua những gì chạm được. Nghe bố mẹ kể "có những bạn không có áo ấm" khác rất xa với tự tay gấp chiếc áo của mình, bỏ vào thùng và thấy chiếc thùng ấy được chở đi. Việc làm cụ thể biến một ý niệm trừu tượng thành trải nghiệm có thật.
Khi được làm cùng, trẻ còn học những kỹ năng mà lời khuyên không dạy được: chờ đến lượt, làm việc nhóm, chào hỏi người lạ một cách lễ phép, chịu một chút vất vả như khiêng đồ, đứng lâu. Nhiều phụ huynh nhận ra con về nhà bớt kêu ca chuyện ăn uống, bớt đòi đồ chơi mới, không phải vì được giảng giải mà vì đã nhìn thấy một đời sống khác.
Trong quan niệm dân gian, cha mẹ làm phước là để lại phúc cho con. Có một cách hiểu thực tế hơn mà ai cũng đồng ý được: cha mẹ dắt con làm việc tốt thì để lại cho con một thói quen, một cách nhìn người. Thói quen ấy theo con suốt đời, lâu bền hơn nhiều so với một khoản tiền.
Làm cùng nhau còn tạo ra những kỷ niệm chung của gia đình. Nhiều người trưởng thành kể lại rằng điều họ nhớ về tuổi thơ không phải món quà sinh nhật nào, mà là những buổi sáng cùng mẹ nấu nồi cháo mang vào bệnh viện, hay lần theo bố chở mấy bao gạo về quê ngoại sau trận lụt. Những ký ức ấy về sau thành chỗ dựa khi chính họ làm cha mẹ và muốn dạy con lòng tốt.
Chọn việc thiện hợp với tuổi của con
Không phải hoạt động nào cũng hợp với trẻ. Bảng dưới gợi ý theo nhóm tuổi; bạn điều chỉnh theo tính cách và sức khoẻ của con.
| Nhóm tuổi | Việc phù hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Chọn đồ chơi, quần áo cũ để tặng; cùng làm bánh biếu hàng xóm neo đơn; tưới cây ở khu vực chung | Việc ngắn, ở gần nhà, có kết quả nhìn thấy ngay |
| 6–9 tuổi | Viết thiệp, vẽ tranh gửi kèm quà; góp tiền tiết kiệm; phụ gói quà Tết cho người khó khăn ở xóm | Giải thích người nhận là ai bằng lời tôn trọng |
| 10–13 tuổi | Đi cùng cha mẹ phát cơm, phân loại đồ quyên góp, đọc sách cho ông bà ở nhà dưỡng lão nếu nơi đó cho phép | Hỏi trước nơi tiếp nhận có nhận trẻ em không |
| 14 tuổi trở lên | Tham gia nhóm tình nguyện của trường, dạy kèm em nhỏ, tự đề xuất và lên kế hoạch một việc nhỏ | Cho con tự chủ, cha mẹ đứng sau hỗ trợ |
Với trẻ nhỏ, việc ở gần và lặp lại tốt hơn một chuyến đi xa hoành tráng. Đều đặn mỗi tháng mang đồ ăn cho cụ bà cuối ngõ dạy con nhiều hơn một lần lên vùng cao mà con mệt và say xe suốt.
Chuẩn bị trước khi đi: năm việc nên làm cùng con
Một chuyến đi làm từ thiện có ý nghĩa với trẻ khi trẻ được chuẩn bị. Đừng chỉ đánh thức con dậy sớm rồi chở đi.
- Kể cho con nghe sẽ đi đâu, gặp ai, làm việc gì. Dùng lời mô tả trung tính, ví dụ "các bạn ở làng này nhà xa trường, mùa mưa đi học vất vả", tránh những câu gợi thương hại như "các bạn ấy khổ lắm".
- Cho con góp phần chuẩn bị: chọn món quà, gói quà, viết vài dòng thăm hỏi. Phần con tự làm sẽ là phần con nhớ nhất.
- Dặn con những điều cần giữ: không chỉ trỏ, không nhận xét về nhà cửa, quần áo của người khác, không đòi chụp ảnh với các bạn.
- Nói trước những gì con có thể sẽ thấy và có thể khiến con bối rối, như người khuyết tật, người bệnh nặng, nhà cửa rất đơn sơ. Cho con biết con có thể hỏi bố mẹ, nhưng hỏi nhỏ, hỏi riêng.
- Thống nhất cách giữ an toàn: con luôn đi cạnh người lớn nào, làm gì khi mệt hoặc khi lạc. Mang đủ nước, đồ ăn, thuốc men cơ bản cho con.
Nếu đi cùng một nhóm thiện nguyện, hãy hỏi trước nhóm có phù hợp cho trẻ em không. Có những chuyến đi đường dài, qua vùng sạt lở hay vào bệnh viện, không phải chỗ cho trẻ nhỏ.
Tại nơi trao quà: dạy con giữ phẩm giá người nhận
Trao tận tay, nhìn vào người nhận. Dạy con trao bằng hai tay, nói một câu chào, câu chúc đơn giản. Người nhận là người, không phải điểm đến của một gói hàng.
Không đòi người nhận phải cảm ơn. Nhiều người lớn vô tình nhắc "cháu cảm ơn cô chú đi". Điều đó biến món quà thành một giao dịch đổi lấy sự biết ơn. Người nhận cảm ơn hay không là quyền của họ.
Hạn chế chụp ảnh người nhận. Nếu cần ảnh để báo cáo với người đóng góp, chụp quang cảnh chung, chụp từ phía sau, xin phép trước. Không để trẻ tạo dáng bên người nhận như một kỷ niệm du lịch.
Làm cùng, không chỉ đứng trao. Nếu có thể, cho con cùng ăn bữa cơm, cùng chơi với các bạn nhỏ, cùng dọn dẹp sau buổi trao quà. Làm cùng xoá bớt khoảng cách người cho và người nhận.
Nghe nhiều hơn nói. Trẻ có thể hỏi chuyện các bạn về trường lớp, sở thích. Dặn con tránh hỏi về chuyện gia đình, bệnh tật hay tiền bạc của người khác.
Việc thiện quanh năm của một gia đình: một ví dụ giả định
Để dễ hình dung, hãy xem cách một gia đình bốn người ở Cần Thơ, có hai con bảy tuổi và mười hai tuổi, sắp xếp việc thiện trong một năm. Đây là ví dụ giả định, không phải khuôn mẫu; điều đáng chú ý là nhịp đều và phần việc chia theo sức từng đứa trẻ.
Đầu năm, cả nhà ngồi lại chọn ba việc chính. Việc thứ nhất là mỗi tháng một lần mang đồ ăn và trò chuyện với cụ ông sống một mình ở cuối hẻm; đứa nhỏ phụ trách chọn trái cây, đứa lớn phụ trách hỏi cụ cần gì cho tháng sau. Việc thứ hai là góp sách và đồ dùng học tập cho một lớp học ở vùng xa vào dịp khai giảng, qua một kênh nhà trường đứng ra tổ chức; hai con tự chọn sách của mình, tự bọc bìa. Việc thứ ba là mùa mưa bão, nếu địa phương có kêu gọi, cả nhà góp tiền theo kênh chính thức của chính quyền xã hoặc Mặt trận, và người lớn giải thích cho con tiền đi đâu.
Ngoài ba việc chính, mỗi đứa trẻ có một "hũ giúp người" nhỏ, tự bỏ vào một phần tiền lì xì, tiền thưởng. Cuối năm, mỗi đứa tự quyết dùng hũ của mình vào việc gì, cha mẹ chỉ góp ý. Năm đó đứa lớn chọn mua thức ăn cho một nhóm cứu hộ chó mèo ở gần nhà, đứa nhỏ chọn mua bánh cho các cô lao công trong khu phố dịp Tết. Không có việc nào lớn lao, nhưng cả năm đứa trẻ nào cũng có phần mình.
Sau chuyến đi: cuộc trò chuyện quan trọng nhất
Phần dạy dỗ thật sự thường diễn ra trên đường về hoặc trong bữa tối hôm đó. Hỏi con những câu mở: "Con nhớ nhất điều gì?", "Có gì làm con ngạc nhiên không?", "Nếu con là bạn ấy, con mong người khác làm gì cho mình?". Đừng vội rút ra bài học thay con.
Trẻ có thể có những phản ứng khiến cha mẹ lúng túng, như "Con may mắn hơn các bạn" hay "Nhà các bạn bẩn quá". Đó là lúc để nói về hoàn cảnh, về chuyện không ai chọn được nơi mình sinh ra, về những điều các bạn kia giỏi mà con không biết, như tự nấu cơm, chăm em, làm việc đồng. Mục tiêu là con thấy người nhận ngang hàng với mình, chỉ khác hoàn cảnh.
Một số trẻ về nhà buồn, lo lắng hoặc mất ngủ sau khi thấy cảnh khó khăn. Cứ để con nói ra, ôm con, và cho con thấy còn những việc cụ thể mình làm tiếp được, như viết thư cho bạn, để dành đồ cho lần sau. Cảm giác "mình làm được gì đó" giúp trẻ không bị choáng ngợp.
Khi nào nên để con ở nhà, và những cách làm thay
Có những việc thiện người lớn làm tốt hơn nếu không có trẻ đi cùng. Một số trường hợp nên cân nhắc:
- Cứu trợ vùng vừa có bão lũ, sạt lở. Đường đi nguy hiểm, nơi nhận cần người làm được việc, có trẻ đi cùng thêm gánh nặng cho chính người dân và lực lượng cứu hộ.
- Thăm khoa ung bướu, bệnh viện truyền nhiễm. Vừa có nguy cơ lây bệnh, vừa có thể làm phiền bệnh nhân cần yên tĩnh. Nhiều bệnh viện cũng hạn chế trẻ em vào khu điều trị.
- Những buổi trao quà đông người, chen lấn. Trẻ dễ lạc, dễ bị xô ngã, và khó có trải nghiệm tử tế giữa cảnh chen chúc.
- Khi con đang ốm, quá mệt hoặc không muốn đi. Ép đi sẽ làm con gắn việc thiện với cảm giác bị bắt buộc.
- Cách làm thay: con ở nhà chuẩn bị quà, viết thiệp, góp tiền tiết kiệm; cha mẹ về kể lại, cho con xem ảnh quang cảnh (không chụp mặt người nhận), cùng nhau nghĩ việc làm tiếp theo.
Không đi cùng không có nghĩa là không tham gia. Với trẻ nhỏ, phần chuẩn bị ở nhà đôi khi còn ý nghĩa hơn phần đứng trao quà.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì có thể cho con đi làm từ thiện cùng cha mẹ?
Từ khoảng ba, bốn tuổi con đã có thể làm những việc thiện nhỏ ở gần nhà như tặng đồ chơi cũ, mang bánh biếu hàng xóm. Những chuyến đi xa, đông người hay vào bệnh viện thì nên đợi con lớn hơn, khoảng mười tuổi trở lên, và hỏi trước nơi đến có phù hợp với trẻ không.
Có nên cho con góp tiền tiết kiệm để làm từ thiện không?
Có thể, nếu con tự nguyện và tự quyết số tiền. Bạn nên giải thích tiền sẽ đi đâu, giúp được gì, và để con thấy kết quả nếu có thể. Không nên ép con góp hết hoặc so sánh con với trẻ khác góp nhiều hơn.
Con chê nhà người nhận bẩn, nghèo thì nên nói gì?
Đừng mắng con ngay trước mặt mọi người. Khi riêng tư, hãy hỏi con nghĩ gì, rồi giải thích về hoàn cảnh, về chuyện không ai chọn được nơi mình sinh ra, và chỉ ra những điều đáng quý ở người kia. Mục tiêu là con hiểu chứ không phải con sợ bị mắng.
Có nên đăng ảnh con đi làm từ thiện lên mạng xã hội không?
Nên rất cân nhắc. Ảnh có mặt người nhận, nhất là trẻ em, có thể làm tổn thương họ. Ảnh con tạo dáng làm việc tốt dễ khiến con hiểu việc thiện là để được khen. Nếu muốn lưu kỷ niệm, giữ ảnh trong gia đình hoặc chỉ chụp quang cảnh chung.
Làm sao để con không coi người nghèo là người kém hơn mình?
Hãy cho con làm cùng chứ không chỉ trao quà: cùng ăn, cùng chơi, cùng làm việc với các bạn. Kể cho con về những điều các bạn ấy giỏi. Dùng lời trung tính khi nói về hoàn cảnh, tránh những câu gợi thương hại hay so sánh hơn kém.
Con không muốn đi làm từ thiện thì có nên ép không?
Không nên ép. Hãy hỏi lý do: con sợ chỗ lạ, ngại người lạ hay chỉ đang mệt. Bạn có thể bắt đầu bằng việc nhỏ ở nhà như gói quà, viết thiệp. Lòng tốt lớn dần khi trẻ có trải nghiệm dễ chịu, không phải khi bị bắt buộc.