Ăn xin có tổ chức là khi việc xin tiền được một nhóm người sắp đặt: đưa đón người xin đến chỗ đông, phân vị trí, thu lại tiền, có khi lợi dụng người già, người khuyết tật hay trẻ nhỏ để gợi lòng thương. Bên cạnh đó vẫn có rất nhiều người xin tiền vì khó khăn thật, sống một mình, bệnh tật, không nơi nương tựa. Vì thế không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp, chỉ có cách nhìn kỹ hơn và giúp đúng hơn.
Bài này không nhằm khuyên bạn nghi ngờ mọi người đang xin tiền, cũng không bảo bạn phải cho. Mục đích là giúp bạn nhận ra những tình huống đáng lo, đặc biệt khi có trẻ em liên quan, và biết những cách giúp khác ngoài việc rút tiền đưa vội qua cửa kính xe.
Vì sao câu hỏi "có nên cho tiền người ăn xin" khó trả lời
Người xin tiền trên đường phố Việt Nam rất khác nhau. Có cụ bà bán vài gói tăm ở chợ để kiếm thêm, có người khuyết tật tự đi xin vì không tìm được việc, có người bệnh tâm thần lang thang không còn người thân chăm, có người vừa gặp nạn thật cần vài đồng về quê. Song song đó là những nhóm biến lòng thương của người qua đường thành nguồn thu ổn định, có người cầm đầu, có lịch đưa đón.
Đứng trước một người cụ thể trong vài giây ở ngã tư, bạn gần như không thể biết họ thuộc trường hợp nào. Vì vậy những lời khuyên tuyệt đối kiểu "đừng bao giờ cho" hay "cứ cho đi, phước mình mình hưởng" đều không ổn. Lời khuyên thứ nhất bỏ rơi người khó thật; lời khuyên thứ hai có thể vô tình nuôi những đường dây đang lợi dụng người yếu thế.
Cách tiếp cận cân bằng hơn là chia làm hai câu hỏi. Câu thứ nhất: ở đây có dấu hiệu ai đó đang bị lợi dụng không, nhất là trẻ em. Nếu có, việc cần làm là báo cho đúng nơi, không phải cho tiền. Câu thứ hai: nếu không có dấu hiệu gì đáng lo, mình muốn giúp bằng cách nào cho có ích nhất. Lúc đó, bạn tự quyết theo lòng mình, và quyết định nào cũng đáng được tôn trọng.
Những dấu hiệu thường được nhắc đến
Đưa đón theo giờ. Người xin được xe chở tới một điểm đông người vào sáng sớm và đón đi lúc tối, ngày nào cũng như vậy. Người dân sống quanh khu đó thường là người nhận ra đầu tiên.
Có người đứng gần thu tiền. Một người khác đứng cách vài mét, thỉnh thoảng đến lấy tiền trong nón, trong hộp rồi đi. Người xin không giữ tiền mình nhận được.
Trẻ nhỏ ngủ li bì trên tay người xin. Một em bé ngủ suốt nhiều giờ giữa trưa nắng hay đêm khuya ồn ào, ở cùng một người lớn đi xin, là tình huống đáng lo về sức khoẻ và sự an toàn của em.
Kịch bản lặp lại. Cùng một câu chuyện "mất ví, cần tiền mua vé về quê" được kể với nhiều người, nhiều ngày liền ở cùng một bến xe. Người khó thật hiếm khi kẹt cùng một chỗ mỗi ngày.
Người khuyết tật được "đặt" ở vị trí. Một người không tự di chuyển được nhưng luôn có mặt ở những điểm khác nhau, được đưa đến và đưa đi bởi cùng một nhóm người.
Trẻ em đi xin, bán hàng rong đêm khuya: điều đáng lo nhất
Trong mọi tình huống xin tiền ngoài đường, trường hợp có trẻ em là trường hợp cần chú ý nhất. Pháp luật Việt Nam về trẻ em nghiêm cấm việc bóc lột, lợi dụng trẻ em để trục lợi, và một đứa trẻ phải đi xin, đi bán hàng rong đến khuya, không được đến trường, thì dù là con của chính người lớn đi cùng vẫn là đứa trẻ cần được bảo vệ.
Ở đây, lòng tốt có thể đi ngược với ý định. Khi một đứa trẻ đem về nhiều tiền, người lợi dụng có thêm lý do giữ em trên đường. Nhiều người làm công tác xã hội khuyên không đưa tiền trực tiếp cho trẻ đi xin. Nếu thương, có thể mua cho em một hộp sữa, một ổ bánh, hỏi han vài câu nhẹ nhàng mà không làm em sợ.
Điều quan trọng hơn là báo cho người có trách nhiệm. Việt Nam có Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, số 111, miễn phí, nhận thông tin về trẻ em bị xâm hại, bóc lột, có nguy cơ bị tổn hại. Bạn cũng có thể báo công an cấp xã, phường nơi xảy ra sự việc. Khi báo, hãy mô tả nơi, giờ, đặc điểm, không tự ý đưa trẻ đi hay đối chất với người lớn đi cùng vì có thể gây nguy hiểm cho em và cho bạn.
Thay vì đưa tiền, có thể làm gì
Bảng dưới gợi ý cách phản ứng cho từng tình huống quen thuộc. Đây là gợi ý, không phải quy tắc; bạn vẫn là người hiểu rõ hoàn cảnh trước mặt nhất.
| Tình huống | Điều nên tránh | Điều có thể làm |
|---|---|---|
| Trẻ em đi xin, bán hàng đêm khuya | Đưa tiền, chụp ảnh đăng lên mạng | Mua đồ ăn, báo tổng đài 111 hoặc công an phường, xã |
| Người già lang thang, có vẻ lẫn | Bỏ đi vì nghĩ "chắc có người lo" | Hỏi tên, nơi ở; báo công an hoặc uỷ ban cấp xã để tìm người thân |
| Người kể mất ví, cần tiền về quê | Đưa tiền mặt ngay | Dẫn tới quầy vé mua giúp, hoặc chỉ đường tới công an gần nhất |
| Người khuyết tật xin tiền một mình | Phán xét là "giả vờ" | Cho theo lòng mình, hoặc mua giúp món đồ họ bán |
| Người lang thang ngủ ngoài trời mùa rét | Lướt qua | Mang áo ấm, chăn, đồ ăn; báo địa phương để được hỗ trợ chỗ ở |
Ở mọi dòng, điểm chung là chuyển từ "đưa tiền cho yên lòng" sang "làm một việc để người đó thật sự an toàn hơn". Việc ấy đôi khi tốn thêm vài phút, nhưng giá trị lại khác hẳn.
Giúp người lang thang thật sự không nơi nương tựa
Người già neo đơn, người bệnh tâm thần lang thang, người khuyết tật không còn người thân là những người cần sự hỗ trợ lâu dài mà một khoản tiền nhỏ không giải quyết được. Ở mỗi địa phương đều có hệ thống bảo trợ xã hội của Nhà nước; uỷ ban nhân dân cấp xã là nơi tiếp nhận thông tin ban đầu và kết nối với cơ sở bảo trợ khi cần. Thủ tục cụ thể có thể khác nhau theo nơi và thay đổi theo quy định hiện hành, nên bạn chỉ cần báo đúng nơi, phần còn lại để người có trách nhiệm làm.
Nếu muốn giúp trực tiếp, đồ thiết yếu thường có ích hơn tiền: một bữa ăn nóng, chai nước, áo mưa, áo ấm, đôi dép. Hỏi họ cần gì trước khi mua, vì nhiều người có nhu cầu rất cụ thể, như một chiếc nón che nắng hay thuốc đã được kê từ trước.
Với người có dấu hiệu bệnh tâm thần, hãy giữ khoảng cách an toàn, nói chuyện chậm và nhẹ, không cố đưa họ đi đâu. Báo cho công an hoặc chính quyền cấp xã để có người được đào tạo xử lý. Một cuộc gọi đúng lúc có thể giúp họ được đưa về với gia đình đang đi tìm, chuyện mà ở nhiều nơi vẫn xảy ra.
Giúp người xin tiền có đường thoát khỏi vỉa hè
Một khoản tiền lẻ giúp người xin qua được bữa hôm nay, nhưng không giúp họ thoát khỏi cảnh phải xin vào ngày mai. Nếu bạn muốn lòng tốt của mình đi xa hơn, hãy nghĩ đến những việc giúp người khó khăn có chỗ ở, có việc làm, có người chăm sóc lâu dài. Những việc này không hào nhoáng, nhưng là thứ thật sự thay đổi cuộc sống.
Bạn có thể góp đều đặn cho một cơ sở bảo trợ xã hội, một mái ấm, một bếp ăn mà mình đã tìm hiểu kỹ. Bạn có thể ủng hộ những cơ sở dạy nghề, tạo việc làm cho người khuyết tật, mua sản phẩm họ làm ra. Nếu là chủ cửa hàng, bạn có thể nhận một người lớn tuổi khoẻ mạnh hay một người khuyết tật làm những việc vừa sức, trả công đàng hoàng. Một chỗ làm ổn định có giá trị hơn rất nhiều lần những đồng tiền được ném vào chiếc nón trên vỉa hè.
Với trẻ em lang thang, các mô hình nhà mở, lớp học tình thương, chương trình đưa trẻ về với gia đình ở nhiều địa phương cần cả tiền lẫn người tình nguyện. Trước khi góp, hãy tìm hiểu nơi đó có được chính quyền địa phương biết đến không, có công khai hoạt động không. Khi lòng tốt được đặt vào một hệ thống bền vững, những đứa trẻ có cơ hội rời khỏi ngã tư thay vì ở lại đó lâu hơn.
Cho hay không cho: quyết định nào cũng không làm bạn kém tử tế
Không cho không có nghĩa là thiếu lòng. Có người chọn không đưa tiền ngoài đường mà góp đều cho một bếp ăn, một mái ấm. Đó cũng là làm phước, có khi còn đến tay người cần nhiều hơn.
Nếu cho, hãy cho tử tế. Đưa bằng tay, nhìn người nhận, nói một câu bình thường. Ném tiền qua cửa xe hay đưa với vẻ ban ơn làm người nhận mất phẩm giá, dù khoản tiền là thật.
Từ chối nhã nhặn. Một cái lắc đầu kèm câu "xin lỗi, hôm nay không tiện" là đủ. Không cần giải thích, không cần nói những lời nghi ngờ khiến người khó thật bị tổn thương.
Đừng tự trách khi lỡ cho nhầm. Nếu sau này biết người mình từng cho thuộc một nhóm có tổ chức, bạn không có lỗi. Lỗi thuộc về người lợi dụng lòng tốt. Lần sau, bạn chỉ cần chú ý thêm những dấu hiệu đã biết.
Giữ an toàn cho mình. Ở nơi vắng, ban đêm, hạn chế mở ví trước người lạ. Lòng tốt không đòi bạn đặt mình vào chỗ nguy hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Cho tiền người ăn xin có phải là làm phước không?
Cho tiền với lòng thương là một việc tốt. Nhưng nếu thấy dấu hiệu người xin bị lợi dụng, nhất là trẻ em, thì báo cho đúng nơi mới thật sự giúp được họ. Làm phước tỉnh táo là nhìn xem việc mình làm có khiến người kia an toàn hơn không.
Tổng đài 111 nhận những thông tin gì?
Đây là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, miễn phí, nhận thông tin về trẻ em bị xâm hại, bạo lực, bóc lột, bị bỏ rơi hoặc có nguy cơ bị tổn hại. Bạn mô tả nơi, thời gian, đặc điểm sự việc để tổng đài phối hợp với địa phương xử lý.
Thấy người già đi lạc, lẫn lộn ngoài đường thì làm gì?
Giữ người ấy ở chỗ an toàn, hỏi tên, tên con cháu, nơi ở nếu họ nhớ. Kiểm tra xem họ có mang giấy tờ hay vòng đeo tay ghi thông tin không. Sau đó báo công an hoặc uỷ ban cấp xã gần nhất để được hỗ trợ tìm gia đình.
Mua hàng của người bán dạo khuyết tật có tốt hơn cho tiền không?
Nhiều người thích cách này vì người bán được trao đổi sòng phẳng, giữ thể diện. Nếu món hàng có ích với bạn thì mua là cách giúp tự nhiên. Nếu thấy dấu hiệu họ bị một nhóm sắp đặt và thu tiền, nên báo cho chính quyền địa phương.
Người lạ hỏi vay tiền về quê vì mất ví có nên giúp không?
Nếu muốn giúp, hãy mua vé trực tiếp cho họ ở quầy, hoặc đưa họ đến đồn công an gần nhất để được hỗ trợ. Người gặp nạn thật thường vui lòng nhận cách giúp này; người dùng kịch bản lặp lại thường sẽ từ chối.
Có nên đăng ảnh người xin tiền lên mạng để cảnh báo không?
Không nên. Bạn không biết chắc hoàn cảnh của họ, và đăng ảnh có thể làm tổn thương người khó thật hoặc gây nguy hiểm cho trẻ em. Thông tin nghi vấn nên gửi cho công an, chính quyền địa phương hoặc tổng đài 111.