Bán hàng gắn mác từ thiện là khi một món hàng được chào bán kèm lời hứa phần tiền sẽ dùng để giúp người khó khăn; có nơi làm thật và minh bạch, có nơi chỉ mượn danh từ thiện để bán giá cao hơn hoặc dễ bán hơn. Người mua khó phân biệt ngay tại chỗ, nhưng vài câu hỏi đơn giản và vài dấu hiệu quen thuộc giúp bạn quyết định tỉnh táo hơn.
Bài này không nhằm khiến bạn nghi ngờ mọi người bán dạo. Rất nhiều người khuyết tật, người lớn tuổi tự làm ra sản phẩm và bán để sống, và mua hàng của họ là cách giúp đỡ đàng hoàng. Mục đích là để lòng tốt của bạn đến đúng nơi bạn muốn.
Những dạng bán hàng gắn mác từ thiện hay gặp
Ở các thành phố và cả thị trấn, bạn có thể bắt gặp những hình thức sau. Mỗi dạng có cả người làm thật lẫn người mượn danh.
- Người bán dạo đi vào quán ăn, quán cà phê, chào bán tăm, bút, móc khoá, giấy ăn với lời "mua ủng hộ người khuyết tật", "ủng hộ trẻ mồ côi".
- Nhóm trẻ mặc áo đồng phục, tự giới thiệu là sinh viên tình nguyện, bán bánh, thiệp, đồ thủ công để "gây quỹ cho chuyến thiện nguyện".
- Trang bán hàng trên mạng hứa trích một phần doanh thu mỗi đơn để ủng hộ một hoàn cảnh hay một vùng thiên tai.
- Hội chợ gây quỹ do trường học, đoàn thanh niên, nhóm thiện nguyện tổ chức, có gian hàng do học sinh, tình nguyện viên tự làm.
- Cơ sở sản xuất của người khuyết tật bán sản phẩm do chính họ làm ra, như nhang, chổi, đồ mây tre, tranh thêu.
Hai dạng cuối thường dễ kiểm tra hơn vì có người đứng ra chịu trách nhiệm, có địa điểm cố định. Ba dạng đầu là nơi lòng tốt dễ bị lợi dụng nhất, vì người mua chỉ gặp người bán trong vài phút và không có cách nào biết tiền đi đâu.
Gây quỹ chính danh khác mượn danh ở chỗ nào
Có người chịu trách nhiệm rõ ràng. Gây quỹ chính danh thường gắn với một trường, một nhóm, một cơ sở có địa chỉ và người đại diện. Mượn danh thì người bán không nói rõ mình thuộc đâu, hỏi thêm là lảng đi.
Mục đích cụ thể. Bên làm thật nói được tiền dùng vào việc gì: mua sách cho điểm trường nào, hỗ trợ bao nhiêu suất học bổng. Bên mượn danh chỉ nói chung chung "giúp người khó khăn".
Có báo cáo sau đó. Nhóm làm thật thường công bố kết quả sau đợt gây quỹ, dù chỉ là một bài đăng ngắn với số tiền thu, chi. Người mượn danh không có gì để báo cáo.
Không ép, không làm khó. Người gây quỹ chính danh chấp nhận lời từ chối. Người mượn danh hay nài nỉ, đặt hàng lên bàn rồi đứng chờ, có khi nói những câu khiến người không mua thấy áy náy.
Giá cả hợp lý. Sản phẩm gây quỹ có thể đắt hơn bình thường một chút và người bán nói rõ phần chênh dùng cho việc gì. Một gói tăm bị đòi giá gấp nhiều lần mà không giải thích là dấu hiệu cần dè chừng.
Câu nên hỏi trước khi mua
Bạn không cần tra hỏi người bán như điều tra. Chỉ cần vài câu hỏi tự nhiên, giọng nhẹ nhàng, là đủ để thấy câu trả lời có rõ ràng không.
- "Bạn ở nhóm nào, trường nào?" Người làm thật thường trả lời ngay, có khi đưa giấy giới thiệu hay thẻ sinh viên.
- "Tiền này sẽ dùng vào việc gì, ở đâu?" Câu trả lời cụ thể đáng tin hơn câu "giúp người nghèo".
- "Mình theo dõi kết quả ở đâu được?" Nhóm làm thật thường có trang, có người liên lạc để báo lại.
- "Mỗi món này góp bao nhiêu cho quỹ?" Với hàng trên mạng hứa trích phần trăm, hỏi rõ tỉ lệ và cách công bố.
- Nếu câu trả lời mơ hồ, lảng tránh, bạn có thể mua nếu món hàng có ích cho mình, nhưng đừng coi đó là khoản làm từ thiện.
Nếu muốn giúp mà không yên tâm, bạn có thể hỏi tên nhóm rồi về tìm hiểu, góp trực tiếp cho nhóm sau khi đã kiểm tra. Lòng tốt không cần phải trả ngay tại bàn ăn.
Cũng đừng ngại khi người bán thấy bị hỏi. Người gây quỹ chính danh thường vui vì được hỏi, bởi đó là dịp để họ kể về việc nhóm đang làm. Chỉ người mượn danh mới khó chịu với những câu hỏi rất bình thường này.
Dấu hiệu đáng tin và dấu hiệu cần dè chừng
Không có dấu hiệu nào đủ để kết luận chắc chắn. Bảng dưới giúp bạn có thêm dữ kiện để tự quyết.
| Dạng | Dấu hiệu đáng tin | Dấu hiệu cần dè chừng |
|---|---|---|
| Người bán dạo trong quán | Người bán tự làm ra sản phẩm, nói rõ mình bán để sống | Nói đang bán "cho trung tâm", không nói được tên, có người đưa đón theo giờ |
| Nhóm sinh viên tình nguyện | Có giấy giới thiệu, có trang nhóm, nói rõ chuyến đi | Không nói được trường, áo đồng phục chung chung, nài nỉ |
| Trang bán hàng hứa trích doanh thu | Công bố tỉ lệ, công bố biên nhận chuyển cho nơi nhận | Hứa chung chung, không có báo cáo sau đợt bán |
| Hội chợ gây quỹ ở trường | Có ban tổ chức, công bố kết quả cho phụ huynh | Ít khi có vấn đề; nếu có thì là thiếu báo cáo |
| Cơ sở của người khuyết tật | Có địa chỉ, có người lao động thật, sản phẩm đều tay | Hiếm; chủ yếu cần tránh nhầm với người bán dạo mượn danh |
Đọc bảng, bạn sẽ thấy dấu hiệu đáng tin nhất luôn là sự minh bạch: có người chịu trách nhiệm, có địa chỉ, có báo cáo. Một tấm áo đồng phục, một tờ giấy in logo hay một câu chuyện xúc động đều dễ làm giả, còn một bản báo cáo kết quả sau đợt gây quỹ thì khó giả hơn nhiều. Ngược lại, câu chuyện cảm động mà không có chi tiết nào kiểm chứng được là thứ cần cẩn thận nhất.
Mua hàng do người khuyết tật làm ra: hỗ trợ sinh kế, không phải bố thí
Có một nhầm lẫn hay gặp: coi việc mua sản phẩm của người khuyết tật là một kiểu làm từ thiện, rồi trả giá cao hơn và không quan tâm món hàng ra sao. Thực ra nhiều người khuyết tật mong được nhìn nhận như người lao động bình thường, sản phẩm của họ được đánh giá theo chất lượng như mọi sản phẩm khác. Mua vì món hàng tốt, đúng nhu cầu, trả đúng giá là cách tôn trọng nhất.
Các cơ sở sản xuất có người khuyết tật làm việc ở nhiều địa phương làm ra nhang, chổi, đồ mây tre, đồ may mặc, đồ thủ công. Nếu gia đình bạn vẫn dùng những thứ ấy hằng ngày, chuyển sang mua từ những nơi này là một việc tốt đều đặn mà không tốn thêm tiền. Doanh nghiệp, cơ quan cũng có thể đặt quà Tết, quà tặng từ những nơi này.
Với người bán dạo khuyết tật tự mình đi bán, hãy đối xử như với bất kỳ người bán hàng nào: hỏi giá, chọn món, cảm ơn. Không cần tỏ ra thương hại, không cần nói "thôi khỏi thối". Nếu bạn không cần món hàng, một lời từ chối lịch sự cũng tốt hơn việc mua cho có rồi bỏ đó.
Nếu thấy sản phẩm tốt, bạn có thể giới thiệu cho người quen, góp ý thật lòng về mẫu mã hay cách đóng gói. Với nhiều cơ sở nhỏ, một khách quen và một lời góp ý chân thành có giá trị lâu dài hơn mọi khoản trả dư.
Nhà trường, nhóm thiện nguyện muốn bán hàng gây quỹ: làm sao cho minh bạch
Bán hàng gây quỹ là cách tốt để học sinh, sinh viên học làm việc thiện bằng chính sức mình. Để người mua yên tâm và để chính nhóm không bị nghi ngờ, ban tổ chức nên công bố trước mục đích cụ thể của đợt gây quỹ, như mua áo ấm cho học sinh một điểm trường vùng cao, kèm người chịu trách nhiệm và cách liên lạc.
Trong lúc bán, mỗi gian hàng nên ghi lại số lượng bán được, tiền thu được, chi phí nguyên liệu. Tiền thu nên do một người giữ, có người thứ hai cùng kiểm. Cuối đợt, nhóm công bố tổng thu, tổng chi, số tiền chuyển đến nơi nhận, kèm biên nhận hoặc xác nhận của nơi nhận. Nếu có khoản dư, nói rõ sẽ dùng cho việc gì.
Khi gây quỹ ngoài phạm vi trường, kêu gọi rộng rãi công chúng, nhóm nên tìm hiểu quy định về vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện hiện hành, trong đó có Nghị định 93/2021/NĐ-CP, và đối chiếu bản đang có hiệu lực. Nguyên lý chung là công khai, tách bạch tiền quỹ với tiền cá nhân, và báo cáo đầy đủ. Làm tốt những việc này, đợt sau nhóm sẽ được tin hơn và gây quỹ dễ hơn.
Khi nghi bị mượn danh từ thiện
Từ chối nhẹ nhàng. Bạn không có nghĩa vụ mua. Một câu "cảm ơn, hôm nay không cần" là đủ, không cần tranh luận hay tỏ ra nghi ngờ trước mặt người khác.
Báo chủ quán nếu bị làm phiền. Chủ quán ăn, quán cà phê thường biết những người bán quen đến hằng ngày và có thể nhắc nhở nếu có người nài ép khách.
Khi có trẻ em đi bán khuya. Đây không còn là chuyện mua hay không mua. Báo Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoặc công an phường, xã để trẻ được bảo vệ.
Với trang bán hàng trên mạng. Nếu đã mua và thấy lời hứa trích tiền không được thực hiện, giữ lại bài quảng cáo, đơn hàng, tin nhắn; phản ánh với nền tảng, và trình báo cơ quan chức năng nếu có dấu hiệu lừa đảo.
Đừng phán xét cả người làm thật. Một lần gặp người mượn danh không có nghĩa mọi người bán gây quỹ đều như vậy. Giữ sự tỉnh táo nhưng đừng để nó thành sự lạnh lùng với tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Mua tăm, bút của người bán dạo trong quán có phải làm từ thiện không?
Nếu người bán tự làm ra hoặc bán để sống, đó là một giao dịch mua bán giúp họ có thu nhập, rất đáng làm. Nếu người bán nói đang bán cho một trung tâm mà không nói rõ được ở đâu, khoản mua ấy khó coi là từ thiện vì bạn không biết tiền đi về đâu.
Làm sao biết nhóm sinh viên bán hàng gây quỹ là thật?
Hỏi tên trường, tên nhóm, mục đích chuyến đi và nơi theo dõi kết quả. Nhóm làm thật thường trả lời rõ, có giấy giới thiệu hoặc trang của nhóm. Nếu chưa yên tâm, bạn có thể ghi lại tên nhóm, về tìm hiểu rồi góp sau.
Trang bán hàng hứa trích phần trăm doanh thu có đáng tin không?
Tuỳ mức minh bạch. Bên làm thật thường công bố tỉ lệ cụ thể, sau đợt bán đăng biên nhận chuyển tiền cho nơi nhận. Lời hứa chung chung, không có báo cáo nào sau đó thì không nên coi là một khoản từ thiện.
Có nên trả giá cao hơn khi mua hàng của người khuyết tật không?
Không cần. Trả đúng giá, chọn món mình cần là cách tôn trọng người lao động. Nếu muốn giúp thêm, mua thường xuyên hoặc giới thiệu cho người quen có giá trị bền hơn việc trả dư một lần.
Trường tổ chức hội chợ gây quỹ có cần báo cáo cho phụ huynh không?
Nên có. Một bản tổng kết ngắn gồm tổng thu, chi phí, số tiền chuyển đến nơi nhận và việc đã làm giúp phụ huynh yên tâm, đồng thời dạy học sinh bài học về minh bạch khi cầm tiền của người khác.
Bị người bán dạo nài ép thì xử sự thế nào?
Giữ bình tĩnh, từ chối rõ ràng một lần, không cần giải thích dài. Nếu họ tiếp tục làm phiền, báo chủ quán hoặc nhân viên. Không nên lớn tiếng hay chụp ảnh đăng lên mạng vì bạn không biết rõ hoàn cảnh của họ.