Nhặt được chim non dưới đất, việc đầu tiên là nhìn xem nó đã có lông hay chưa. Chim non đã mọc đủ lông, nhảy được, bám được vào ngón tay thường là chim đang tập bay; bố mẹ nó vẫn ở gần và vẫn cho ăn, nên tốt nhất là để yên hoặc chỉ đặt lên cành thấp cho an toàn. Chim non còn trụi lông hoặc chỉ có lông tơ, mắt nhắm, thì đúng là đã rơi khỏi tổ và cần được đưa về tổ hoặc vào một tổ tạm gần đó.
Cứu một con chim nhỏ là kiểu phóng sinh không cần mua bán: bạn gặp một sinh mạng gặp nạn và giúp nó trở lại với tự nhiên. Nhưng giúp sai cách, như mang chim về nhà nuôi, mớm nước bằng ống nhỏ giọt, cho ăn cơm hay sữa, lại là nguyên nhân khiến rất nhiều chim non chết. Bài này đi từng bước để bạn biết lúc nào nên ra tay, lúc nào nên lùi lại.
Phân biệt chim tập bay và chim rơi khỏi tổ
Bảng dưới dựa trên những đặc điểm dễ nhìn thấy, áp dụng cho các loài chim nhỏ hay gặp quanh nhà như chim sẻ, chào mào, chích choè, sáo.
| Đặc điểm | Chim non tập bay | Chim non rơi khỏi tổ |
|---|---|---|
| Bộ lông | Đã có lông khá đủ, đuôi còn ngắn | Trụi lông, da hồng, hoặc chỉ có lông tơ lơ thơ |
| Mắt | Mở, nhìn quanh | Thường còn nhắm hoặc hé |
| Cử động | Nhảy, vỗ cánh, bám chắc vào ngón tay hay cành cây | Nằm im, run, không đứng vững |
| Bố mẹ | Thường đậu gần đó, kêu, bay qua lại | Có thể ở gần nhưng không xuống đất cho ăn được |
| Nên làm gì | Để yên; nếu ở lòng đường, đặt lên bụi cây hay cành thấp gần đó | Đưa về tổ cũ nếu thấy; nếu không, làm tổ tạm treo gần chỗ nhặt |
Giai đoạn tập bay ở nhiều loài chim nhỏ kéo dài vài ngày. Trong lúc đó chim non nhảy dưới đất, trông lóng ngóng như bị bỏ rơi, nhưng thực ra đây là chuyện bình thường. Rất nhiều chim non "được cứu" mỗi mùa thực ra không cần cứu; mang chúng đi là vô tình tách chúng khỏi bố mẹ đang chăm.
Chuyện "chạm tay vào là chim bố mẹ bỏ" có đúng không
Nhiều người tin rằng chim non dính mùi người thì chim bố mẹ sẽ bỏ, nên không dám đặt lại vào tổ. Đây là một quan niệm phổ biến nhưng không đúng với phần lớn các loài chim nhỏ quanh nhà. Chim chủ yếu dựa vào mắt và tai để nhận con, khứu giác của đa số loài chim nhỏ không nhạy tới mức nhận ra mùi tay người trên con non.
Vì vậy bạn cứ nhẹ nhàng đặt chim non về tổ nếu tìm thấy tổ. Điều chim bố mẹ thật sự lo ngại là có người hay con vật lảng vảng quá lâu quanh tổ. Đặt chim xong, bạn nên lùi ra xa, quan sát từ chỗ khuất trong khoảng một hai giờ, không đứng sát gốc cây hay liên tục nhòm lên.
Một điều cần nhớ nữa: nếu tổ đã bị phá, rơi hẳn xuống đất, hoặc nằm ở chỗ bạn không thể với tới an toàn, đừng cố trèo lên cao. Một tổ tạm làm từ giỏ nhỏ treo ở cành thấp gần chỗ cũ thường đủ để chim bố mẹ tìm thấy con.
Làm tổ tạm cho chim non rơi khỏi tổ
Cách làm này chỉ cần đồ có sẵn trong nhà và mất khoảng mười lăm phút.
- Tìm một vật đựng nhỏ: rổ nhựa, giỏ tre, hộp nhựa nhỏ đã khoét vài lỗ thoát nước ở đáy.
- Lót đáy bằng lá khô, cỏ khô hoặc giấy vụn mềm; không lót khăn bông dài sợi vì móng chim dễ mắc vào.
- Đặt chim non vào, buộc hoặc treo vật đựng lên cành cây gần chỗ nhặt được chim, càng gần tổ cũ càng tốt, cao vừa tầm để mèo, chó không với tới.
- Che bớt nắng và mưa bằng tán lá; không đậy kín miệng giỏ để chim bố mẹ còn bay vào được.
- Lùi ra xa, quan sát từ chỗ khuất trong một hai giờ xem chim bố mẹ có quay lại cho ăn không.
- Nếu sau vài giờ vẫn không thấy bố mẹ quay lại, hoặc chim non yếu đi rõ rệt, liên hệ người có chuyên môn chăm sóc động vật.
Trong lúc chờ, giữ trẻ em và vật nuôi trong nhà tránh xa cây. Nhiều lần chim bố mẹ đã đậu gần đó nhưng không dám xuống chỉ vì có người, có mèo đi lại bên dưới.
Những việc tưởng tốt nhưng hại chim non
Mớm nước bằng ống nhỏ giọt, thìa. Chim non rất dễ sặc nước vào đường thở. Nhỏ nước vào mỏ là một trong những nguyên nhân chim chết nhiều nhất khi được người nhặt về. Chim non trong tổ nhận nước chủ yếu qua thức ăn bố mẹ mớm.
Cho ăn cơm, bánh mì, sữa. Thức ăn của người không hợp với hệ tiêu hoá của chim non, sữa còn có thể gây rối loạn tiêu hoá. Mỗi loài lại có chế độ ăn khác nhau: có loài ăn sâu bọ, có loài ăn hạt, có loài ăn quả.
Mang về nhà nuôi cho tới lớn. Nuôi chim non đòi hỏi cho ăn rất dày trong ngày, giữ ấm đúng mức và hiểu loài. Chim lớn lên trong tay người còn dễ quen người, khó tự kiếm ăn, khó sống khi thả ra.
Nhốt lồng để "giữ an toàn". Chim non tập bay cần nhảy, vỗ cánh để học bay, và cần bố mẹ dạy kiếm ăn. Nhốt lại là cắt đứt giai đoạn học quan trọng đó.
Cho trẻ con cầm chơi. Chim non rất mỏng manh, chỉ cần bóp hơi mạnh là tổn thương. Trẻ có thể quan sát từ xa, đó cũng là một bài học về tôn trọng sinh vật.
Khi chim bị thương hoặc gặp chim lớn hơn
Chim bị thương thường có dấu hiệu dễ thấy: cánh xệ một bên, chảy máu, không đứng được, mắt lim dim, để người lại gần mà không trốn. Chim đâm vào cửa kính có khi chỉ bị choáng; đặt nó vào hộp giấy có lỗ thông khí, lót khăn mềm, đậy nắp, để ở chỗ yên tĩnh, ấm, tối trong khoảng một giờ, nhiều con tự tỉnh lại và bay đi khi bạn mở hộp ở ngoài trời.
Nếu chim không hồi lại, hoặc bị thương rõ, bạn nên tìm tới người có chuyên môn: bác sĩ thú y nhận khám chim, các nhóm cứu hộ động vật ở địa phương, hoặc hỏi kiểm lâm, cán bộ môi trường của UBND cấp xã nếu đó là chim hoang dã cỡ lớn. Đừng tự nắn cánh, băng bó hay cho uống thuốc của người.
Với chim lớn như cú, diều hâu, cò, vạc, cẩn thận với mỏ và móng của chúng. Dùng khăn dày phủ lên rồi mới nhấc, hoặc đơn giản là không chạm vào và gọi người có kinh nghiệm. Nhiều loài chim săn mồi, chim nước là loài được pháp luật bảo vệ, việc giữ nuôi tại nhà có thể vi phạm quy định. Giúp chúng đúng nghĩa là đưa chúng tới đúng người, không phải giữ lại làm cảnh. Trong lúc chờ người tới, đặt chim vào thùng giấy lớn có lỗ thông khí, để chỗ tối và yên tĩnh, không cho ăn uống gì, vì bóng tối giúp chim bớt hoảng và đỡ tự làm mình bị thương thêm khi vùng vẫy.
Mùa chim làm tổ quanh nhà và cách không làm phiền chúng
Ở phần lớn các vùng của Việt Nam, nhiều loài chim nhỏ quanh nhà làm tổ và nuôi con nhiều nhất vào mùa xuân sang đầu hè, có loài kéo dài tới giữa mùa mưa. Chim sẻ hay chui vào khe mái ngói, hốc tường, hộp điều hoà; chào mào, chích choè chọn bụi cây rậm, giàn hoa giấy, cây cảnh ngoài ban công; chim én, nhạn làm tổ đất dưới mái hiên. Đây cũng là lúc người ta hay gặp chim non rơi xuống sân, xuống lòng đường nhất.
Một số việc nhà vô tình phá tổ chim: tỉa cành, cắt hàng rào cây xanh, dọn mái tôn, lắp lưới chống chim đúng lúc trong tổ đang có trứng hoặc chim non. Trước khi cắt tỉa vào mùa này, bạn chịu khó nhìn kỹ vào tán cây vài phút, nghe xem có tiếng chim non kêu không. Nếu có tổ, lùi việc tỉa lại vài tuần là chim con đã rời tổ.
Với những chỗ chim làm tổ gây phiền thật sự, như hộp kỹ thuật điều hoà, ống thông gió, cách nhẹ nhàng là đợi chim con rời tổ rồi mới che chắn lại cho mùa sau, thay vì phá tổ khi đang có con. Những điều chỉnh nhỏ ấy giúp giảm hẳn số chim non phải nhờ tới người nhặt lên.
Cứu chim như một cách phóng sinh của đời thường
Phóng sinh trong hình dung của nhiều người là mua con vật rồi thả. Nhưng một con chim non được đặt về tổ, một con chim choáng vì đâm cửa kính được giữ yên cho tỉnh lại, một con chim mắc lưới được cẩn thận gỡ ra, đều là những lần sinh mạng được trả về với tự nhiên. Những việc ấy không có ai bán, không có ai mua, và con vật được trở về đúng chỗ của nó.
Người làm việc tốt kiểu này cũng không cần chọn ngày, không cần nghi thức. Điều cần có là chút hiểu biết để giúp cho đúng và chút kiên nhẫn để lùi lại khi việc tốt nhất là không làm gì cả. Với nhiều chim non, để yên chính là cách cứu. Học được cách phân biệt chim tập bay với chim rơi khỏi tổ, bạn sẽ tránh được cảnh mang về nhà một con chim khoẻ mạnh đang được bố mẹ chăm, rồi lại loay hoay không biết nuôi nó thế nào trong những ngày sau.
Nếu nhà bạn có vườn, sân thượng, ban công nhiều cây, bạn còn có thể làm nhiều hơn: hạn chế phun thuốc trừ sâu, giữ vài bụi cây rậm cho chim trú, đặt một khay nước nông vào mùa nóng. Những điều đó giúp nhiều chim non lớn lên trong tự nhiên mà không cần ai phải nhặt chúng lên.
Câu hỏi thường gặp
Chim non nhặt được có nên cho uống nước không?
Không nên nhỏ nước trực tiếp vào mỏ chim non vì chúng rất dễ sặc vào đường thở. Chim non trong tổ nhận nước chủ yếu qua thức ăn bố mẹ mớm. Việc nên làm là đưa chim về tổ hoặc tổ tạm, hoặc liên hệ người có chuyên môn nếu chim yếu.
Chim non tập bay nằm dưới lòng đường thì làm sao?
Bạn nhẹ nhàng nhặt chim lên và đặt vào bụi cây, cành thấp hoặc chỗ có tán lá gần đó, cách xa đường xe và tránh tầm mèo, chó. Bố mẹ chim vẫn nghe được tiếng kêu của con và sẽ tìm tới cho ăn. Không cần mang chim về nhà.
Làm sao biết chim bố mẹ có quay lại không?
Đứng ở chỗ khuất cách xa chừng chục mét, quan sát trong một hai giờ. Chim bố mẹ thường bay tới rất nhanh, cho ăn rồi bay đi, nên cần để ý kỹ. Nếu nghe chim non kêu rồi im hẳn khi có chim lớn đậu cạnh, nhiều khả năng bố mẹ đã quay lại.
Có nên mang chim non về nuôi cho tới khi biết bay?
Chỉ nên là lựa chọn cuối cùng và tốt nhất là do người có kinh nghiệm hoặc nhóm cứu hộ làm. Chim non cần ăn rất dày, đúng loại thức ăn và được giữ ấm đúng mức. Chim lớn trong tay người dễ quen người và khó sống khi thả ra.
Nhặt được chim lớn như cú, cò bị thương thì báo ai?
Bạn có thể liên hệ kiểm lâm, cán bộ môi trường của UBND cấp xã, bác sĩ thú y hoặc nhóm cứu hộ động vật ở địa phương. Nhiều loài chim lớn là loài được bảo vệ, việc giữ nuôi tại nhà có thể vi phạm quy định, nên tốt nhất là chuyển cho người có chuyên môn.
Mèo nhà bắt chim non mang về thì phải làm sao?
Nếu chim còn sống và không có vết thương rõ, đặt vào hộp giấy có lỗ thông khí, để chỗ yên tĩnh. Vết cắn của mèo dù nhỏ cũng dễ nhiễm trùng, nên chim bị cắn cần được người có chuyên môn xem. Về lâu dài, giữ mèo trong nhà vào mùa chim làm tổ giúp giảm chuyện này.