Khi không thể nuôi tiếp cá cảnh hay rùa cảnh, cách làm đúng là trao con vật cho người có thể nuôi tiếp trong bể, chậu kín: bạn bè, hàng xóm, nhóm người chơi cá, trường học, cửa hàng cá cảnh nhận lại. Thả chúng ra ao hồ, sông suối, dù với ý nghĩ "cho nó tự do" hay "phóng sinh", thường khiến con vật chết, hoặc tệ hơn, trở thành loài lấn át cá, rùa bản địa.
Đây là tình huống rất nhiều gia đình gặp: con lớn đi học xa, nhà chuyển chỗ ở chật hơn, bể cá quá tải vì cá đẻ nhiều, con rùa nhỏ mua cho trẻ năm nào nay đã to bằng bàn tay. Bài này gợi ý các lựa chọn theo thứ tự ưu tiên, kèm cách nuôi ít mà bền để lần sau không rơi vào thế khó.
Vì sao thả cá cảnh, rùa cảnh không phải là phóng sinh
Phóng sinh, theo nghĩa gốc, là trả một sinh vật về nơi nó vốn thuộc về. Cá vàng, cá koi, cá bảy màu, cá dọn bể, rùa tai đỏ và phần lớn cá cảnh khác không thuộc về sông hồ Việt Nam. Nhiều loài đã được lai tạo qua nhiều thế hệ để có màu sắc, hình dáng đẹp, sống trong bể có lọc, có sục khí, được cho ăn đều. Thả ra hồ là đặt chúng vào một môi trường hoàn toàn xa lạ.
Có hai kết cục thường gặp. Kết cục thứ nhất là con vật chết: vì không biết tự kiếm ăn, vì màu sặc sỡ làm chúng dễ bị chim, cá lớn săn, vì nước hồ khác hẳn nước bể. Kết cục thứ hai, ít ai nghĩ tới, là con vật sống được và sinh sôi. Cá dọn bể, rùa tai đỏ là những ví dụ đã có thật: từ vài con bị thả, chúng lan ra và trở thành loài ngoại lai xâm hại ở nhiều nơi.
Thêm vào đó, cá cảnh, rùa cảnh có thể mang theo mầm bệnh, ký sinh trùng từ môi trường nuôi ra ngoài tự nhiên, nơi các loài bản địa chưa từng tiếp xúc. Vì vậy, dù xuất phát từ lòng thương, thả con vật cảnh ra hồ không phải là việc làm phước như nhiều người nghĩ.
Các lựa chọn theo thứ tự ưu tiên
Không phải lựa chọn nào cũng có sẵn ở mọi nơi. Bạn thử lần lượt, bắt đầu từ những người gần mình nhất.
- Hỏi người quen: bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm có nuôi cá, nuôi rùa hoặc có con nhỏ thích nuôi. Một con cá vàng, một bể nhỏ thường dễ tìm người nhận.
- Hỏi nhóm người chơi cá cảnh, rùa cảnh ở địa phương: nhiều nhóm sẵn sàng nhận lại cá, rùa, cả bể và phụ kiện, nhất là với cá lớn, cá koi, rùa đã trưởng thành.
- Hỏi cửa hàng cá cảnh: một số cửa hàng nhận lại cá khoẻ hoặc giúp tìm người nuôi; không phải nơi nào cũng nhận, nên hỏi trước.
- Hỏi trường học, nhà trẻ, quán cà phê có bể cá: một số nơi cần cá, rùa cho góc thiên nhiên, miễn bạn trao kèm hướng dẫn chăm sóc.
- Đăng tin cho tặng trong nhóm cư dân: nêu rõ loài, kích cỡ, tình trạng sức khoẻ, có kèm bể hay không; chọn người nhận có vẻ hiểu việc nuôi.
- Nếu con vật ốm nặng: hỏi bác sĩ thú y có chuyên về cá, bò sát để được tư vấn cách xử lý phù hợp, không thả ra hồ để nó "tự lo".
Khi trao con vật, nên trao kèm những gì bạn biết về nó: đã nuôi bao lâu, ăn gì, bao lâu thay nước một lần, có thói quen gì đặc biệt. Người nhận sẽ nuôi tốt hơn, và bạn cũng yên tâm hơn.
Một số loài hay bị thả và vì sao không nên
Bảng nêu những loài cá cảnh, rùa cảnh mà người ta hay "phóng sinh" nhầm nhất. Danh sách không đầy đủ.
| Loài | Vì sao hay bị bỏ | Nếu thả ra hồ |
|---|---|---|
| Cá vàng | Mua cho trẻ con, nhà chật, bể nhỏ | Dễ bị săn vì màu sặc sỡ; nếu sống được có thể làm đục nước, tranh thức ăn |
| Cá koi | Lớn nhanh, cần hồ rộng, nhà không đủ chỗ | Ăn tạp, đào bới đáy, có thể ảnh hưởng thực vật thủy sinh và cá bản địa |
| Cá dọn bể | Lớn quá cỡ bể, không còn tác dụng lau kính | Loài ngoại lai xâm hại: đào hang bờ, lấn chỗ cá bản địa |
| Cá bảy màu, cá kiếm | Đẻ quá nhiều, bể quá tải | Sinh sản nhanh, có thể cạnh tranh với cá nhỏ bản địa |
| Rùa tai đỏ | Từ rùa con cỡ đồng xu lớn thành rùa to, cắn đau | Loài ngoại lai xâm hại: ăn tạp, chiếm chỗ của rùa bản địa |
| Cá la hán, cá ăn thịt cỡ lớn | Hung dữ, cần bể to, tốn công | Ăn cá con, tôm tép bản địa nếu sống được |
Với cá đẻ quá nhiều như cá bảy màu, bạn có thể tách đực cái hoặc cho bớt cá con cho người quen nuôi ngay khi còn nhỏ, thay vì để bể quá tải rồi mới tìm cách xử lý.
Nuôi ít mà bền: cách tránh rơi vào thế khó lần sau
Tìm hiểu kích thước trưởng thành trước khi mua. Cá koi, cá dọn bể, rùa tai đỏ lúc mua đều rất nhỏ, nhưng có thể lớn gấp nhiều lần. Hỏi người bán và tự tra xem con vật sẽ lớn tới cỡ nào, sống bao lâu, cần bể rộng bao nhiêu.
Mua vì đã sẵn sàng, không vì con vật đáng yêu. Nhiều con vật cảnh bị bỏ vì được mua lúc ngẫu hứng, như ở cổng trường, hội chợ. Một con rùa có thể sống vài chục năm; đó là một cam kết dài hơn nhiều người nghĩ.
Cho trẻ con tham gia chăm sóc thật sự. Nếu mua cho trẻ, hãy giao việc vừa sức như cho ăn, quan sát, cùng bố mẹ thay nước. Trẻ học được trách nhiệm, và con vật được chăm tốt hơn.
Chọn loài hợp với nhà mình. Nhà nhỏ, ít thời gian thì chọn loài nhỏ, ít đòi hỏi, bể vừa phải. Không nên chọn cá lớn hay rùa chỉ vì đẹp hay hợp phong thủy theo lời người bán.
Lên kế hoạch cho những lúc vắng nhà. Đi xa dài ngày, chuyển nhà, sinh con nhỏ là những thời điểm hay khiến người ta bỏ vật nuôi. Biết trước ai có thể chăm hộ giúp bạn không phải chọn cách thả ra hồ.
Bể cũ, nước bể và cây thủy sinh: xử lý cho sạch
Khi thôi nuôi, ngoài con vật còn lại bể, máy lọc, sỏi, cây thủy sinh và nước bể. Những thứ này cũng cần được xử lý cẩn thận. Nước bể cá cảnh có thể chứa trứng ốc, ấu trùng, ký sinh trùng, mầm bệnh và đôi khi cả cá con mắt thường khó thấy. Đổ thẳng nước bể xuống ao, mương, hồ là một cách vô tình đưa sinh vật ngoại lai ra ngoài.
Cách gọn nhất là đổ nước bể vào hệ thống thoát nước thải sinh hoạt của nhà, hoặc dùng tưới gốc cây trong vườn nếu nước không có thuốc trị bệnh cá. Cây thủy sinh và rong trong bể không nên vứt xuống ao hồ, vì một số loài cây cảnh thủy sinh có thể mọc lan rất nhanh ngoài tự nhiên; để khô rồi bỏ rác hoặc ủ phân.
Bể, máy lọc, sỏi còn tốt có thể cho người nhận cá dùng tiếp, hoặc rửa sạch, phơi khô rồi cho người khác. Bể kính vỡ, đồ điện hỏng thì bỏ theo cách thu gom rác của địa phương, bọc kỹ cạnh kính để người thu gom không bị đứt tay. Kết thúc việc nuôi một cách gọn gàng cũng là một phần của nuôi có trách nhiệm. Nếu nước bể vừa dùng thuốc trị bệnh cho cá, đừng dùng tưới rau; đổ vào đường thoát nước thải và rửa tay sạch sau khi làm.
Nói với trẻ con khi phải chia tay con vật
Với nhiều gia đình, con cá, con rùa gắn với tuổi thơ của con. Khi phải trao đi, trẻ có thể buồn, thậm chí giận bố mẹ. Thay vì lặng lẽ mang đi khi con ở trường, bố mẹ nên nói thật với con: nhà mình không còn đủ chỗ, đủ thời gian để chăm, nên mình tìm một người có thể chăm con cá tốt hơn.
Cho trẻ cùng tham gia chọn người nhận, cùng gói ghém thức ăn, cùng viết vài dòng hướng dẫn chăm sóc, giúp trẻ thấy việc trao đi cũng là một cách thương con vật. Nếu người nhận là bạn bè, hàng xóm, có thể hẹn thỉnh thoảng sang thăm.
Đây cũng là dịp để giải thích vì sao nhà mình không thả con vật ra hồ: vì hồ không phải nhà của nó, vì nó có thể chết hoặc làm hại cá ở đó. Trẻ hiểu rằng thương một sinh vật nghĩa là nghĩ cho nó tới cùng, không phải chỉ làm điều khiến mình thấy nhẹ lòng lúc đó.
Trao đi cũng là làm phước
Nhiều người lớn tuổi quen nghĩ thả con vật ra sông hồ là phóng sinh, là làm phước, nên khi được khuyên không thả thì băn khoăn. Thật ra, tinh thần cốt lõi của phóng sinh là giữ cho sinh mạng được sống. Trao con cá cho người có bể tốt, trao con rùa cho người hiểu cách nuôi, chính là giữ cho nó sống, và giữ cho cả những sinh vật dưới hồ khỏi bị ảnh hưởng.
Nếu gia đình có thói quen phóng sinh vào các dịp lễ, có thể kết hợp: trao lại vật nuôi cho người nuôi tốt, rồi góp phần vào một đợt thả cá giống có phối hợp với cơ quan thủy sản, hoặc cùng nhặt rác ven sông. Như vậy vừa giữ được nếp nhà, vừa không làm hại sông hồ.
Một con cá vàng trong bể nhỏ của nhà hàng xóm có lẽ không phải hình ảnh lãng mạn như cảnh thả cá giữa hồ. Nhưng nó vẫn đang sống, được cho ăn, được chăm sóc. Với nhiều người, đó là cách phóng sinh lặng lẽ mà tròn vẹn nhất. Và nếu một ngày nào đó gia đình bạn có điều kiện nuôi lại, bạn sẽ chọn loài, chọn bể, chọn thời điểm kỹ hơn, để lần này con vật được ở cùng mình trọn cả đời của nó.
Câu hỏi thường gặp
Thả cá vàng ra hồ có sống được không?
Một số con có thể sống, nhưng nhiều con chết vì không quen tự kiếm ăn, dễ bị săn do màu sặc sỡ, hoặc không hợp với nước hồ. Những con sống được lại có thể ảnh hưởng tới sinh vật bản địa. Vì vậy không nên thả, mà nên trao cho người có thể nuôi tiếp.
Cửa hàng cá cảnh có nhận lại cá không?
Tùy cửa hàng. Một số nơi nhận lại cá khoẻ, đặc biệt là cá lớn hoặc cá có giá trị, một số nơi giúp tìm người nuôi, một số không nhận. Bạn nên gọi hoặc ghé hỏi trước, mô tả rõ loài, kích cỡ và tình trạng sức khoẻ của cá.
Rùa tai đỏ nuôi lâu năm có thể thả ra sông không?
Không nên. Rùa tai đỏ là loài ngoại lai xâm hại, thả ra tự nhiên có thể cạnh tranh và gây hại cho rùa bản địa. Hãy tìm người nhận nuôi tiếp trong bể, chậu kín, hoặc hỏi nhóm người chơi rùa cảnh ở địa phương.
Thả cá cảnh vào hồ trong khu chung cư có sao không?
Hồ trong khu chung cư thường nhỏ, có hệ thống riêng, ban quản lý có thể không đồng ý. Cá cảnh thả vào có thể chết hoặc làm đục nước, tắc lọc. Hãy hỏi ban quản lý trước, và tốt nhất là trao cá cho người có bể riêng.
Cá trong bể đẻ quá nhiều thì xử lý thế nào?
Bạn có thể tách cá đực và cá cái sang bể riêng, giảm số lượng cá bố mẹ, hoặc cho cá con cho người quen nuôi ngay khi còn nhỏ. Không nên đổ bớt cá con xuống cống, xuống hồ, vì một số loài sinh sản rất nhanh khi ra ngoài tự nhiên.
Có nên mua cá cảnh, rùa cảnh để phóng sinh không?
Không nên. Cá cảnh, rùa cảnh không thuộc về sông hồ tự nhiên và có thể trở thành loài xâm hại. Nếu muốn phóng sinh, bạn có thể tham gia các đợt thả cá giống có phối hợp với cơ quan thủy sản, hoặc làm những việc giữ nơi sống cho sinh vật.