Nhận một người khuyết tật vào làm ở cửa hàng hay xưởng nhỏ nên bắt đầu từ câu hỏi "việc này cần làm được gì" chứ không phải "người này khuyết tật gì": tìm phần việc hợp với khả năng của họ, điều chỉnh chỗ làm ở mức vừa sức, kèm họ những ngày đầu như kèm mọi nhân viên mới, và trả lương theo công việc chứ không theo lòng thương. Làm vậy, bạn có thêm một người làm việc tốt, còn họ có một công việc thật chứ không phải một sự ban ơn.
Bài này dành cho chủ cửa hàng, quán ăn, xưởng may, xưởng thủ công, tiệm sửa chữa đang cân nhắc nhận người khuyết tật. Bài đi qua cách phỏng vấn, những điều chỉnh chỗ làm thường gặp, cách hướng dẫn việc, chuyện đồng nghiệp và khách, phần pháp lý ở mức nguyên lý, và vì sao không nên biến nhân viên thành câu chuyện quảng bá.
Bắt đầu từ việc, không bắt đầu từ lòng thương
Nhiều người chủ có lòng tốt nhận người khuyết tật vào làm vì thương, rồi không giao việc gì thật, chỉ để họ ngồi cho có. Ý tốt nhưng kết quả thường buồn: người được nhận thấy mình vô dụng, đồng nghiệp thấy bất công, và chủ thấy tốn kém. Sau vài tháng, mọi bên đều mệt.
Cách bền hơn là nhìn vào công việc của cửa hàng và chia ra từng phần. Một quán cà phê có pha chế, rửa ly, thu ngân, dọn bàn, đóng gói mang về. Một xưởng may có cắt, may, là, kiểm hàng, gấp đóng gói. Mỗi phần đòi hỏi những khả năng khác nhau. Một người khiếm thính có thể pha chế rất giỏi; một người đi xe lăn có thể làm thu ngân, may, kiểm hàng; một người khiếm thị có thể làm những phần việc dựa vào xúc giác và trí nhớ khi được sắp xếp chỗ làm ổn định.
Ví dụ giả định: một tiệm in nhỏ ở Gia Lai chia việc thành nhận đơn, thiết kế, in, cắt xén và đóng gói. Chủ tiệm nhận một bạn trẻ đi xe lăn vào làm khâu thiết kế và nhận đơn qua tin nhắn, hai việc làm hoàn toàn ở một bàn cố định. Sau vài tháng, khâu đó chạy đều hơn trước vì có một người chuyên trách thay vì ai rảnh thì làm.
Khi việc giao đúng sức, người khuyết tật làm việc như mọi nhân viên khác, và được trả lương như mọi nhân viên khác cho cùng công việc. Đó mới là sự tôn trọng. Lòng thương có thể là lý do bạn bắt đầu, nhưng công việc thật mới là lý do họ ở lại.
Hỏi gì khi phỏng vấn
Hỏi về việc, không hỏi về bệnh. Thay vì hỏi "bạn bị làm sao", hãy mô tả công việc và hỏi "phần nào bạn làm được, phần nào cần hỗ trợ". Người ứng tuyển hiểu khả năng của mình hơn ai hết.
Để họ thử việc thật. Một buổi làm thử phần việc cụ thể cho cả hai bên thấy rõ hơn mọi câu hỏi. Trả công cho buổi làm thử như với mọi người.
Hỏi về đi lại. Đường từ nhà đến chỗ làm, phương tiện, giờ giấc. Đôi khi việc chỉnh giờ bắt đầu muộn hơn nửa tiếng để tránh giờ cao điểm đã giải quyết được chuyện đi lại.
Hỏi về cách giao tiếp ưa thích. Với người khiếm thính: nhắn tin, viết giấy hay ngôn ngữ ký hiệu. Với người khiếm thị: giao việc bằng lời, sắp đồ cố định. Hỏi thẳng, không đoán.
Nói rõ điều kiện như với mọi người. Lương, giờ làm, ngày nghỉ, thử việc. Đừng tự hạ lương vì nghĩ người khuyết tật sẽ chấp nhận ít hơn.
Mời người thân chỉ khi họ muốn. Người khuyết tật trưởng thành tự quyết định việc làm của mình. Chỉ mời gia đình tham gia khi chính họ đề nghị.
Điều chỉnh chỗ làm: nhiều khi đơn giản hơn bạn nghĩ
Phần lớn điều chỉnh không tốn nhiều tiền, chỉ cần nghĩ trước. Bảng dưới gợi ý theo vài dạng khuyết tật thường gặp; mỗi người mỗi khác, nên hỏi chính họ trước khi làm.
| Dạng khuyết tật | Điều chỉnh thường gặp | Chi phí ước chừng |
|---|---|---|
| Vận động, dùng xe lăn | Lối vào có tấm dốc, bàn làm việc hạ thấp, đồ hay dùng để tầm tay, nhà vệ sinh đủ rộng nếu có thể | Thấp đến vừa, tuỳ mặt bằng |
| Khiếm thính | Đèn báo thay chuông, giao việc qua tin nhắn hoặc bảng viết, đồng nghiệp học vài ký hiệu cơ bản | Thấp |
| Khiếm thị | Sắp đồ cố định, dán dấu nổi lên dụng cụ, lối đi thông thoáng, hướng dẫn bằng lời | Thấp |
| Khuyết tật trí tuệ nhẹ | Chia việc thành bước ngắn, có hình minh hoạ, lịch làm cố định, một người kèm | Chủ yếu là thời gian |
| Người cần nghỉ giữa ca | Giờ nghỉ linh hoạt, chỗ ngồi nghỉ, ca ngắn hơn | Sắp xếp lịch |
Nhiều điều chỉnh có lợi cho mọi người chứ không riêng người khuyết tật: lối vào có tấm dốc giúp cả người đẩy xe hàng, khách có xe nôi; dụng cụ sắp cố định giúp nhân viên mới dễ làm quen. Khi cửa hàng dễ làm việc cho người khuyết tật, nó cũng dễ làm việc hơn cho tất cả.
Hướng dẫn việc và kèm những ngày đầu
Những tuần đầu quyết định người mới có ở lại hay không. Với người khuyết tật, việc kèm cặp cần kiên nhẫn hơn một chút nhưng không khác về bản chất.
- Chọn một đồng nghiệp kèm, người kiên nhẫn và sẵn lòng; nói trước với người đó về cách giao tiếp phù hợp.
- Hướng dẫn từng phần việc, làm mẫu, để người mới làm thử, rồi góp ý. Lặp lại cho đến khi thạo.
- Viết hoặc vẽ các bước của công việc thành bảng nhỏ đặt ở chỗ làm, nếu giúp được người mới.
- Sau tuần đầu, ngồi lại hỏi: phần nào khó, cần điều chỉnh gì. Sửa những gì làm được ngay.
- Giao thêm việc dần dần khi người mới đã vững phần cũ, như với mọi nhân viên khác.
- Đánh giá công việc theo cùng tiêu chí với đồng nghiệp làm cùng việc, không nới tay vì thương, không khắt khe vì định kiến.
Nếu sau một thời gian, công việc thật sự không hợp, nên cùng người đó tìm phần việc khác trong cửa hàng, hoặc nói thẳng và tôn trọng như với bất kỳ ai. Không hợp việc không có nghĩa là thất bại của người đó.
Đồng nghiệp và khách
Trước khi người mới đến, hãy nói ngắn với cả nhóm: ai sắp vào làm, làm phần việc gì, giao tiếp thế nào cho tiện. Đừng biến buổi nói chuyện thành bài giảng về lòng thương. Mục tiêu là để đồng nghiệp coi người mới là đồng nghiệp, không phải người cần được trông nom.
Có thể có những câu đùa vô ý, những ánh nhìn tò mò. Chủ cửa hàng nên đặt nếp từ đầu: không chế giễu, không gọi bằng tên khuyết tật, không làm thay khi người ta không nhờ. Nếu có xung đột, xử lý như mọi xung đột khác giữa nhân viên, công bằng với cả hai phía.
Một việc nhỏ giúp cả nhóm hoà vào nhau là để người mới cùng ăn trưa, cùng tham gia những buổi họp ngắn đầu ca, cùng nhận phần việc dọn dẹp chung như mọi người. Được đối xử y như đồng nghiệp ở những việc vặt hằng ngày, chứ không được miễn vì thương, là điều nhiều người khuyết tật mong nhất khi đi làm.
Với khách, phần lớn sẽ quen rất nhanh. Nếu có khách tỏ ra khó chịu hay thiếu tôn trọng, chủ cửa hàng cần đứng về phía nhân viên của mình, lịch sự nhưng rõ ràng. Một người chủ bảo vệ nhân viên trước khách vô lễ là người chủ mà cả nhóm tin tưởng.
Pháp lý ở mức nguyên lý
Luật Người khuyết tật năm 2010 và Bộ luật Lao động đặt ra nguyên tắc người khuyết tật có quyền làm việc, không bị phân biệt đối xử trong tuyển dụng và trong quá trình làm việc; người sử dụng lao động có trách nhiệm bố trí điều kiện làm việc phù hợp. Pháp luật cũng có chính sách ưu đãi cho cơ sở sản xuất kinh doanh sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật; điều kiện, mức và thủ tục cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.
Một số quy định riêng liên quan đến giờ làm, làm thêm giờ, và những công việc không được sử dụng người khuyết tật trong điều kiện nhất định. Trước khi giao việc nặng nhọc, độc hại hoặc làm thêm giờ, hãy tìm hiểu kỹ quy định hiện hành.
Cũng nên lưu ý chuyện an toàn lao động cho cả nhóm: lối thoát hiểm thông thoáng, người khiếm thính có tín hiệu đèn khi có báo cháy, người đi xe lăn được sắp chỗ làm gần lối ra. Những việc này nằm trong trách nhiệm chung của người sử dụng lao động với mọi nhân viên, và với người khuyết tật thì cần nghĩ trước kỹ hơn một chút.
Nếu cần tư vấn, bạn có thể hỏi cơ quan phụ trách lao động, xã hội ở tỉnh hoặc UBND cấp xã nơi cửa hàng đặt, hoặc các hội người khuyết tật ở địa phương. Các hội này thường cũng là nơi giới thiệu người tìm việc phù hợp và chia sẻ kinh nghiệm điều chỉnh chỗ làm.
Đừng biến nhân viên thành câu chuyện quảng bá
Cửa hàng có nhân viên khuyết tật dễ được chú ý, và có chủ cửa hàng muốn kể câu chuyện đó để thu hút khách. Trước khi làm, hãy nghĩ đến người trong câu chuyện:
- Hỏi ý nhân viên trước khi kể hay chụp ảnh họ; nhiều người chỉ muốn được làm việc bình thường, không muốn thành "câu chuyện cảm động".
- Không dùng hình ảnh nhân viên khuyết tật làm điểm nhấn quảng cáo, không gắn câu chữ khơi gợi lòng thương.
- Nếu kể, kể về công việc họ làm giỏi, không kể về khuyết tật như điều đáng thương.
- Không quảng cáo kiểu "mua hàng để giúp người khuyết tật"; khách nên mua vì hàng tốt, và nhân viên được trả lương vì làm tốt.
- Tôn trọng việc nhân viên không muốn tiếp phóng viên, không muốn lên mạng.
Cửa hàng tử tế nhất có khi là cửa hàng mà khách đến nhiều lần rồi mới nhận ra trong đội ngũ có người khuyết tật, vì mọi thứ vận hành bình thường đến thế.
Câu hỏi thường gặp
Có phải trả lương người khuyết tật thấp hơn vì năng suất kém hơn?
Lương nên trả theo công việc và kết quả công việc như mọi nhân viên khác. Nếu giao đúng việc hợp sức, nhiều người khuyết tật làm việc không kém đồng nghiệp. Hạ lương chỉ vì khuyết tật là phân biệt đối xử, đi ngược nguyên tắc của pháp luật.
Cửa hàng nhỏ, mặt bằng chật, có nhận được người đi xe lăn không?
Tuỳ công việc và mặt bằng. Có những phần việc làm được ở một chỗ cố định gần cửa như thu ngân, đóng gói, may. Mời người ứng tuyển đến xem chỗ làm thật, bàn những điều chỉnh khả thi trước khi quyết định.
Tìm người khuyết tật đang cần việc ở đâu?
Các hội người khuyết tật ở địa phương, trung tâm dịch vụ việc làm, trường dạy nghề cho người khuyết tật thường giới thiệu người tìm việc. Bạn cũng có thể ghi trong tin tuyển dụng rằng cửa hàng chào đón người khuyết tật.
Nhân viên khuyết tật nghỉ ốm nhiều thì xử lý thế nào?
Áp dụng cùng quy định nghỉ ốm như mọi nhân viên, và tìm hiểu các chế độ liên quan theo pháp luật hiện hành. Nếu nhu cầu nghỉ thường xuyên, hãy bàn với nhân viên về lịch làm linh hoạt hơn, ca ngắn hơn, thay vì để vấn đề kéo dài.
Có ưu đãi gì cho cơ sở thuê người khuyết tật không?
Pháp luật có chính sách ưu đãi cho cơ sở sản xuất kinh doanh sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật. Điều kiện, mức ưu đãi và thủ tục cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành, nên bạn hỏi cơ quan phụ trách lao động, xã hội của tỉnh.
Đồng nghiệp ngại làm cùng người khuyết tật thì sao?
Nói chuyện riêng để hiểu họ ngại điều gì, thường là ngại không biết giao tiếp thế nào. Hướng dẫn cụ thể vài điều, cho họ làm cùng một thời gian. Phần lớn sự ngại tan đi khi làm việc cạnh nhau hằng ngày.