Cân đúng, giá rõ nghĩa là món hàng khách mang về nặng đúng như con số người bán đọc, và cái giá khách trả là cái giá người bán sẵn sàng nói với bất kỳ ai, không phải giá "nhìn mặt mà đặt". Nghe đơn giản, nhưng ở chợ và tiệm nhỏ có rất nhiều chỗ lệch lặng lẽ: cân không về số không, trừ bì qua loa, cá ngâm nước, giá đọc cao với khách lạ. Mỗi chỗ một ít, cộng lại thành tiếng "cân điêu" mà người bán khó gột.
Bài này viết cho người bán hàng muốn làm ăn sạch sẽ và lâu dài. Bài đi qua chiếc cân, những khoản trừ dễ lệch, chuyện niêm yết giá và nói thách, nói thật về chất lượng hàng, giữ giá khi thiên tai, lễ Tết, và cách xử lý khi khách phát hiện thiếu cân. Phần pháp luật chỉ nêu ở mức nguyên lý; bạn nên đối chiếu quy định hiện hành ở địa phương.
Vì sao người mua ghét cân điêu đến thế
Trong buôn bán ở chợ, cân là thứ duy nhất đứng giữa người bán và người mua. Khách không mang cân theo, cũng không có thời gian cân lại từng món. Khi khách đặt món hàng lên cân của bạn, họ đang tin bạn. Cân điêu không chỉ lấy của khách vài trăm gam, nó phá đúng cái lòng tin đó.
Vì thế mà ở nhiều chợ có "cân đối chứng", một chiếc cân đặt ở chỗ chung để khách tự cân lại khi nghi ngờ. Sự có mặt của cân đối chứng nói lên một điều buồn: cân điêu đủ phổ biến để chợ phải có cách phòng. Nhưng nó cũng là cơ hội cho người bán thật thà: khách cân lại thấy đủ sẽ nhớ mặt sạp của bạn.
Người bán hay tự nhủ: "Thiếu có một chút, ai cũng làm." Nhưng khách quen ở chợ truyền tai nhau rất nhanh. Một lần bị phát hiện, sạp của bạn có thể mất cả nhóm khách cùng tổ dân phố. Ngược lại, tiếng "bà ấy cân đủ, có khi còn thêm" là thứ quảng cáo không mua được, và nó giữ khách qua nhiều năm, qua cả những lúc giá cả lên xuống.
Cân đúng bắt đầu từ chiếc cân
Dùng cân đạt yêu cầu về đo lường. Theo nguyên tắc chung của pháp luật về đo lường, cân dùng trong mua bán là phương tiện đo phải bảo đảm chính xác và thường thuộc diện phải kiểm định định kỳ. Loại cân nào, chu kỳ bao lâu, kiểm ở đâu, bạn hỏi ban quản lý chợ hoặc cơ quan quản lý đo lường của tỉnh theo quy định hiện hành.
Kê cân trên mặt phẳng, vững. Cân đặt nghiêng trên mặt sạp lồi lõm, trên chậu úp ngược hay trên đống hàng sẽ đọc sai dù không ai cố ý. Một miếng gỗ phẳng làm đế cho cân là món đầu tư nhỏ nhất của sạp.
Về số không trước mỗi lần cân. Cân đồng hồ phải chỉnh kim về vạch không; cân điện tử phải về số không trước khi đặt hàng. Tập thói quen để khách nhìn thấy cân đang ở số không trước khi đặt món lên.
Để khách nhìn thấy mặt cân. Quay mặt cân về phía khách, đọc số to và rõ. Cân giấu sau đống hàng, chỉ người bán nhìn được, tự nó đã gây nghi ngờ.
Giữ cân sạch, khô. Nước, muối, vảy cá đọng lâu làm hỏng cân, sai số tăng dần mà người bán không biết. Lau cân cuối ngày, che cân khi không dùng.
Có một quả cân mẫu để tự thử. Một vật có khối lượng đã biết, như quả cân mẫu, giúp bạn tự kiểm tra cân mỗi sáng. Thấy lệch, đưa cân đi kiểm chứ đừng tự vặn ốc chỉnh.
Trừ bì, trừ nước, trừ đá: những chỗ hay lệch mà người bán ít để ý
Nhiều người bán không có ý gian, nhưng thói quen của nghề làm hàng lệch nặng. Bảng dưới liệt kê những chỗ thường gặp và cách làm cho đúng.
| Mặt hàng | Chỗ dễ lệch | Cách làm đúng |
|---|---|---|
| Cá, tôm, hải sản tươi | Cân cả nước trong rổ, cân khi hàng còn ướt sũng, cân cả đá ướp | Để ráo trước khi cân, cân trong rổ đã trừ bì, bỏ đá ra |
| Thịt | Cân kèm giấy lót, túi, lá; bơm nước vào thịt | Trừ bì giấy, túi; tuyệt đối không bơm nước |
| Trái cây, rau | Cân cả cuống dài, lá úa, rễ đất; tưới nước cho nặng | Tỉa trước, nói rõ với khách nếu bán cả cuống |
| Hàng khô, gạo, đậu | Cân trong túi, bao dày không trừ; trộn hàng loại hai | Trừ bì bao, để riêng hàng loại hai và bán giá riêng |
| Hàng đóng gói bán lẻ | Gói ghi một khối lượng nhưng thực tế thiếu | Cân thử ngẫu nhiên vài gói mỗi lô, ghi đúng khối lượng thực |
Một nguyên tắc dễ nhớ: thứ khách không ăn, không dùng được thì không tính tiền. Nếu muốn bán cả phần đó, như cá nguyên con chưa làm, hãy nói rõ giá theo cách bán, để khách chọn.
Giá rõ: niêm yết và chuyện nói thách
Nói thách là thói quen lâu đời ở nhiều chợ: đọc giá cao để khách mặc cả xuống. Có người coi đó là một phần văn hoá chợ. Vấn đề là nói thách không đều với mọi người: khách quen, khách biết giá trả đúng; khách lạ, khách du lịch, người già ít đi chợ, người mới chuyển đến thường trả cao hơn. Cùng một món, người yếu thế nhất lại trả nhiều nhất.
Pháp luật về giá nhìn chung yêu cầu người bán niêm yết giá hàng hoá, dịch vụ ở nơi kinh doanh và bán đúng giá niêm yết; chi tiết áp dụng cho sạp chợ, hàng rong hay cửa hàng, bạn đối chiếu quy định hiện hành và hướng dẫn của ban quản lý chợ. Với người bán, niêm yết còn là cách tiết kiệm sức: khách nhìn bảng giá là quyết định, không phải đôi co.
Nếu bạn vẫn muốn để khách mặc cả, hãy giữ khoảng chênh nhỏ và như nhau với mọi người. Một mức giá công bằng, nói với khách lạ y như với khách quen, là cách để sạp có tiếng "bán thật". Khách lạ hôm nay là khách quen tháng sau, nếu họ không thấy mình bị coi là người dễ chém.
Nói thật về chất lượng hàng
Cân đúng giá rõ mà nói sai về hàng thì vẫn là không tử tế. Những điều khách có quyền được biết và người bán nên tự nói:
- Hàng tươi trong ngày hay hàng hôm qua; hàng ướp đá hay hàng đông lạnh rã đông.
- Hàng loại một hay loại hai, hàng có vết, dập, xước; nếu bán rẻ vì có lỗi thì nói rõ lỗi gì.
- Xuất xứ khi khách hỏi: hàng nhà trồng, hàng lấy ở chợ đầu mối hay hàng nhập; không gọi hàng nơi khác là "hàng quê nhà" để bán giá cao.
- Hàng trái mùa, giống mới, khác với giống khách đang tìm; không gọi tên một giống đặc sản cho hàng khác giống.
- Hàng đã qua sơ chế như ngâm, tẩm, ướp; khách cần biết để tự quyết định cách nấu và bảo quản.
- Hạn dùng còn bao lâu với hàng đóng gói, hàng khô; hàng sắp hết hạn bán riêng, nói rõ.
Nói thật đôi khi làm mất một món bán ngay hôm đó, nhưng giữ được người khách cho nhiều năm sau. Người mua nhớ rất lâu ai đã nói thật với họ khi họ không biết.
Lúc mưa bão, lễ Tết: không ép giá người đang cần
Trước bão, rau và mì gói bán chạy; sau lũ, nước sạch và nến thành hàng hiếm; sát Tết, hoa và thực phẩm tăng giá. Giá lên theo cung cầu là chuyện bình thường của thị trường, người bán cũng phải chịu giá nhập cao hơn. Nhưng có khoảng cách lớn giữa việc tăng giá theo chi phí và việc đẩy giá gấp nhiều lần vì biết khách không còn chỗ khác để mua.
Nhiều người bán tử tế giữ một nguyên tắc riêng: lúc thiên tai, chỉ cộng phần chi phí thật tăng lên, không lợi dụng lúc người khác khốn khó. Có người còn giữ giá cũ cho khách quen trong khu, hoặc để dành một phần hàng thiết yếu cho người già, người ở một mình. Pháp luật về giá cũng có các quy định về bình ổn giá và xử lý hành vi lợi dụng tình hình để tăng giá bất hợp lý; nội dung cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Một việc nhỏ mà nhiều cửa hàng làm được là báo giá trước khi khách chọn hàng trong những ngày này. Khách biết giá đã tăng bao nhiêu và vì sao, ví dụ vì nguồn hàng bị đứt, xe chở hàng phải đi đường vòng. Sự minh bạch đó làm khách dễ chấp nhận giá mới hơn nhiều so với việc chỉ biết giá khi đã cầm món hàng lên quầy.
Chuyện này không chỉ là đạo đức. Sau mỗi đợt bão lũ, người trong khu nhớ rất rõ ai đã bán nước giá cắt cổ và ai đã để dành bình nước cho nhà có trẻ nhỏ. Tiếng tốt hay xấu từ những ngày ấy theo cửa hàng rất lâu.
Khi khách phát hiện thiếu cân
Dù cẩn thận đến đâu, cân vẫn có lúc sai, người bán vẫn có lúc nhầm. Cách xử lý lúc đó quyết định khách nghĩ gì về bạn.
- Nghe hết, không cãi ngay. Khách thường đã cân lại ở cân đối chứng hoặc ở nhà. Mời khách cân lại trước mặt cả hai nếu có thể.
- Nếu thiếu thật, bù ngay và xin lỗi. Bù đủ phần thiếu, có thể thêm một chút như lời xin lỗi. Đừng giải thích dài dòng hay đổ cho cân.
- Kiểm tra lại cân trong ngày. Dùng quả cân mẫu thử lại; nếu lệch, ngừng dùng và đưa đi kiểm.
- Nếu khách nhầm, giải thích nhẹ nhàng. Có khi khách cân ở nhà bằng cân không chuẩn, hoặc hàng đã ráo nước. Giải thích, cân lại cho khách xem, không làm khách bẽ mặt.
- Rút kinh nghiệm với người phụ bán. Nếu người làm thuê cân sai, nói chuyện riêng, hướng dẫn lại, đừng mắng trước mặt khách.
Một lời xin lỗi kèm phần hàng bù thường biến một người khách giận thành khách quen. Ngược lại, một câu cãi "cân nhà này chuẩn" nói to giữa chợ có thể mất cả nhóm khách đứng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Cân dùng ở sạp chợ có phải đi kiểm định không?
Theo nguyên tắc chung của pháp luật về đo lường, cân dùng trong mua bán thường thuộc diện phải kiểm định. Loại cân, chu kỳ và nơi kiểm định cụ thể thay đổi theo quy định hiện hành, nên bạn hỏi ban quản lý chợ hoặc cơ quan quản lý đo lường của tỉnh.
Bán cá có được cân cả nước không?
Không nên. Nước, đá ướp, túi, rổ không phải thứ khách mua. Để cá ráo, cân trong rổ đã trừ bì, bỏ đá ra. Nếu bán cá đang sống trong túi nước, hãy cân cá trước rồi mới cho vào túi.
Nói thách có phạm luật không?
Nói thách tự nó là thói quen mặc cả, nhưng nhìn chung người bán phải niêm yết giá và bán đúng giá đã niêm yết theo pháp luật về giá. Chi tiết áp dụng cho từng loại hình buôn bán, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và hướng dẫn của ban quản lý chợ.
Có nên cho khách thêm một chút sau khi cân đủ?
Nhiều người bán ở chợ có thói quen "thêm chút hành, chút rau" sau khi cân đủ. Đó là nét đẹp làm khách vui, nhưng không thay được việc cân đúng. Cân đủ là nghĩa vụ, thêm chút là tấm lòng.
Người làm thuê cân điêu thì chủ có chịu trách nhiệm không?
Với khách, sạp của bạn là người bán, nên tiếng xấu và trách nhiệm đều về bạn. Hãy hướng dẫn người làm thuê từ đầu, kiểm tra cân thường xuyên, và nói rõ rằng bạn không chấp nhận cân thiếu dù để kiếm thêm lời.
Thấy sạp bên cạnh cân điêu thì làm gì?
Không nên tự đối đầu hay bêu riếu. Bạn giữ cân của mình đúng, để khách tự so sánh. Nếu hành vi kéo dài và ảnh hưởng nhiều người, có thể báo ban quản lý chợ hoặc cơ quan chức năng để họ kiểm tra theo quy định.