Việc có ích nhất khi tình nguyện ở viện dưỡng lão hay trung tâm bảo trợ người cao tuổi thường không phải là mang thật nhiều quà, mà là đến đều đặn, ngồi trò chuyện, nghe kể chuyện cũ, giúp những việc nhỏ như cắt móng tay, chải tóc, đẩy xe lăn ra sân phơi nắng, đọc báo cho người mắt kém. Người già ở đó thường đã đủ ăn đủ mặc ở mức cơ bản; điều họ thiếu là người lắng nghe.
Bài này nói cách liên hệ để tình nguyện đúng kênh, những việc người không có chuyên môn y tế làm được, cách trò chuyện với người cao tuổi, kể cả người bị suy giảm trí nhớ, và cách giúp những cụ già sống neo đơn ngay trong xóm mình.
Ai đang sống trong viện dưỡng lão và họ cần gì
Ở Việt Nam có hai kiểu nơi chăm sóc người cao tuổi khá khác nhau. Một là các trung tâm bảo trợ xã hội của nhà nước, nơi chăm sóc người già không nơi nương tựa, người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Hai là các viện dưỡng lão tư nhân hoặc của tổ chức tôn giáo, nơi gia đình gửi cha mẹ vào chăm sóc và trả phí. Ngoài ra còn những mái ấm nhỏ do chùa, nhà thờ, nhóm thiện nguyện nuôi dưỡng người già cô đơn.
Nhu cầu ở mỗi nơi khác nhau. Trung tâm bảo trợ có thể cần thêm người phụ việc, đồ dùng cá nhân, sự quan tâm thường xuyên. Viện dưỡng lão có phí thường đã đủ nhân viên chăm sóc nhưng người ở vẫn cô đơn vì con cháu bận. Mái ấm nhỏ có khi thiếu cả người lẫn của.
Điểm chung là người già ở đó phần lớn đã mất đi vai trò của mình: không còn nấu cơm cho ai, không còn ai hỏi ý kiến. Một người lạ đến hỏi "ngày xưa bà làm nghề gì" có thể làm cả buổi chiều của cụ sáng lên. Vì vậy tình nguyện ở đây trước hết là cho thời gian và sự chú ý, sau đó mới là cho vật chất.
Cũng cần nhớ người già không phải ai cũng muốn được thăm. Có cụ thích yên tĩnh, có cụ mệt, có cụ ngại người lạ. Tôn trọng điều đó là bước đầu của sự tử tế.
Liên hệ và bắt đầu đúng cách
Đến thẳng một viện dưỡng lão với cả đoàn và túi quà thường khiến nhân viên bối rối. Hãy đi theo trình tự dưới đây.
- Tìm hiểu nơi bạn muốn đến: trung tâm của nhà nước, viện tư nhân hay mái ấm nhỏ. Hỏi qua người quen hoặc liên hệ trực tiếp ban quản lý.
- Hẹn gặp ban quản lý trước, hỏi họ có nhận tình nguyện viên không, cần giúp việc gì, giờ nào thuận tiện, có quy định gì về thăm viếng.
- Nói rõ khả năng của mình: đi một mình hay theo nhóm, đến được bao lâu một lần, có kỹ năng gì như cắt tóc, đàn hát, đọc sách, xoa bóp nhẹ.
- Buổi đầu đi ít người, ở lâu vừa phải, chủ yếu làm quen với nhân viên và các cụ.
- Thống nhất một lịch cố định, ví dụ giả định chiều chủ nhật thứ hai và thứ tư mỗi tháng, để các cụ có cái mà chờ.
- Mỗi lần đến, chào nhân viên trực, hỏi hôm nay cụ nào mệt, cụ nào không nên làm phiền.
- Nếu phải dừng, báo trước với ban quản lý và với các cụ quen, đừng biến mất.
Sự đều đặn quan trọng hơn quy mô. Một nhóm ba người đến đúng hẹn mỗi tháng trong hai năm để lại dấu ấn sâu hơn một đoàn năm mươi người đến một lần dịp Tết.
Những việc người không có chuyên môn làm được
Các việc dưới đây phù hợp với đa số tình nguyện viên, miễn là được nhân viên đồng ý và hướng dẫn.
- Trò chuyện, nghe kể chuyện: hỏi về quê quán, nghề cũ, con cháu, những món ăn cụ thích. Để cụ kể, mình nghe nhiều hơn nói.
- Đọc sách báo, đọc thư: cho người mắt kém, người không biết chữ.
- Chăm sóc nhỏ: chải tóc, cắt móng tay, lau mặt, thoa kem dưỡng da tay nếu nhân viên đồng ý và cụ thích.
- Đưa ra ngoài: đẩy xe lăn ra sân, dắt cụ đi dạo chậm trong khuôn viên khi được phép.
- Sinh hoạt chung: hát, chơi đàn, đọc thơ, xem lại ảnh cũ, cùng làm đồ thủ công đơn giản như gấp hoa giấy, xâu hạt.
- Giúp liên lạc với gia đình: gọi video cho con cháu ở xa nếu viện cho phép và cụ muốn.
- Dọn dẹp chung: lau phòng sinh hoạt, giặt rèm, sơn lại hàng rào theo đợt, làm vườn.
Các việc chăm sóc y tế như cho uống thuốc, thay băng, tắm cho người nằm liệt, đỡ người dậy khỏi giường là việc của nhân viên có tập huấn. Tình nguyện viên không tự làm, kể cả khi cụ nhờ; hãy gọi nhân viên.
Trò chuyện với người cao tuổi, kể cả người bị suy giảm trí nhớ
Ngồi ngang tầm mắt. Kéo ghế ngồi xuống thay vì đứng nói từ trên cao. Nói chậm, rõ, giọng vừa phải; với người nghe kém, ngồi bên tai nghe tốt hơn, nhưng không quát to.
Xưng hô theo nếp quen. Gọi ông, bà, cụ, chú, cô tuỳ tuổi và vùng miền; hỏi cụ thích được gọi thế nào. Tránh gọi trống không hay xưng hô như với trẻ con.
Hỏi câu dễ trả lời. Với người bị suy giảm trí nhớ, câu hỏi "hôm nay ăn gì" có thể làm cụ lúng túng. Câu hỏi về chuyện xa như "ngày xưa quê bà trồng lúa hay trồng mía" thường dễ hơn, vì trí nhớ lâu năm thường còn lại lâu hơn.
Không sửa sai, không tranh luận. Nếu cụ nhầm tên bạn, nhầm năm, hay kể cùng một chuyện nhiều lần, cứ nghe như lần đầu. Sửa sai chỉ làm cụ bối rối hoặc buồn.
Chú ý cử chỉ. Nắm tay, xoa vai nhẹ có thể làm nhiều cụ thấy ấm áp, nhưng có cụ không thích bị chạm. Quan sát phản ứng, hỏi trước khi chạm.
Không hứa điều không làm được. Đừng nói "tuần sau cháu lại đến" nếu bạn không chắc. Người già nhớ lời hứa lâu hơn ta tưởng, và thất vọng cũng lâu hơn.
Giữ chuyện riêng. Những gì cụ kể về con cháu, về nỗi buồn của mình là chuyện riêng. Không kể lại, không đăng lên mạng.
Quà mang đến: nên và không nên
Quà không bắt buộc, nhưng nhiều người muốn mang chút gì đó. Hãy hỏi ban quản lý trước, vì nhiều cụ ăn kiêng, có bệnh tiểu đường, huyết áp.
| Loại quà | Có hợp không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bánh kẹo ngọt, nước ngọt | Thường không hợp | Nhiều cụ ăn kiêng đường; đưa cho nhà bếp quyết định |
| Sữa dành cho người già | Hợp nếu viện đồng ý | Hỏi loại phù hợp, gửi nhân viên để chia đều |
| Khăn mặt, áo len, tất, chăn mỏng | Hợp | Chọn màu tươi, chất mềm, dễ giặt |
| Đồ dùng vệ sinh, tã người lớn | Rất cần ở nhiều nơi | Hỏi cỡ và loại đang dùng |
| Hoa tươi, cây nhỏ | Hợp ở phòng chung | Tránh hoa nhiều phấn, hoa mùi nồng |
| Tiền mặt đưa tận tay từng cụ | Không nên | Dễ thất lạc, gây so bì; nếu muốn góp, góp qua ban quản lý có ghi nhận |
Quà quý nhất với nhiều cụ là một tấm ảnh được in ra từ buổi sinh hoạt hôm trước, nếu cụ đồng ý chụp, hoặc một tờ giấy ghi lại món ăn quê cụ kể. Những thứ ấy cho cụ thấy mình được nhớ đến.
Giúp những người già neo đơn ngay trong xóm
Không phải người già cô đơn nào cũng sống trong viện. Ở nhiều khu phố, thôn xóm có những cụ sống một mình, con cháu đi làm xa hoặc không có con. Giúp các cụ ngay cạnh nhà đôi khi cần thiết hơn đi xa.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc ghé hỏi thăm vài lần mỗi tuần, nhất là vào ngày mưa bão hay nắng nóng gay gắt. Giúp đi chợ, mua thuốc theo đơn có sẵn, sửa bóng đèn, bình nước. Để lại cho cụ số người có thể gọi khi cần, dán ở chỗ dễ thấy trong nhà.
Nếu thấy cụ khó khăn về ăn ở, có thể báo với trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, Mặt trận Tổ quốc hoặc hội người cao tuổi ở cấp xã để họ biết và xem xét hỗ trợ theo chính sách. Nhiều cụ không biết mình có thể được hưởng trợ cấp, hoặc ngại đi làm thủ tục; một người hàng xóm tận tình giúp được rất nhiều.
Hãy giữ thể diện cho cụ. Nhiều người già tự trọng, không muốn bị coi là đối tượng thương hại. Thay vì mang gạo đến nói "biếu bà", có người khéo hơn: nhờ cụ dạy cách muối dưa, rồi đem biếu lại một phần gạo, một phần thức ăn như quà của học trò.
Khi người cụ quen không còn nữa, và giữ sức cho người tình nguyện
Ai tình nguyện lâu ở nơi chăm sóc người cao tuổi rồi cũng sẽ có lúc đến nơi và được báo cụ mình hay trò chuyện đã mất. Đây là phần khó nhất của công việc, và nhiều người mới không lường trước. Cảm giác hụt hẫng, buồn, thậm chí ân hận vì tuần trước đã không ghé là chuyện bình thường.
Nếu gia đình cụ hoặc cơ sở cho phép, bạn có thể đến viếng, thắp một nén hương theo nếp nhà cụ, hoặc đơn giản là ngồi lại với những cụ khác trong phòng, vì họ cũng vừa mất đi một người bạn. Một số viện dưỡng lão có buổi tưởng nhớ nhỏ; tham gia cùng nhân viên giúp mọi người cùng khép lại.
Đừng để nỗi buồn đó khiến bạn rút lui hẳn. Hãy cho mình nghỉ vài tuần nếu cần, nói chuyện với bạn cùng nhóm, rồi quay lại khi thấy sẵn lòng. Các cụ còn lại vẫn chờ.
Người tình nguyện cũng cần biết giới hạn của mình. Nghe nhiều câu chuyện buồn về con cháu bỏ bê, về bệnh tật, về sự cô đơn có thể khiến bạn mang nặng trong lòng hoặc muốn đứng ra phán xử thay cụ. Bạn không cần, và không nên, can thiệp vào chuyện gia đình người khác. Nếu thấy dấu hiệu cụ bị đối xử tệ, hãy báo ban quản lý hoặc chính quyền cấp xã, việc còn lại để họ xử lý.
Cuối cùng, hãy nhìn lại chính gia đình mình. Nhiều người đi tình nguyện ở viện dưỡng lão rồi nhận ra ông bà, cha mẹ ở nhà cũng đang cần một buổi chiều ngồi nghe kể chuyện. Việc thiện ấy không cần đăng ký với ai.
Câu hỏi thường gặp
Đi thăm viện dưỡng lão có cần xin phép trước không?
Có. Bạn nên liên hệ ban quản lý trước để hỏi giờ thăm, quy định, việc cần giúp và số người phù hợp. Đến bất ngờ với đoàn đông dễ làm xáo trộn giờ ăn, giờ nghỉ của các cụ và gây khó cho nhân viên.
Nên đi thăm bao lâu một lần?
Đều đặn quan trọng hơn số lần. Một lịch cố định mỗi tháng một hai lần mà giữ được lâu dài thường có ích hơn đến nhiều lần trong một tháng rồi thôi. Các cụ nhớ và chờ những người đến đúng hẹn.
Có nên dẫn trẻ con đi thăm viện dưỡng lão không?
Nhiều cụ rất vui khi gặp trẻ nhỏ, nhưng cần hỏi ban quản lý trước và dặn trẻ không chạy nhảy ồn ào. Trẻ đang ốm, ho sốt thì không nên đi, vì người già dễ lây bệnh. Chuẩn bị cho trẻ một tiết mục nhỏ như hát hoặc đọc thơ để cùng sinh hoạt.
Gặp cụ bị lẫn, nói chuyện không đầu đuôi thì phải làm sao?
Cứ bình tĩnh nghe, gật đầu, đáp lại nhẹ nhàng theo câu chuyện của cụ, không sửa sai hay tranh luận. Nếu cụ hoảng hốt, lo lắng, hãy gọi nhân viên chăm sóc, họ hiểu cụ và biết cách giúp cụ bình tâm.
Có thể góp tiền cho viện dưỡng lão không?
Có thể, nhưng nên góp qua ban quản lý, có ghi nhận và hỏi họ sẽ dùng vào việc gì. Không nên đưa tiền mặt tận tay từng cụ vì dễ thất lạc và gây so bì. Với cơ sở nhỏ, góp đúng thứ đang thiếu thường thiết thực hơn.
Có nên chụp ảnh các cụ để đăng lên mạng không?
Chỉ chụp khi cụ đồng ý rõ ràng và cơ sở cho phép, và nên hạn chế đăng hình ảnh cận mặt kèm hoàn cảnh. Người già cũng có phẩm giá và quyền riêng tư; nhiều cụ không muốn hình mình được dùng để kể chuyện thương cảm.