Một lớp học tình thương hay lớp kèm miễn phí chỉ cần ba thứ để bắt đầu: một chỗ ngồi học an toàn, một vài người dạy cam kết được lịch đều đặn, và sự tin tưởng của phụ huynh. Để lớp sống được lâu, cần thêm cách ghi chép đơn giản, quy tắc bảo vệ trẻ và sự phối hợp với nhà trường, chính quyền cấp xã.
Ở nhiều nơi trên khắp cả nước, những lớp học như thế do giáo viên về hưu, sinh viên, người trong xóm hay nhà chùa, nhà thờ đứng ra mở, dạy chữ cho trẻ bán vé số, con em công nhân, trẻ vùng sông nước đi học xa. Bài này gom kinh nghiệm chung cho người muốn bắt đầu, từ việc tìm chỗ học đến cách giữ người dạy.
Lớp học tình thương giúp ai và giúp gì
Không phải trẻ nào cũng thiếu trường. Phần lớn trẻ em hiện nay đã được đến trường, nhưng vẫn có những em học đuối vì bố mẹ đi làm ca không ai kèm, những em theo cha mẹ di cư nên bị gián đoạn, những em khuyết tật học chậm, những em ở vùng xa không có điều kiện học thêm. Lớp kèm miễn phí giúp các em theo kịp bài, có chỗ làm bài tập buổi tối, có người lớn hỏi han việc học.
Một số lớp xoá mù chữ cho trẻ lớn tuổi hoặc người lớn chưa biết chữ vẫn tồn tại, nhất là ở nơi có lao động nhập cư, vùng sâu vùng xa. Với những lớp này, việc phối hợp với nhà trường và chính quyền địa phương càng quan trọng, để người học có thể chuyển sang học chính quy khi đủ điều kiện.
Ngoài kiến thức, lớp học buổi tối còn là chỗ an toàn. Một đứa trẻ có nơi ngồi học có đèn sáng, có người lớn trông, thay vì lang thang ngoài đường khi bố mẹ chưa về, đã là được giúp nhiều.
Trước khi mở lớp, nên tìm hiểu xem quanh mình trẻ thật sự cần gì: kèm toán, tiếng Việt cho học sinh tiểu học, ôn thi vào lớp mười, tiếng Anh, hay chỉ cần chỗ học bài buổi tối. Hỏi giáo viên trường gần đó, hỏi tổ trưởng dân phố, hỏi chính các phụ huynh. Một lớp đúng nhu cầu giữ được học trò; lớp mở theo ý người dạy thì dễ vắng dần.
Các bước mở một lớp kèm miễn phí
Trình tự dưới đây phù hợp với lớp nhỏ, vài người dạy, vài chục học trò. Lớp lớn hơn cần tổ chức chặt chẽ hơn.
- Xác định đối tượng và môn học: lớp mấy, môn gì, bao nhiêu em là vừa sức người dạy.
- Tìm chỗ học: phòng sinh hoạt của khu phố, nhà văn hoá thôn, phòng học nhờ của trường, sân chùa, sân nhà thờ, hoặc nhà riêng rộng rãi. Chỗ học cần đủ ánh sáng, có nhà vệ sinh, an toàn cho trẻ đi lại buổi tối.
- Báo với chính quyền cấp xã hoặc tổ trưởng dân phố về việc mở lớp, nhất là khi lớp đông hoặc học ở nơi công cộng. Hỏi xem có quy định nào cần tuân thủ đối với lớp học cộng đồng ở địa phương.
- Tìm người dạy: ít nhất hai đến ba người để có thể thay nhau khi một người bận.
- Gặp phụ huynh: nói rõ lịch học, nội dung, người dạy là ai, quy định đưa đón. Xin số liên lạc của phụ huynh để báo khi cần.
- Chuẩn bị đồ dùng tối thiểu: bảng, phấn hoặc bút, giấy, đèn, quạt. Đồ dùng học tập cho trẻ có thể kêu gọi người quen góp.
- Lập sổ đơn giản: danh sách học trò, điểm danh mỗi buổi, ghi chú bài đã dạy.
- Học thử một tháng rồi ngồi lại điều chỉnh giờ giấc, cách chia nhóm.
Đừng chờ đủ mọi thứ mới bắt đầu. Nhiều lớp học tình thương lâu năm khởi đầu chỉ với một chiếc bàn dài và năm đứa trẻ hàng xóm.
Giữ người dạy: phần khó nhất
Cam kết rõ từ đầu. Mỗi người dạy nhận một khung giờ cố định trong ít nhất một học kỳ. Sinh viên thường thay đổi lịch theo học kỳ và mùa thi, vì vậy nên lên lịch theo từng kỳ và có người dự phòng.
Chia việc vừa sức. Một người dạy hai buổi mỗi tuần dễ giữ hơn một người dạy cả năm buổi. Người bận có thể nhận việc khác như soạn đề, chấm bài, liên lạc phụ huynh.
Có người điều phối. Một người chịu trách nhiệm xếp lịch, tìm người thay, nhắc nhở. Không có người này, lớp dễ rơi vào cảnh mỗi người nghĩ người kia sẽ đến.
Hỗ trợ người mới. Sinh viên giỏi chưa chắc dạy được trẻ học đuối. Giáo viên về hưu hoặc người có kinh nghiệm nên dự giờ, góp ý, chia sẻ cách giảng cho dễ hiểu.
Ghi nhận công sức. Một lời cảm ơn trước lớp, một bữa liên hoan cuối kỳ, một tờ giấy xác nhận tình nguyện cho sinh viên cần khi xin học bổng, xin việc. Những điều nhỏ giúp người dạy thấy việc mình được trân trọng.
Cho phép nghỉ. Người dạy kiệt sức sẽ bỏ hẳn. Tốt hơn là cho họ nghỉ một kỳ rồi quay lại.
Phân công trong một lớp nhỏ
Bảng dưới là một ví dụ giả định cho lớp khoảng ba mươi em, học ba buổi tối mỗi tuần.
| Vai trò | Ai làm | Việc cụ thể |
|---|---|---|
| Điều phối | Một người có thời gian ổn định, như giáo viên về hưu | Xếp lịch, tìm người thay, liên lạc phụ huynh, giữ sổ |
| Người dạy chính | Hai đến bốn người theo môn | Soạn bài, dạy, giao bài tập phù hợp từng nhóm |
| Người kèm phụ | Sinh viên, học sinh lớp lớn | Ngồi kèm nhóm nhỏ, chữa bài, giải đáp thắc mắc |
| Hậu cần | Phụ huynh, người trong xóm | Mở cửa, dọn dẹp, chuẩn bị nước uống, trông giờ đưa đón |
| Quỹ nhỏ | Một người giữ tiền, một người kiểm | Ghi thu chi đồ dùng học tập, công khai cuối kỳ |
Tiền góp cho lớp dù ít cũng nên ghi chép và công khai. Sự minh bạch từ những khoản nhỏ giúp lớp được tin tưởng khi cần kêu gọi việc lớn hơn như sửa chỗ học hay học bổng cho em học giỏi.
Quy tắc an toàn và bảo vệ trẻ trong lớp học
Lớp học cộng đồng thường thân tình, dễ bỏ qua các quy tắc. Những điều dưới đây nên được thống nhất từ đầu và nói rõ với mọi người dạy.
- Luôn có ít nhất hai người lớn có mặt trong mỗi buổi học, hoặc học ở nơi mở, có người qua lại.
- Không giữ riêng một em ở lại sau giờ học khi không có người lớn khác; nếu phụ huynh đón muộn, chờ cùng em ở chỗ sáng, dễ thấy.
- Không dùng hình phạt thân thể, không quát mắng, không làm nhục trẻ trước lớp.
- Không chụp ảnh, đăng mạng hình ảnh trẻ khi chưa có sự đồng ý của phụ huynh; không đăng kèm hoàn cảnh gia đình.
- Không nhắn tin riêng với trẻ qua mạng xã hội; liên lạc đi qua phụ huynh.
- Thống nhất cách đưa đón: ai được đón trẻ, trẻ tự về thì phụ huynh phải đồng ý trước.
- Khi thấy dấu hiệu trẻ bị bạo lực, bỏ đói, xâm hại, báo cho chính quyền cấp xã hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Người dạy không cần là chuyên gia bảo vệ trẻ, nhưng cần đủ tỉnh táo để không vô tình đặt trẻ hay chính mình vào tình huống rủi ro.
Dạy thế nào cho trẻ học đuối
Trẻ đến lớp kèm miễn phí thường học không đều, có em lớp năm chưa đọc trôi chảy, có em lớp tám chưa nắm phép chia phân số. Dạy theo đúng chương trình lớp của em thường không hiệu quả; nên tìm chỗ em hổng rồi dạy lại từ đó, dù phải lùi vài lớp.
Chia nhóm theo trình độ chứ không chỉ theo lớp. Một bàn cho các em đang tập đọc, một bàn cho các em làm bài tập về nhà, một bàn cho các em ôn thi. Người kèm phụ ngồi với nhóm cần giúp nhiều nhất.
Khen nỗ lực và tiến bộ, không xếp hạng, không so sánh em này với em khác. Trẻ ở lớp tình thương nhiều em đã quen bị chê ở trường; một chỗ học mà em được tiến bộ theo nhịp của mình là điều quý.
Giữ liên lạc với giáo viên chủ nhiệm ở trường nếu phụ huynh đồng ý. Biết em đang học bài gì, yếu phần nào giúp người dạy kèm đúng chỗ. Nhiều giáo viên sẵn lòng phối hợp khi biết có người kèm miễn phí cho học trò của mình.
Đừng quên rằng trẻ học buổi tối sau một ngày dài, có em còn phải phụ bố mẹ bán hàng. Một buổi học ngắn, có lúc nghỉ, có chút đồ ăn nhẹ nếu có điều kiện, hiệu quả hơn một buổi dài mà trẻ ngủ gật.
Giữ lớp qua nhiều năm
Nhiều lớp học tình thương sống được hàng chục năm nhờ có một người gắn bó lâu dài làm trụ cột, thường là giáo viên về hưu hoặc người tu hành ở chùa, nhà thờ. Nhưng cũng chính vì vậy, khi người đó già yếu hay chuyển đi, lớp dễ tan. Hãy nghĩ từ sớm đến người kế tục: tập cho một vài người dạy lâu năm cùng điều phối.
Ghi chép là cách giữ kinh nghiệm. Một cuốn sổ ghi lịch học, danh sách người dạy, cách liên hệ chỗ mượn phòng, các mẹo dạy học hiệu quả giúp người sau không phải bắt đầu lại từ đầu.
Nếu lớp lớn dần, cần nghĩ đến việc tổ chức chính thức hơn: phối hợp với nhà trường, Đoàn thanh niên, Mặt trận Tổ quốc ở cấp xã hoặc một tổ chức có tư cách pháp nhân để có chỗ dựa khi nhận đóng góp, xin chỗ học. Khi nhận tiền góp từ người ngoài, càng phải minh bạch và đối chiếu quy định hiện hành về vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện.
Thành công của lớp không đo bằng số học trò hay số năm, mà bằng những em học xong lớp mình rồi theo kịp trường, rồi có em quay lại làm người kèm cho lứa sau. Đó là cách việc thiện tự nối dài mà không cần ai thúc.
Câu hỏi thường gặp
Mở lớp học tình thương có cần xin phép không?
Lớp kèm nhỏ trong nhà, vài em hàng xóm, thường không cần thủ tục phức tạp, nhưng nên báo với tổ trưởng dân phố, trưởng thôn. Lớp đông, học ở nơi công cộng hoặc có thu nhận đóng góp thì nên hỏi chính quyền cấp xã về quy định hiện hành để làm đúng.
Sinh viên chưa có kinh nghiệm dạy có kèm được không?
Được, nhất là kèm bài tập cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Sinh viên nên dự vài buổi với người có kinh nghiệm, chuẩn bị bài trước, hỏi han để biết em hổng kiến thức ở đâu. Sự đều đặn và kiên nhẫn quan trọng hơn kỹ năng sư phạm ban đầu.
Có nên thu một khoản nhỏ để duy trì lớp không?
Nhiều lớp hoàn toàn miễn phí và kêu gọi người quen góp đồ dùng. Nếu cần thu một khoản nhỏ cho điện nước, đồ dùng, hãy bàn với phụ huynh, cho phép miễn cho gia đình khó khăn và ghi chép, công khai chi tiêu rõ ràng.
Học trò hay bỏ buổi thì phải làm sao?
Hỏi thăm gia đình nhẹ nhàng để biết lý do: có thể em phải phụ bố mẹ, giờ học không hợp hoặc em thấy bài khó. Điều chỉnh giờ học, chia nhóm hợp trình độ và khen tiến bộ thường giúp các em quay lại. Không trách phạt trước lớp.
Có nên đăng ảnh lớp học lên mạng để kêu gọi hỗ trợ không?
Chỉ đăng khi phụ huynh đồng ý, và nên chụp không rõ mặt trẻ, không kể chi tiết hoàn cảnh từng gia đình. Có thể kể về lớp học, nhu cầu đồ dùng, chỗ học cần sửa. Mọi khoản góp nên được ghi nhận và công khai.
Người lớn chưa biết chữ có đi học lớp tình thương được không?
Có những lớp xoá mù chữ dành cho người lớn ở nhiều địa phương. Người học có thể hỏi nhà trường, trung tâm học tập cộng đồng hoặc chính quyền cấp xã nơi mình ở về lớp phù hợp. Người dạy nên dùng tài liệu và cách dạy phù hợp với người lớn, tôn trọng kinh nghiệm sống của họ.