Tình nguyện hỗ trợ người khuyết tật có ích nhất khi người giúp hỏi trước rồi mới giúp, giúp đúng điều người đó cần, và coi người khuyết tật là người tự quyết về cuộc sống của mình. Những việc cụ thể thường gặp là dẫn đường cho người khiếm thị, đồng hành cùng người đi xe lăn, đọc tài liệu, ghi âm sách, học ngôn ngữ ký hiệu để trò chuyện với người khiếm thính, kèm học cho trẻ khuyết tật.
Nhiều người muốn giúp nhưng ngại vì không biết cách, sợ làm sai, sợ làm người kia tự ái. Bài này đưa những nguyên tắc ứng xử cơ bản và những cách tình nguyện lâu dài. Mỗi người khuyết tật có nhu cầu riêng; cách tốt nhất luôn là hỏi chính họ.
Bắt đầu từ cách nhìn
Người khuyết tật không cần được thương hại. Họ cần một môi trường đi lại được, thông tin đọc được, công việc làm được và những người xung quanh cư xử bình thường. Nhiều khó khăn của người khuyết tật không đến từ cơ thể họ mà từ bậc thềm không có lối dốc, từ thông báo chỉ có chữ mà không có âm thanh, từ ánh mắt tò mò của người lạ.
Vì vậy việc thiện với người khuyết tật không chỉ là trao quà. Một người tình nguyện chịu khó học vài chục ký hiệu để chào hỏi người khiếm thính, một nhóm bạn ghi âm sách giáo khoa cho học sinh khiếm thị, một người hàng xóm để ý dọn lối đi trước nhà cho người đi xe lăn, đều đang làm điều thiết thực hơn nhiều món quà.
Cách gọi cũng là cách nhìn. Nên dùng "người khuyết tật", "người khiếm thị", "người khiếm thính", "người đi xe lăn" thay cho những từ cũ mang ý coi thường. Khi nói chuyện, nhìn người đó như một người trưởng thành, nói chuyện trực tiếp với họ chứ không qua người đi cùng.
Cuối cùng, không phải người khuyết tật nào cũng cần giúp, và không phải lúc nào cũng cần. Một người khiếm thị đi trên con đường quen hằng ngày có thể tự đi rất tốt. Lao vào giúp khi không được nhờ, có khi lại làm họ mất phương hướng.
Nguyên tắc chung khi giúp người khuyết tật
Hỏi trước khi giúp. Một câu đơn giản "anh có cần giúp không" hay "em giúp chị qua đường được không". Nếu họ từ chối, cứ vui vẻ chấp nhận.
Hỏi giúp thế nào. Mỗi người có cách quen riêng. Người đi xe lăn có thể muốn bạn đẩy, hoặc chỉ cần bạn giữ cửa. Người khiếm thị có thể muốn nắm khuỷu tay bạn, hoặc chỉ cần bạn nói hướng đi.
Không chạm vào dụng cụ trợ giúp khi chưa được phép. Xe lăn, gậy trắng, nạng, máy trợ thính là một phần cơ thể của người dùng. Tự ý đẩy xe, cầm gậy của họ giống như tự ý kéo tay một người lạ.
Nói chuyện trực tiếp. Dù người khuyết tật đi cùng người nhà hay phiên dịch, hãy nhìn và nói với chính họ.
Kiên nhẫn. Người nói khó, người cử động chậm cần thêm thời gian. Đừng nói hộ, đừng làm hộ khi chưa được nhờ.
Giữ riêng tư. Không hỏi "bị từ bao giờ", "vì sao bị" khi mới quen. Không chụp ảnh người khuyết tật để kể chuyện cảm động trên mạng.
Dẫn đường cho người khiếm thị
Đây là việc nhiều người có thể gặp ngoài đường, ở bến xe, bệnh viện. Cách làm phổ biến được các tổ chức của người khiếm thị hướng dẫn như sau.
- Đến gần, chào và tự giới thiệu ngắn để người đó biết bạn đang nói với họ.
- Hỏi họ có cần giúp không, cần đi đến đâu.
- Đưa khuỷu tay để họ nắm phía trên khuỷu, không kéo tay họ, không đẩy từ phía sau.
- Đi trước nửa bước, giữ nhịp đều, báo trước khi rẽ, khi có bậc lên xuống, khi có chướng ngại.
- Khi lên cầu thang, dừng ở bậc đầu, nói rõ cầu thang lên hay xuống, đặt tay họ lên tay vịn nếu có.
- Khi giúp ngồi, đặt tay họ lên lưng ghế để họ tự ngồi.
- Khi đến nơi, mô tả ngắn vị trí xung quanh, báo trước khi bạn rời đi, đừng bỏ đi lặng lẽ.
Mô tả bằng lời cụ thể: "cửa ở bên phải, cách ba bước" dễ hiểu hơn "ở đằng kia". Với chó dẫn đường, dù ở Việt Nam còn hiếm, nguyên tắc là không vuốt ve, không gọi con chó khi nó đang làm việc.
Giao tiếp với từng nhóm khuyết tật
Bảng dưới gom một số lưu ý cơ bản. Mỗi người mỗi khác; khi không chắc, hỏi chính người đó.
| Nhóm | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Người khiếm thị | Tự giới thiệu, báo khi rời đi, mô tả cụ thể | Chỉ trỏ, nói "ở đây, ở kia", đổi chỗ đồ đạc của họ mà không báo |
| Người khiếm thính | Nhìn thẳng khi nói, nói rõ, viết ra giấy hoặc điện thoại, học vài ký hiệu cơ bản | Quát to, che miệng khi nói, quay đi giữa câu |
| Người đi xe lăn | Ngồi xuống ngang tầm mắt khi nói lâu, hỏi trước khi đẩy | Tựa vào xe lăn, vỗ đầu, đẩy xe khi chưa được nhờ |
| Người khuyết tật vận động khác | Đi theo nhịp của họ, giữ cửa, mời ngồi nếu họ muốn | Giục giã, giành làm hộ |
| Người khuyết tật trí tuệ | Nói câu ngắn, rõ, cư xử phù hợp tuổi của họ | Nói như với trẻ nhỏ khi họ là người lớn, cười cợt |
| Người nói khó | Kiên nhẫn chờ, hỏi lại khi chưa hiểu | Giả vờ hiểu, nói hộ câu của họ |
Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có khác biệt giữa các vùng, và người khiếm thính đi học ở đâu thường quen ký hiệu của nơi đó. Nếu muốn học, nên học từ chính cộng đồng người khiếm thính hoặc các lớp do người khiếm thính dạy.
Những việc tình nguyện lâu dài
Ngoài việc giúp khi gặp ngoài đường, có nhiều cách gắn bó lâu dài với cộng đồng người khuyết tật.
- Đọc và ghi âm sách: sách giáo khoa, truyện, tài liệu học tập cho học sinh, sinh viên khiếm thị; cần đọc rõ ràng, đúng chính tả, không bỏ chữ.
- Kèm học cho trẻ khuyết tật: ở trường chuyên biệt, lớp hoà nhập, hoặc tại nhà theo nhu cầu gia đình, luôn có người lớn khác cùng có mặt.
- Đồng hành đi lại: đưa người đi xe lăn, người khiếm thị đi khám bệnh, đi làm giấy tờ, đi chợ theo lịch hẹn.
- Học và dùng ngôn ngữ ký hiệu: làm cầu nối cho người khiếm thính ở những sự kiện nhỏ, sau khi đã học đủ vững.
- Hỗ trợ việc làm: giúp người khuyết tật làm hồ sơ xin việc, tập phỏng vấn, giới thiệu đến nơi tuyển dụng sẵn lòng.
- Sửa chữa nhà cửa: làm lối dốc, tay vịn, nới cửa nhà vệ sinh cho người đi xe lăn, nếu bạn có tay nghề.
- Sinh hoạt chung: câu lạc bộ thể thao, văn nghệ, đọc sách mà người khuyết tật và người không khuyết tật cùng tham gia.
Trước khi bắt đầu, nên tìm đến các hội, câu lạc bộ của chính người khuyết tật ở địa phương, hỏi họ cần gì. Việc giúp do người trong cuộc đề xuất thường đúng hơn việc người ngoài tự nghĩ ra.
Những điều người tình nguyện hay vô tình làm sai
Sai lầm phổ biến nhất là giúp quá tay. Người tình nguyện nhiệt tình thường làm hộ mọi việc, nói hộ mọi câu, quyết định hộ mọi chuyện, khiến người khuyết tật mất cơ hội tự làm và cảm thấy mình bị coi là bất lực. Giúp tốt là giúp vừa đủ để người đó tự làm được phần còn lại.
Sai lầm thứ hai là biến người khuyết tật thành câu chuyện cảm động. Những bài đăng mạng xã hội kể về "nghị lực phi thường", kèm ảnh rõ mặt, dù có ý tốt, đôi khi khiến người được kể thấy mình bị trưng ra. Nhiều người khuyết tật chỉ muốn được sống, học, làm việc như mọi người, không muốn làm tấm gương cho ai.
Sai lầm thứ ba là hứa rồi bỏ. Một người khiếm thị đã sắp xếp lịch đi khám dựa vào lời hứa đưa đi của bạn sẽ rất khó xoay xở nếu bạn huỷ hẹn vào phút cuối. Chỉ nhận lời những việc bạn chắc làm được, và báo sớm nếu có thay đổi.
Sai lầm thứ tư là ngại hỏi vì sợ sai. Người khuyết tật thường hiểu rằng người khác không biết cách, và đa số sẵn lòng chỉ cho bạn. Một câu hỏi chân thành tốt hơn nhiều so với đoán mò rồi làm sai, hoặc đứng im vì ngại.
Cho trẻ em cùng học cách cư xử
Trẻ nhỏ thường tò mò khi thấy một người đi xe lăn hay một người bạn dùng ký hiệu để nói chuyện. Thay vì kéo con đi và bảo "đừng nhìn", cha mẹ có thể giải thích đơn giản: bạn ấy đi bằng xe lăn vì chân bạn không đi được, giống như mình đeo kính vì mắt nhìn kém. Sự tò mò được giải thích tử tế sẽ thành sự hiểu biết.
Ở trường có lớp hoà nhập, cha mẹ có thể dạy con mời bạn khuyết tật cùng chơi, cùng làm bài nhóm, hỏi bạn muốn được giúp thế nào. Những đứa trẻ lớn lên bên cạnh bạn bè khuyết tật thường cư xử tự nhiên hơn nhiều người lớn.
Nếu gia đình đi tình nguyện cùng nhau, chọn những hoạt động mà trẻ có thể làm cùng người khuyết tật một cách ngang hàng, như cùng vẽ tranh, cùng đọc sách, cùng chơi thể thao, thay vì chỉ trao quà. Trẻ sẽ hiểu rằng người khuyết tật là bạn, không phải người được ban ơn.
Người lớn cũng nên tự soi lại mình. Một lối dốc bị xe máy đỗ chắn, một chỗ đỗ xe dành cho người khuyết tật bị chiếm, một bậc thềm nhà hàng không có lối lên cho xe lăn là những thứ ta đi qua hằng ngày mà ít để ý. Nhắc nhẹ người đỗ xe, góp ý với nơi mình hay đến, hay khi sửa nhà thì làm thêm một lối dốc nhỏ, đều là việc thiện bằng sự để tâm, không tốn bao nhiêu sức.
Câu hỏi thường gặp
Thấy người khiếm thị đang đi một mình có nên chạy đến giúp ngay không?
Nên đến gần, chào và hỏi họ có cần giúp không. Nhiều người khiếm thị tự đi rất tốt trên đường quen; giúp khi không được nhờ có thể làm họ mất phương hướng. Nếu họ cần, hỏi cách giúp phù hợp và đưa khuỷu tay để họ nắm.
Muốn học ngôn ngữ ký hiệu thì học ở đâu?
Nên học từ chính cộng đồng người khiếm thính, qua các câu lạc bộ, trung tâm hoặc lớp do người khiếm thính dạy ở địa phương. Ngôn ngữ ký hiệu có khác biệt theo vùng, nên học ký hiệu của nơi bạn muốn giao tiếp và luyện tập thường xuyên với người khiếm thính.
Có nên tặng tiền khi gặp người khuyết tật bán vé số, bán hàng rong không?
Nhiều người khuyết tật bán hàng để tự lo cho mình và muốn được đối xử như người bán hàng bình thường. Bạn có thể mua hàng nếu cần, trò chuyện lịch sự. Nếu muốn giúp nhiều hơn, việc hỗ trợ học nghề, tìm việc qua các hội của người khuyết tật thường bền hơn.
Ghi âm sách cho người khiếm thị cần lưu ý gì?
Đọc rõ ràng, tốc độ vừa phải, đúng chính tả, không bỏ chữ, đọc cả chú thích, tên bảng biểu khi cần. Nên hỏi trước nơi tiếp nhận xem họ cần sách gì, định dạng tệp nào, và tìm hiểu vấn đề bản quyền với tài liệu không phải sách giáo khoa.
Đẩy xe lăn cho người khác cần chú ý gì?
Hỏi trước khi đẩy, đi với tốc độ vừa phải, báo trước khi dừng hoặc rẽ. Khi xuống dốc hay xuống bậc, nên đi lùi để xe không lao về phía trước, và hỏi người ngồi xe cách họ quen. Không treo đồ nặng vào tay cầm vì xe có thể lật.
Làm sao để không vô tình xúc phạm người khuyết tật khi nói chuyện?
Dùng cách gọi tôn trọng như người khuyết tật, người khiếm thị, nói chuyện trực tiếp với họ, không hỏi chuyện riêng về khuyết tật khi mới quen, không tỏ ra thương hại. Nếu lỡ lời, xin lỗi ngắn gọn rồi tiếp tục câu chuyện tự nhiên là được.