Khi thấy động vật hoang dã bị bày bán ở chợ, ven đường, quán ăn hay trên mạng, cách giúp đúng nhất là ghi nhận thông tin rồi báo cho cơ quan kiểm lâm, công an hoặc UBND cấp xã nơi đó, không tự mua về để thả. Mua để "giải cứu" tuy xuất phát từ lòng thương nhưng trả tiền cho người bán, khiến họ có lý do săn bắt tiếp, và bản thân việc mua bán nhiều loài hoang dã đã là hành vi vi phạm pháp luật.
Bài này dành cho người có tấm lòng phóng sinh và tình cờ gặp những cảnh như con rùa núi buộc dây ở chợ phiên, chú khỉ con nhốt lồng bên quốc lộ, chim rừng trong lồng tre ở chợ quê. Bài giải thích vì sao cách giúp tốt nhất lại không phải là mua, cần ghi lại những thông tin gì, báo ở đâu, và giữ an toàn cho chính mình ra sao.
Vì sao mua để thả lại làm tình hình tệ hơn
Hãy nhìn từ phía người bán. Một con vật hoang dã bị bắt rồi mang ra chợ là để đổi lấy tiền. Người mua vì thương hay vì muốn ăn, với người bán đều là khách như nhau. Mỗi lần có người trả tiền "giải cứu", người bán biết rằng con vật đó bán được, và lần sau họ sẽ bắt thêm. Việc làm tốt của một người vô tình trở thành đơn đặt hàng cho những lần săn bắt sau.
Thứ hai, con vật được mua về thường đã bị nhốt, bỏ đói, bị thương, có khi mang bệnh. Thả nó ra một khu rừng hay con suối bất kỳ, khác với nơi nó bị bắt, cơ hội sống không cao. Một số loài như khỉ đã quen người có thể quay lại khu dân cư và gặp nguy hiểm, hoặc gây nguy hiểm cho người. Chuyên gia cứu hộ luôn đưa con vật qua giai đoạn chăm sóc, kiểm tra sức khoẻ, tập lại kỹ năng sống trước khi thả về đúng sinh cảnh.
Thứ ba là pháp luật. Việt Nam có Luật Lâm nghiệp, Luật Đa dạng sinh học, và Bộ luật Hình sự có tội danh riêng về vi phạm quy định quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Mua, vận chuyển, nuôi nhốt nhiều loài trong danh mục được bảo vệ, dù với ý định tốt, vẫn có thể bị xử lý. Bạn không muốn việc thiện của mình kết thúc bằng một biên bản vi phạm.
Những loài hay bị bày bán mà bạn cần để ý
Danh sách không đầy đủ, chỉ để bạn nhận ra những trường hợp thường gặp. Nhiều loài trong số này thuộc diện được bảo vệ; danh mục cụ thể do pháp luật quy định và có thể được cập nhật.
- Rùa núi, rùa hộp, rùa đất: hay bị bày ở chợ phiên vùng núi, ven quốc lộ, đôi khi trong chậu ở chợ cá; nhiều loài rùa bản địa của Việt Nam thuộc diện được bảo vệ.
- Tê tê: loài bị săn bắt rất nhiều trên thế giới; mọi loài tê tê đều được bảo vệ nghiêm ngặt.
- Khỉ, voọc, cu li: có khi bị nhốt bán làm cảnh hoặc dùng để chụp ảnh với khách du lịch.
- Chim rừng: khướu, chào mào bắt từ rừng, chim săn mồi như cú, diều hâu, chim nước như cò, vạc.
- Rắn, kỳ đà, tắc kè, nhím, sóc: thường bị bày ở quán ăn đặc sản hoặc ven đường đi rừng.
- Cá, rùa biển: rùa biển ở các vùng biển Việt Nam đều thuộc diện được bảo vệ; mai rùa, trứng rùa, sản phẩm từ đồi mồi cũng không được mua bán.
Không phải mọi con vật lạ ở chợ đều là loài cấm, và bạn không cần tự xác định chính xác. Việc của bạn chỉ là ghi nhận và báo; xác định loài, xử lý vi phạm, cứu hộ con vật là việc của cơ quan có thẩm quyền và người có chuyên môn.
Ghi nhận và báo tin thế nào
Thông tin rõ ràng giúp cơ quan chức năng xử lý nhanh. Đây là những gì nên làm, theo thứ tự.
- Quan sát từ khoảng cách an toàn; không tranh cãi, không đe doạ người bán, không tự ý giải thoát con vật.
- Ghi nhớ hoặc ghi chép: địa điểm cụ thể, thời gian, loài con vật nếu biết, số lượng, tình trạng (bị nhốt, bị thương).
- Nếu chụp ảnh được một cách kín đáo và an toàn, chụp con vật và quang cảnh xung quanh; không chụp lộ liễu gây xung đột.
- Báo cho hạt kiểm lâm gần nhất, công an cấp xã hoặc UBND cấp xã nơi phát hiện; nếu ở quán ăn, nhà hàng, có thể báo cả cơ quan quản lý thị trường.
- Với buôn bán trên mạng, lưu lại đường dẫn bài đăng và ảnh chụp màn hình, gửi kèm khi báo tin.
- Không tự đăng thông tin người bán lên mạng xã hội để "bêu" họ; việc này có thể gây rủi ro cho bạn và làm vụ việc khó xử lý hơn.
Nhiều người ngại báo vì sợ bị làm phiền hoặc lộ danh tính. Bạn có thể đề nghị giữ kín thông tin người báo. Nếu không yên tâm, nhờ một người quen làm ở địa phương hướng dẫn cách báo phù hợp.
Báo cơ quan nào trong trường hợp nào
Tổ chức bộ máy có thể thay đổi theo thời gian, nên bảng chỉ đưa nguyên tắc chung. Khi không chắc, báo UBND cấp xã nơi phát hiện; họ sẽ chuyển tới đơn vị phù hợp.
| Tình huống | Nơi nên báo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Động vật rừng bị bày bán ở chợ, ven đường | Hạt kiểm lâm, công an cấp xã, UBND cấp xã | Nêu rõ địa điểm, thời gian, loài, số lượng |
| Quán ăn, nhà hàng có món thú rừng, nhốt thú sống | Kiểm lâm, quản lý thị trường, công an | Không gọi món, không tranh cãi tại chỗ |
| Bán trên mạng xã hội, chợ mạng | Công an, kiểm lâm | Lưu đường dẫn, ảnh chụp màn hình trước khi bài bị xoá |
| Rùa biển mắc lưới, dạt bờ | Biên phòng, cơ quan thủy sản, UBND cấp xã ven biển | Giữ rùa ở chỗ râm, ẩm, không kéo lê, không lật ngửa lâu |
| Gia đình đang nuôi thú hoang muốn giao nộp | Kiểm lâm, UBND cấp xã | Tự nguyện giao nộp thường được hướng dẫn thủ tục cụ thể |
Nếu đi du lịch, bạn có thể hỏi lễ tân nơi lưu trú hoặc chính quyền địa phương về số liên lạc của kiểm lâm khu vực. Có những đường dây tiếp nhận tin báo về động vật hoang dã đang hoạt động trên cả nước; bạn nên tra thông tin chính thức hiện hành trước khi gọi.
Giữ an toàn cho chính mình
Người buôn bán động vật hoang dã trái phép có thể phản ứng gay gắt khi bị chất vấn, nhất là ở những nơi vắng vẻ. Bạn không cần đối đầu. Việc lặng lẽ ghi nhận rồi rời đi, báo tin ở một nơi khác, vừa an toàn vừa hiệu quả hơn nhiều so với một cuộc cãi vã giữa chợ.
Bản thân con vật hoang dã cũng có thể gây nguy hiểm. Khỉ cắn, rắn độc, chim săn mồi có móng sắc, và nhiều loài có thể mang mầm bệnh truyền sang người. Đừng chạm vào, đừng mở lồng, đừng tự chở con vật đi. Những người cứu hộ có đồ bảo hộ, có thuốc, có quy trình, còn bạn thì không.
Cuối cùng, cẩn thận với những lời mời góp tiền mua thú để thả từ người lạ trên mạng. Có những trang kêu gọi "giải cứu" mà không ai kiểm chứng được tiền đi đâu, con vật về đâu. Nếu muốn ủng hộ công việc cứu hộ, hãy tìm hiểu kỹ tổ chức nhận tiền, xem họ có hoạt động công khai và minh bạch không.
Khi đi du lịch vùng núi, vùng biển
Nhiều cuộc gặp gỡ với động vật hoang dã bị buôn bán xảy ra trong những chuyến đi chơi. Ở đèo, ở chợ phiên vùng cao, ở bến tàu vùng biển, khách du lịch có thể được mời mua chim rừng, rùa, sóc bay, được mời chụp ảnh ôm khỉ con, cu li, được giới thiệu rượu ngâm động vật hay đồ trang sức làm từ vỏ, mai, xương của loài quý hiếm.
Mỗi lời từ chối là một lần bớt đi lý do để người ta tiếp tục săn bắt. Không chụp ảnh với thú bị nhốt hoặc bị xích làm mẫu; không mua đồ lưu niệm làm từ đồi mồi, ngà, sừng, da thú; không gọi món thú rừng ở nhà hàng dù được quảng cáo là đặc sản địa phương. Nếu thấy một con vật bị đối xử tệ, ghi nhận lại địa điểm và báo cho chính quyền địa phương hay ban quản lý khu du lịch.
Những điểm du lịch sinh thái làm ăn tử tế thường cho khách ngắm động vật trong tự nhiên, từ xa, có người hướng dẫn, không cho chạm vào và không bắt con vật biểu diễn. Chọn những nơi như thế cũng là một cách để lòng thương sinh vật của bạn đi đúng hướng ngay cả khi đang nghỉ ngơi.
Lòng phóng sinh đặt đúng chỗ
Nhiều người đi lễ chùa vùng núi kể lại cảm giác day dứt khi thấy con rùa núi bị buộc dây bày bán gần cổng. Mua thì sợ tiếp tay, không mua thì thấy mình bỏ mặc. Cảm giác ấy là dấu hiệu của tấm lòng tốt. Bài này chỉ muốn chỉ ra rằng có một con đường thứ ba: báo tin, để con vật được cứu đúng cách, và người bán phải dừng lại.
Một con rùa được kiểm lâm thu giữ sẽ được chuyển tới nơi có chuyên môn chăm sóc, rồi thả về đúng môi trường của nó khi đủ điều kiện. Một quán ăn bị nhắc nhở, xử lý sẽ bớt đi một điểm tiêu thụ. Những việc đó có tác động lâu dài hơn nhiều so với việc một người bỏ tiền mua một con.
Bạn cũng có thể góp phần bằng những việc nhỏ hơn: không gọi món thú rừng, không mua đồ làm từ mai rùa, sừng, ngà, không chụp ảnh với thú bị nhốt ở điểm du lịch, và nói với người thân về những điều này. Khi không còn người mua, việc săn bắt cũng không còn lý do tồn tại.
Câu hỏi thường gặp
Mua động vật hoang dã về để thả có phạm luật không?
Tùy loài. Nhiều loài hoang dã thuộc danh mục được bảo vệ, việc mua bán, vận chuyển, nuôi nhốt chúng có thể bị xử lý dù với ý định tốt. Thay vì tự mua, bạn nên báo kiểm lâm hoặc chính quyền cấp xã để con vật được cứu hộ đúng cách.
Làm sao biết con vật ở chợ là loài được bảo vệ?
Bạn không cần tự xác định chính xác. Chỉ cần thấy đó là con vật hoang dã, không phải vật nuôi thông thường, hãy ghi nhận thông tin và báo cơ quan chức năng. Việc giám định loài là của người có chuyên môn.
Báo tin có bị lộ danh tính không?
Bạn có quyền đề nghị giữ kín thông tin cá nhân khi báo tin. Nếu lo ngại, bạn có thể nhờ người quen ở địa phương hướng dẫn. Báo tin bằng văn bản hoặc qua kênh chính thức của cơ quan chức năng thường được ghi nhận rõ hơn so với nói miệng.
Gặp rùa biển mắc lưới thì làm gì?
Nếu rùa còn sống, gỡ lưới cẩn thận, không kéo chân chèo, giữ rùa ở chỗ râm, ẩm. Báo ngay cho biên phòng, cơ quan thủy sản hoặc chính quyền cấp xã ven biển để được hướng dẫn thả lại. Không giữ rùa, không lấy trứng, không bán.
Nhà đang nuôi một con thú rừng từ lâu thì sao?
Bạn có thể liên hệ kiểm lâm hoặc UBND cấp xã để hỏi về việc tự nguyện giao nộp. Con vật sẽ được chuyển tới nơi có chuyên môn chăm sóc. Việc chủ động giao nộp thường được hướng dẫn thủ tục cụ thể và tốt cho cả con vật lẫn gia đình.
Ủng hộ tiền cho nhóm giải cứu động vật trên mạng có nên không?
Nên tìm hiểu kỹ trước khi góp. Một tổ chức đáng tin thường hoạt động công khai, có báo cáo thu chi, phối hợp với cơ quan chức năng khi tiếp nhận động vật. Cẩn thận với lời kêu gọi gom tiền để mua thú từ người bán, vì đó chính là kiểu nuôi sống việc buôn bán.