Nơi thả cá phóng sinh tốt nhất là vùng nước rộng, sạch, có dòng chảy hoặc đủ sâu, đúng với loại nước mà con cá vốn quen: cá nước ngọt về sông, hồ lớn, đầm; cá nước lợ về cửa sông; cá biển về biển. Những chỗ nên tránh là ao tù, mương cống, kênh nước thải, hồ cảnh nhỏ trong khu đô thị và bể nước trong khuôn viên công trình. Cá thả nhầm chỗ có thể sống được vài giờ rồi nổi bụng, dù lúc buông tay trông nó bơi rất khoẻ.
Chọn nơi chỉ là một nửa. Nửa còn lại là cách thả: cho cá quen dần nhiệt độ nước mới, thả sát mặt nước, không thả quá nhiều một lúc. Bài này đi qua từng điểm, kèm bảng gợi ý theo loài hay gặp, để lần sau bạn thả con cá nào cũng biết nó có cơ hội sống tiếp.
Vì sao cá thả xuống lại chết
Người thả thường chỉ thấy khoảnh khắc con cá vẫy đuôi lặn mất. Những gì xảy ra sau đó ít ai chứng kiến, nhưng người dọn vệ sinh hồ, người sống ven kênh thì thấy khá rõ: sau mỗi dịp lễ có thả cá nhiều, mặt nước một số nơi xuất hiện cá chết. Nguyên nhân thường gặp có mấy nhóm.
Nhóm thứ nhất là sốc môi trường. Cá đã bị nhốt trong chậu, trong bao suốt nhiều giờ, nước trong đó nóng lên, thiếu oxy, bẩn. Đột ngột chuyển sang nước có nhiệt độ, độ pH, độ mặn khác hẳn là một cú sốc mà con cá yếu khó chịu nổi. Nhóm thứ hai là chính nơi thả không đủ cho cá sống: ao tù cạn nước mùa khô, kênh đen nhiều chất thải, hồ nhỏ đã có sẵn quá nhiều cá. Nhóm thứ ba là số lượng: hàng trăm con cùng loài đổ xuống một điểm trong một buổi sáng làm lượng oxy quanh đó tụt nhanh, nhất là vào ngày nắng nóng.
Ngoài ra còn những tổn thương trong lúc thả: ném từ trên cao xuống, cá đập vào mặt nước hay vào đá kè; thả vào chỗ nước quá nông, cá mắc lại khi nước rút. Hầu hết các nguyên nhân này đều tránh được nếu bạn chịu khó tính trước một chút. Phần còn lại của bài đi theo đúng thứ tự người thả thường gặp: chọn nơi, nhìn dấu hiệu nước, các bước thả, chọn giờ, và hỏi người đang chăm sóc vùng nước.
Gợi ý chọn nơi thả theo loài hay gặp
Bảng chỉ mang tính tham khảo cho các loài thường thấy trong dịp phóng sinh. Mỗi vùng nước có điều kiện riêng; khi thả số lượng lớn, nên hỏi cán bộ thủy sản địa phương.
| Loài | Loại nước quen sống | Nơi nên thả | Nơi nên tránh |
|---|---|---|---|
| Cá chép | Nước ngọt, chịu được nước tĩnh | Sông, hồ lớn, đầm có cây thủy sinh | Hồ cảnh nhỏ, bể đài phun nước, kênh nước thải |
| Cá trê, cá lóc (cá quả) | Nước ngọt, ao ruộng | Ao lớn, đầm, kênh nội đồng nước sạch | Hồ nhỏ có nhiều cá con loài khác, vì đây là loài ăn thịt |
| Lươn | Nước ngọt, bùn ruộng | Ruộng, mương có bùn mềm, ven kênh nội đồng | Sông chảy xiết, hồ đáy bê tông |
| Cua đồng, ốc ta | Nước ngọt, ruộng, ao | Ruộng lúa, ao làng, mương nước sạch | Hồ đô thị kè đá, nước bẩn |
| Cá nước lợ (cá đối, cá kèo) | Nước lợ vùng cửa sông | Vùng cửa sông, rừng ngập mặn | Hồ, ao nước ngọt |
| Cá biển | Nước mặn | Biển, rạn, nơi có cơ quan chuyên môn hướng dẫn | Sông, hồ nước ngọt |
Bảng cố ý không có rùa tai đỏ, cá dọn bể, ốc bươu vàng hay cá cảnh, vì đó là những loài không nên thả ra tự nhiên ở bất cứ đâu. Với rùa, cách chọn nơi thả phức tạp hơn và được bàn riêng trong một bài khác của chuyên mục.
Với cá ăn thịt như cá lóc, cá trê, nên cân nhắc kỹ trước khi thả vào hồ nhỏ đang có nhiều cá con, tôm tép, vì thả một đàn cá săn mồi vào một vùng nước hẹp có thể làm mất đi nhiều sinh vật khác. Với ếch, nhái, cua, ốc, nơi phù hợp thường là ruộng, mương có cỏ, không phải hồ đô thị kè đá. Nguyên tắc chung vẫn là: con vật sống ở đâu trong tự nhiên thì đưa nó về kiểu nơi đó.
Dấu hiệu một nơi không nên thả cá
Trước khi thả, bạn dừng lại vài phút quan sát mặt nước. Chỉ cần có một trong các dấu hiệu sau là nên tìm chỗ khác.
- Nước có màu đen, xanh đặc như sơn, hoặc nổi váng dầu, bọt trắng.
- Có mùi hôi, mùi trứng thối, mùi hoá chất khi đứng gần bờ.
- Có cá chết nổi, hoặc cá ngoi đầu lên đớp khí thành đàn vào buổi sáng.
- Có ống cống đổ thẳng vào gần chỗ định thả.
- Nước quá nông, nhìn thấy đáy bùn ngay sát bờ, hoặc đang mùa cạn.
- Hồ nhỏ, kè bê tông bốn phía, không có cây thủy sinh, không có chỗ cá trú.
- Khu vực có biển báo cấm thả hoặc đang thi công nạo vét.
Hồ trong khu đô thị mới, hồ điều hoà trong công viên thường đẹp nhưng không phải lúc nào cũng hợp. Một số hồ được thiết kế chủ yếu để chứa nước mưa, đáy nông, nước thay đổi theo mùa, và ban quản lý có thể phải định kỳ vớt bớt cá. Nếu muốn thả ở hồ công viên, bạn nên hỏi ban quản lý hoặc UBND cấp xã trước.
Các bước thả cá để cá kịp quen nước mới
Những bước dưới đây là cách người nuôi cá vẫn làm khi chuyển cá sang ao mới. Chúng mất thêm chừng mười lăm, hai mươi phút nhưng tăng đáng kể cơ hội sống của con cá.
- Giữ cá trong bao có đủ nước, tránh để bao dưới nắng hay trong cốp xe nóng trên đường đi.
- Tới nơi, thả nguyên bao còn buộc miệng nổi trên mặt nước khoảng mười lăm phút để nhiệt độ trong và ngoài bao gần bằng nhau.
- Mở miệng bao, múc thêm từng ít nước ở chỗ thả cho vào bao, vài phút một lần, để cá quen dần với nước mới.
- Nghiêng bao sát mặt nước cho cá tự bơi ra; không đổ ào, không ném cả bao, không thả từ trên cầu hay bờ kè cao.
- Thả rải ra vài điểm dọc bờ nếu số lượng nhiều, thay vì đổ hết vào một chỗ.
- Mang bao nilon, dây buộc, hộp xốp về; không vứt xuống nước hay để lại trên bờ.
Nếu cá đã lật bụng, bơi nghiêng hoặc nằm im dưới đáy bao khi tới nơi, nghĩa là nó đã quá yếu. Thả nó ở chỗ nước nông, sạch, có bóng mát và để nó tự hồi lại có khi tốt hơn là ném ra giữa dòng.
Chọn thời điểm trong ngày và trong năm
Sáng sớm hoặc chiều mát là lúc nước dịu, oxy trong nước tương đối ổn định, cá ít bị sốc nhiệt. Giữa trưa mùa hè, nước ở bờ có thể nóng hơn hẳn giữa hồ, cá thả vào sát bờ dễ yếu. Ngày mưa to, nước sông đục ngầu, chảy xiết, cá nhỏ khó tìm chỗ trú; nếu không cần thiết, nên lùi sang hôm khác.
Mùa cũng quan trọng. Mùa khô ở miền Tây hay mùa cạn ở miền Bắc, nhiều ao, mương thu hẹp lại, cá thả vào dễ bị dồn đặc rồi chết khi nước rút. Ngược lại, đầu mùa mưa là lúc nhiều loài cá nước ngọt sinh sản, và các đợt thả cá giống chính thức của ngành thủy sản cũng hay chọn thời điểm có nước để cá con có không gian lớn lên.
Với những dịp lễ như rằm tháng Giêng hay 23 tháng Chạp, thời điểm đã cố định theo âm lịch, bạn không đổi được ngày. Nhưng bạn vẫn đổi được giờ: tránh đổ dồn vào lúc cao điểm ở một bờ hồ đông người, chọn lúc ít người hơn hoặc đi xa hơn một chút tới chỗ nước rộng.
Thả ở hồ chùa, hồ làng: nên hỏi trước
Nhiều người mang cá tới thả ở ao chùa vì thấy hợp với ý nghĩa của việc làm. Nhưng ao chùa thường nhỏ, đã có sẵn cá, và nhà chùa phải tự lo thay nước, vớt rác. Không ít ngôi chùa đã phải nhờ người vớt bớt cá vì quá chật, hoặc treo lời nhắn mong khách không thả thêm.
Cách lịch sự và đúng nhất là hỏi thầy trụ trì hoặc người lo việc chùa trước. Nhiều nơi có lịch thả cá chung, có chỗ thả ra sông gần đó, hoặc gợi ý một cách làm phước khác phù hợp với điều kiện của chùa. Với hồ làng, đầm làng, cũng nên hỏi người trong làng hoặc trưởng thôn, vì có nơi đang nuôi cá theo hợp đồng, có nơi đang cải tạo.
Hỏi trước không làm việc thiện của bạn kém đi; nó cho thấy bạn tôn trọng người đang chăm sóc vùng nước đó và quan tâm thật tới con cá sau khi thả. Nhiều khi chính người giữ chùa hay người trong làng lại biết rõ nhất đoạn sông nào nước sạch, chỗ nào cá hay về đẻ, và sẵn lòng chỉ cho bạn.
Giữ an toàn cho chính người đi thả
Mỗi năm, các dịp lễ có thả cá đều kéo nhiều người ra bờ sông, bờ hồ cùng lúc, trong đó có người cao tuổi và trẻ nhỏ. Bờ kè rêu trơn, bậc đá ngập nước, bãi bùn ven sông trông chắc nhưng lún sâu là những chỗ dễ xảy ra trượt ngã. Việc thiện không nên đổi bằng một tai nạn.
Vài thói quen đơn giản giúp giảm rủi ro. Đi giày dép có đế bám, không đi dép tông trơn khi xuống bậc ướt. Người lớn tuổi nên có người đi kèm, đứng ở bậc khô, để người trẻ hơn cúi xuống thả. Trẻ em luôn nằm trong tầm tay người lớn, không để trẻ tự chạy ra mép nước dù chỉ một lúc. Không trèo qua lan can, rào chắn hay ra mép cầu để thả cá.
Nếu đi thả ở sông lớn, nên chọn bến có người qua lại, tránh đi một mình vào lúc trời còn tối. Ở vùng nông thôn, những ao sâu, giếng làng, hố đào bỏ hoang cũng nguy hiểm không kém sông lớn. Một buổi thả cá trọn vẹn là khi cả con cá lẫn người thả đều về nhà bình an.
Câu hỏi thường gặp
Thả cá xuống sông có dòng chảy mạnh có sao không?
Cá lớn khoẻ thường chịu được dòng chảy vừa phải. Cá nhỏ hoặc cá đã yếu sau nhiều giờ trong bao thì khó bơi ngược dòng mạnh. Nên chọn đoạn sông nước chảy chậm, có bãi cỏ, rễ cây ven bờ để cá tạm trú, rồi chúng sẽ tự tìm chỗ thích hợp.
Thả cá vào hồ trong khu chung cư có được không?
Tùy hồ. Nhiều hồ trong khu đô thị nông, nước thay đổi theo mưa, ban quản lý có thể định kỳ vớt cá hoặc xử lý nước. Bạn nên hỏi ban quản lý trước. Nếu hồ nhỏ, kè bê tông, không có cây thủy sinh, nên chọn sông hoặc hồ lớn hơn.
Có nên cho cá ăn ngay sau khi thả không?
Không cần. Cá vừa thả thường còn bị sốc, chưa ăn ngay, thức ăn thừa rơi xuống còn làm bẩn nước chỗ thả. Ở sông hồ tự nhiên, cá sẽ tự tìm thức ăn khi đã quen môi trường. Đổ bánh mì, cơm thừa xuống hồ thường gây hại nhiều hơn có lợi.
Cá mua ở chợ đã yếu thì có nên thả không?
Vẫn có thể thả, nhưng nên thả chỗ nước nông, sạch, có bóng mát để cá tự hồi lại, thay vì ném ra giữa dòng. Nếu cá đã chết trên đường, đừng thả xác xuống nước vì sẽ làm ô nhiễm; xử lý như rác hữu cơ.
Thả cá nước ngọt ra biển có được không?
Không nên. Phần lớn cá nước ngọt không sống được trong nước mặn và sẽ chết trong thời gian ngắn. Ngược lại, cá biển thả vào sông, hồ nước ngọt cũng không sống được. Hãy hỏi người bán hoặc người làm nghề cá loài đó sống ở loại nước nào trước khi thả.
Thả bao nhiêu cá một lần là vừa?
Không có con số chung, vì còn tùy độ rộng vùng nước và cỡ cá. Nguyên tắc là đừng đổ dồn vào một điểm; nếu số lượng nhiều, chia ra thả ở vài chỗ hoặc vài thời điểm. Thả số lượng lớn nên phối hợp với cơ quan thủy sản để được chọn vùng nước phù hợp.