Thả cá chép ông Táo ở thành phố cho đúng có ba việc: thả sát mặt nước ở hồ, sông rộng và sạch thay vì ném từ trên cầu; mang túi nilon, chậu, hộp về; và nếu không có chỗ thả phù hợp gần nhà thì gửi cá ở điểm thu gom do địa phương tổ chức. Ba việc ấy không làm thay đổi ý nghĩa của tục lệ, chỉ giúp con cá có cơ hội sống và sông hồ đô thị không ngập rác sau ngày 23 tháng Chạp.
Tục thả cá chép gắn với tích ông Công ông Táo cưỡi cá về trời đã được nhiều bài khác kể kỹ. Bài này không bàn lễ vật hay nguồn gốc mà tập trung vào phần người thành phố hay lúng túng nhất: thả ở đâu khi quanh nhà chỉ có cống và hồ nhỏ, làm gì với túi nilon, và có cách nào giữ tục mà vẫn tử tế với môi trường.
Cảnh quen thuộc sau ngày 23 tháng Chạp ở đô thị
Ở những thành phố lớn, sáng 23 tháng Chạp thường có cảnh người dân dừng xe máy trên cầu, giơ túi cá lên rồi thả cả cá lẫn nước từ độ cao vài mét xuống sông. Ở bờ hồ, có người tiện tay ném luôn túi nilon, chậu nhựa, bát hương cũ, hoa quả xuống nước. Những năm gần đây, báo chí và chính quyền nhiều nơi đều nhắc về chuyện này mỗi dịp cuối năm.
Cá rơi từ độ cao lớn có thể bị choáng, tổn thương mang và vảy, nhất là khi chạm mặt nước mạnh hoặc rơi trúng bờ kè, đống rác nổi. Túi nilon trôi trên mặt hồ không chỉ mất mỹ quan mà còn có thể quấn vào cá, chim nước, tắc cống thoát nước. Những thứ đồ thờ cúng ném xuống nước làm công nhân vệ sinh phải vớt lên trong nhiều ngày sau.
Không ai trong số những người làm vậy có ý xấu. Họ chỉ đang làm theo thói quen, vội vì phải đi làm, và không biết chỗ nào khác để thả. Vì thế giải pháp không phải là trách móc, mà là có sẵn lựa chọn tốt hơn và biết trước những lựa chọn đó. Phần dưới đây gom các lựa chọn ấy theo thứ tự một gia đình thành phố thường cần: chọn và giữ cá, chọn chỗ thả, dùng điểm thu gom, xử lý đồ lễ và các bước thả cụ thể.
Chọn chỗ thả trong thành phố
Ưu tiên sông, hồ lớn, nước sạch. Cá chép là cá nước ngọt, sống được ở hồ nước tĩnh, nhưng cần đủ diện tích và nước không quá ô nhiễm. Những hồ lớn có cây thủy sinh, bờ thoải hoặc có bậc xuống nước là nơi phù hợp hơn cả.
Tránh kênh, mương đen và hồ cảnh nhỏ. Nhiều kênh nội đô đang nhận nước thải, nước đen, có mùi; cá thả xuống khó sống. Hồ cảnh trong khu đô thị, đài phun nước, bể trang trí ở sảnh toà nhà cũng không phải chỗ cho cá chép.
Chọn chỗ có bậc, có bờ thấp. Bậc đá, bến nước, bờ cỏ thấp giúp bạn cúi xuống thả sát mặt nước. Nếu chỉ có cầu cao và kè đứng, đó là dấu hiệu nên tìm chỗ khác hoặc dùng điểm thu gom.
Hỏi ban quản lý khu hồ, công viên. Một số hồ trong công viên có quy định riêng, có hồ đang cải tạo hoặc xử lý nước. Hỏi trước giúp bạn không vô tình thả cá vào nơi sắp tháo cạn.
Đừng ngại đi xa thêm một đoạn. Chừng mười, mười lăm phút xe máy thường đủ để từ một con cống ra tới một hồ lớn. Thả cá ông Táo là việc một năm một lần; dành thêm ít phút cho con cá sống là đáng.
Mua và giữ cá chép khoẻ tới lúc thả
Cá chép bán dịp 23 tháng Chạp phần lớn là cá nuôi, được đưa về chợ với số lượng lớn trong vài ngày. Cá nhốt chật, nước ít được thay, nên khi mua bạn nên chọn những con bơi khoẻ, vây không rách, vảy không bong, mắt trong, không có đốm trắng hay vết loét trên thân. Con nào nổi đầu đớp khí liên tục hoặc nằm nghiêng ở đáy chậu đã yếu, thả xuống khó sống.
Số lượng không cần nhiều. Theo nếp phổ biến ở miền Bắc, nhiều nhà dùng ba con cá chép, có nhà dùng một con, tùy lệ gia đình. Mua đúng số mình cần thay vì mua dư "cho chắc" cũng là bớt đi những con cá phải chịu cảnh chờ đợi.
Nên mua gần giờ cúng và thả, tránh mua từ hôm trước rồi để cá qua đêm trong chậu nhỏ. Nếu buộc phải mua sớm, dùng chậu rộng, nước sạch đã để lắng, đặt chỗ mát, không đậy kín. Trên đường mang ra hồ, giữ túi cá trong bóng râm, đừng treo ở tay lái xe máy phơi nắng. Con cá khoẻ khi tới bờ là điều kiện đầu tiên để nó sống tiếp sau khi thả.
Điểm thu gom cá chép và đồ lễ
Những năm gần đây, nhiều phường, xã ở các thành phố lớn tổ chức điểm thu gom cá chép và đồ lễ sau cúng ông Công ông Táo. Thường đó là một bể hoặc thùng nước lớn đặt ở bờ hồ, kèm thùng riêng cho túi nilon, hoa, đồ vàng mã. Cá được gom lại rồi đưa tới vùng nước phù hợp để thả, đồ lễ được xử lý tập trung.
Gửi cá ở điểm thu gom không có nghĩa là "không tự tay thả" theo kiểu bớt ý nghĩa. Bạn vẫn là người trả con cá về sông hồ, chỉ là có người giúp đưa nó tới chỗ tốt hơn. Nhiều gia đình bận đi làm sáng 23 tháng Chạp thấy đây là cách vừa giữ tục vừa yên tâm.
Thông tin về điểm thu gom thường được UBND cấp xã, tổ dân phố thông báo trước dịp lễ qua loa phát thanh, nhóm tin nhắn khu dân cư hoặc trang thông tin của địa phương. Nếu năm nay chưa thấy, bạn có thể hỏi tổ trưởng dân phố. Vì cách tổ chức khác nhau giữa các nơi và giữa các năm, nên kiểm tra thông báo năm đó thay vì đoán theo năm trước.
Những thứ đi kèm và nên xử lý thế nào
Ngoài con cá, lễ ông Công ông Táo còn nhiều thứ khác dễ bị ném xuống nước theo thói quen. Bảng dưới gợi ý cách xử lý gọn cho từng thứ.
| Vật | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Túi nilon, chậu nhựa đựng cá | Mang về dùng lại hoặc bỏ vào thùng rác | Ném xuống hồ, buộc vào lan can cầu |
| Nước trong túi cá | Đổ xuống hồ cùng lúc thả cá, sát mặt nước | Đổ từ trên cao |
| Vàng mã, mũ áo ông Táo | Hoá theo hướng dẫn của địa phương hoặc gửi điểm thu gom | Thả xuống nước, đốt sát gốc cây, sát dây điện |
| Hoa, quả, bánh kẹo | Thụ lộc trong nhà, hoa ủ làm phân hoặc bỏ rác hữu cơ | Đổ xuống hồ |
| Tro hương, chân hương cũ | Theo lệ của gia đình, nhiều nhà rải gốc cây trong vườn hoặc gửi điểm thu gom | Đổ xuống kênh, cống |
| Cá đã chết trên đường | Xử lý như rác hữu cơ, chôn ở gốc cây nếu có vườn | Thả xác xuống nước |
Những việc trên đều nhỏ, nhưng gộp lại từ hàng trăm nghìn gia đình trong một buổi sáng thì tạo ra khác biệt rất lớn cho sông hồ thành phố.
Các bước thả cá chép gọn trong mười lăm phút
Dành cho gia đình ở thành phố đã chọn được hồ hoặc sông phù hợp và muốn tự tay thả.
- Mua cá gần giờ thả, chọn chậu hoặc túi có đủ nước, không dồn quá nhiều cá vào một túi.
- Để cá trong bóng mát trong lúc làm lễ, không để chậu cá dưới nắng hay sát bếp.
- Cúng xong, mang cá ra hồ trong buổi sáng; tránh để tới chiều tối mới thả.
- Tới bờ, đặt túi nổi trên mặt nước vài phút cho nhiệt độ gần bằng nhau nếu có thời gian.
- Cúi xuống sát mặt nước, nghiêng túi hoặc chậu để cá tự bơi ra.
- Gấp túi, mang chậu về; nếu có điểm thu gom gần đó, bỏ đồ lễ vào đúng thùng.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, đây là dịp tốt để giải thích cho con vì sao không ném cá từ cầu, vì sao mang túi về. Câu chuyện ông Táo cưỡi cá về trời sẽ có thêm một phần mới: con cá cần được về nhà an toàn.
Với người cao tuổi trong nhà, nếu cụ muốn tự tay thả nhưng đi lại khó, cả nhà có thể đưa cụ tới một bến có bậc thấp, đặt ghế ngồi gần mép nước và để cụ nghiêng chậu, còn người trẻ đỡ bên cạnh. Việc nhỏ ấy giữ được niềm vui của người lớn, đồng thời tránh được nguy cơ trượt ngã ở bờ kè đông người sáng cuối năm.
Giữ tục mà không cứng nhắc
Có gia đình băn khoăn nếu dùng cá giấy, hoặc không thả cá thật, có "thiếu" gì không. Thực tế ở nhiều vùng, lễ vật cúng ông Táo đã khác nhau từ lâu: miền Bắc phổ biến cá chép sống, có nơi dùng cá chép giấy đi kèm mũ áo, miền Nam nhiều nhà không thả cá. Tục lệ vốn đã mềm dẻo theo vùng miền và điều kiện từng nhà.
Nếu nhà bạn ở một khu không có hồ, sông phù hợp, hoặc bạn không thể ra bờ hồ vào buổi sáng, chọn cá giấy hoặc gửi cá thật ở điểm thu gom là những cách hợp lý. Điều quan trọng trong tục ông Công ông Táo, theo cách nhiều gia đình hiểu, là lòng thành và việc dọn dẹp, nhìn lại nếp nhà trước năm mới, không nằm ở việc con cá được thả ở đâu.
Còn nếu gia đình muốn giữ đúng nếp thả cá thật, vài điều trong bài này đủ để việc ấy trọn vẹn: cá sống, sông hồ sạch, và người đi qua bờ hồ những ngày cuối năm không phải nhìn thấy cảnh túi nilon trôi lềnh bềnh.
Mỗi năm, những gia đình đã quen cách thả gọn gàng thường trở thành người nhắc nhở nhẹ nhàng cho hàng xóm. Một lời rủ cùng ra bến thả, một chiếc túi đựng rác chung mang theo, một câu nhắc trẻ con đừng ném cá từ trên cầu, dần dần làm thay đổi cả thói quen của một khu phố.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải thả cá chép sống không?
Không có quy định bắt buộc. Lễ vật cúng ông Công ông Táo khác nhau theo vùng miền và theo nếp nhà; có nơi dùng cá chép sống, có nơi dùng cá giấy, có nơi không dùng cá. Bạn nên theo nếp gia đình và điều kiện thực tế nơi mình sống.
Thả cá chép ông Táo trước hay sau 23 tháng Chạp?
Phần lớn gia đình cúng và thả cá trong ngày 23 tháng Chạp âm lịch hoặc vài ngày trước đó, thường vào buổi sáng hoặc trước giờ trưa. Không có giờ cố định chung cho mọi nhà; bạn có thể hỏi người lớn trong nhà hoặc theo lệ địa phương.
Thả cá ở hồ trong khu chung cư có được không?
Hồ trong khu chung cư thường nhỏ, nông, có khi là hồ cảnh có hệ thống lọc riêng, không hợp cho cá chép sống lâu. Bạn nên hỏi ban quản lý trước. Nếu không phù hợp, gửi cá ở điểm thu gom hoặc mang ra sông, hồ lớn gần nhất.
Cá chép đỏ có thả được không?
Cá chép đỏ dùng trong dịp này thường là cá chép được chọn màu, vẫn là cá nước ngọt. Nếu thả ở hồ, sông lớn, nước sạch thì cá có thể sống. Không nên thả cá vàng, cá koi hay cá cảnh khác thay cá chép, vì đó là cá cảnh không hợp với sông hồ tự nhiên.
Điểm thu gom cá có thả cá thật không hay bỏ đi?
Ở những nơi tổ chức bài bản, cá được gom lại rồi đưa tới vùng nước lớn để thả, thường có sự tham gia của địa phương hoặc ban quản lý hồ. Cách làm mỗi nơi có thể khác; nếu băn khoăn, bạn cứ hỏi người trực ở điểm thu gom.
Ném túi nilon xuống hồ có bị phạt không?
Xả rác ra nơi công cộng, sông hồ là hành vi bị cấm và có thể bị xử phạt theo quy định về bảo vệ môi trường. Mức xử phạt cụ thể tùy văn bản hiện hành. Dù không ai nhắc, mang túi về vẫn là cách tôn trọng nơi mình vừa gửi con cá.