Trước khi phóng sinh một con rùa, bạn cần biết nó thuộc nhóm nào: rùa nước ngọt sống ở ao hồ, sông suối; rùa cạn sống trên đất rừng và không bơi được lâu; rùa biển chỉ sống ở biển. Thả rùa cạn xuống hồ, nó có thể chết đuối. Thả rùa biển vào sông, nó không sống nổi. Thả rùa tai đỏ ra tự nhiên, nó hại các loài rùa bản địa. Ba nhầm lẫn này rất hay gặp chỉ vì người thả nghĩ "rùa nào chẳng là rùa".
Thêm một điều ít người để ý: nhiều loài rùa bản địa của Việt Nam đang bị đe doạ và thuộc diện được pháp luật bảo vệ, việc mua bán chúng có thể là vi phạm. Bài này giúp bạn nhận diện các nhóm rùa bằng mắt thường, biết nên thả ở đâu, và biết khi nào nên dừng lại để báo cho người có chuyên môn thay vì tự thả.
Ba nhóm rùa và cách nhận biết bằng mắt
Đây là cách phân biệt sơ bộ, đủ để tránh những nhầm lẫn nguy hiểm nhất. Muốn biết chính xác loài, cần người có chuyên môn.
| Nhóm | Hình dáng chân | Mai | Nơi sống | Nếu thả nhầm |
|---|---|---|---|---|
| Rùa nước ngọt | Chân dẹp, có màng giữa các ngón, móng sắc | Thường dẹp, thấp, nhẵn | Ao, hồ, đầm, sông, suối, ruộng | Thả vào biển hay rừng khô sẽ khó sống |
| Rùa cạn (như rùa núi) | Chân tròn như cột, phủ vảy dày, không có màng | Thường gồ cao, hình vòm | Rừng, đồi, thảm lá mục; chỉ xuống nước nông để uống, tắm | Thả xuống hồ sâu có thể chết đuối |
| Rùa biển | Chân biến thành mái chèo dẹp, rộng | To, dẹp, hình giọt nước | Biển, rạn san hô; chỉ lên bãi cát để đẻ | Thả vào sông, hồ nước ngọt không sống được |
Có những loài rùa bán thủy sinh, sống ở ven suối, nửa trên cạn nửa dưới nước, nên ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Khi không chắc, nhìn kỹ bàn chân: có màng là quen nước, chân tròn như cột là rùa cạn. Đó là dấu hiệu đơn giản nhất mà ai cũng dùng được.
Một dấu hiệu phụ là phần yếm, tức mặt dưới của rùa. Một số loài rùa hộp có yếm gập lại được như cánh cửa, đóng kín mai khi gặp nguy. Đây là nhóm rùa bị săn bắt nhiều để bán làm cảnh, nên khi thấy kiểu rùa đóng kín được mai bày bán, bạn càng nên cẩn trọng và nghĩ tới chuyện báo tin thay vì mua.
Nhiều loài rùa Việt Nam đang được bảo vệ
Việt Nam là một trong những nơi có nhiều loài rùa nước ngọt và rùa cạn ở châu Á. Trong vài chục năm qua, nạn săn bắt để bán làm thực phẩm, làm thuốc theo kinh nghiệm dân gian, làm cảnh và xuất lậu đã khiến nhiều loài suy giảm mạnh. Một số loài rùa bản địa nay rất hiếm gặp ngoài tự nhiên, và nhiều loài đã được đưa vào danh mục động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ.
Điều đó có nghĩa là một con rùa núi bày bán ở chợ phiên, một con rùa hộp trong chậu ở chợ quê có thể là loài mà việc mua bán, vận chuyển, nuôi nhốt bị cấm. Người mua để thả, dù có ý tốt, vẫn đang trả tiền cho một chuỗi buôn bán trái phép, và chính mình cũng có thể gặp rắc rối pháp lý.
Với rùa biển, cả năm loài từng ghi nhận ở vùng biển Việt Nam đều thuộc diện được bảo vệ. Trứng rùa, thịt rùa, mai rùa, đồ mỹ nghệ làm từ mai đồi mồi đều không nên mua bán. Nếu gặp rùa quý, việc nên làm là báo kiểm lâm, cơ quan thủy sản hoặc chính quyền cấp xã, không tự mua, không tự thả.
Rùa nước ngọt: thả ở đâu, thả thế nào
Chọn nơi có bờ thoải và chỗ phơi nắng. Rùa nước ngọt cần lên bờ hoặc trèo lên khúc gỗ, tảng đá để phơi nắng. Hồ kè đá đứng bốn phía, không có bậc thoải, rùa khó lên bờ, dễ kiệt sức.
Ưu tiên ao hồ có cây thủy sinh, bùn mềm. Bùn và rong là nơi rùa kiếm ăn, trú ẩn, có loài vùi mình qua mùa lạnh. Hồ đáy bê tông, nước trong vắt không có gì bên dưới không phải nơi rùa sống được lâu.
Tránh đường lớn quanh hồ. Rùa có tập tính bò lên bờ tìm chỗ đẻ trứng hoặc di chuyển giữa các vùng nước. Hồ bao quanh bởi đường xe chạy là nơi rùa dễ bị cán.
Đặt rùa ở mép nước, để nó tự xuống. Không ném rùa xuống nước từ trên cao. Đặt rùa ở mép bờ, đầu quay về phía nước, lùi ra xa để rùa tự bò xuống. Rùa có thể đứng im một lúc trước khi đi, đó là bình thường.
Hỏi người địa phương. Nhiều hồ, đầm có người đang nuôi thả cá, có nơi là khu bảo tồn với quy định riêng. Hỏi trước để chắc việc thả rùa không ảnh hưởng tới ai và rùa có chỗ sống yên ổn.
Rùa cạn: chuyện thả xuống nước rồi chết đuối
Rùa núi vàng và một số loài rùa cạn khác có mai gồ cao, chân tròn như cột. Chúng sống ở rừng, đồi, kiếm ăn lá non, quả rụng, nấm, và chỉ xuống chỗ nước rất nông để uống hoặc ngâm mình. Bơi lội không phải sở trường của chúng. Thả một con rùa cạn xuống ao sâu, hồ chùa, nó có thể chìm và chết đuối trong thời gian ngắn.
Người mua rùa ở chợ thường không biết điều này, vì trong suy nghĩ chung, rùa là con vật của nước. Có những chùa đã phải vớt xác rùa cạn từ ao phóng sinh sau dịp lễ. Đây là ví dụ điển hình cho việc tấm lòng tốt mà thiếu hiểu biết dẫn tới kết quả ngược với mong muốn.
Nếu bạn lỡ có trong tay một con rùa cạn, đừng thả nó xuống nước, cũng đừng tự mang vào rừng thả bừa. Rùa núi bày bán ngoài chợ nhiều khả năng là loài được bảo vệ. Hãy liên hệ kiểm lâm hoặc chính quyền cấp xã để con rùa được chuyển tới nơi có chuyên môn chăm sóc, kiểm tra sức khoẻ và thả về đúng sinh cảnh khi đủ điều kiện.
Gặp rùa biển dạt bờ hoặc mắc lưới thì làm gì
Ngư dân và người đi biển đôi khi gặp rùa biển mắc lưới, dạt vào bờ khi biển động. Đây là những bước an toàn cho cả người lẫn rùa.
- Giữ bình tĩnh, quan sát xem rùa còn cử động, còn thở không; rùa biển có thể nằm im khá lâu.
- Nếu rùa mắc lưới, cắt lưới cẩn thận quanh chân chèo và cổ, không kéo mạnh chân chèo.
- Giữ rùa ở chỗ râm, đặt nằm sấp đúng chiều, phủ khăn ướt lên mai để giữ ẩm; không đặt rùa ngửa bụng lâu, không đổ nước vào mũi.
- Báo ngay cho biên phòng, cơ quan thủy sản hoặc chính quyền cấp xã ven biển; nhiều khu vực ven biển có lực lượng được tập huấn cứu hộ rùa.
- Nếu rùa khoẻ, bơi mạnh, và được hướng dẫn thả lại, đặt rùa ở mép nước, để rùa tự bò ra biển.
- Không mang rùa về nhà, không lấy trứng, không chụp ảnh ngồi lên mai rùa.
Ở những bãi biển có rùa lên đẻ, nếu thấy rùa mẹ đang bò lên cát vào ban đêm, hãy tắt đèn pin, giữ khoảng cách, không làm ồn. Ánh sáng và tiếng động có thể khiến rùa bỏ dở việc đẻ và quay về biển.
Giúp rùa bản địa ngay tại nơi chúng đang sống
Phần lớn rùa bản địa còn lại ngoài tự nhiên sống ở những nơi khá bình thường: một con suối nhỏ trong rừng, một vùng đầm lầy ven sông, một dải đồi có thảm lá mục, cánh rừng gần bản. Chúng không cần ai mua về thả; chúng cần nơi ở của mình không bị phá, không bị đặt bẫy, không bị đổ rác hay thuốc trừ sâu tràn xuống.
Người sống gần rừng, gần đầm có thể giúp nhiều nhất bằng những việc rất đời thường. Không đặt bẫy, không mua rùa của người đi rừng mang về, nhắc trẻ con không bắt rùa về chơi. Khi đốt nương, phát dọn đồi, để ý những bụi rậm, hốc đá nơi rùa có thể trú ẩn. Gặp rùa bò qua đường, giúp nó qua theo đúng hướng nó đang đi rồi để nó tiếp tục.
Người ở thành phố thì giúp bằng cách không tạo ra người mua: không ăn món rùa, không mua rùa bản địa làm cảnh, không mua đồ mỹ nghệ từ mai rùa, và báo tin khi thấy rùa quý bị bày bán. Khi số người mua giảm, số rùa bị bắt khỏi rừng cũng giảm theo, và đó là kiểu phóng sinh có tác động rộng nhất cho loài vật chậm chạp, sinh sản ít này. Rùa trưởng thành rất chậm, nhiều loài phải mất nhiều năm mới đẻ trứng lần đầu, nên mất đi mỗi con rùa trưởng thành là một tổn thất khó bù lại.
Rùa tai đỏ và rùa cảnh: không thả
Rùa tai đỏ, loài rùa cảnh có vệt đỏ hai bên đầu, là loài ngoại lai xâm hại, không thả ra tự nhiên ở bất kỳ đâu. Điều này cũng đúng với các loài rùa cảnh nhập khác mà người bán thường gọi bằng tên thương mại, không rõ loài. Rùa cảnh nuôi lâu trong bể còn quen được cho ăn, không biết tự kiếm ăn, và có thể mang mầm bệnh từ bể nuôi ra hồ.
Nếu không muốn nuôi nữa, hãy tìm người nhận nuôi tiếp trong bể, chậu kín: bạn bè, nhóm người chơi rùa cảnh, trường học có góc sinh vật. Đây vẫn là việc tử tế với con vật, chỉ là không theo dạng thả ra hồ.
Còn nếu bạn đang định mua rùa để phóng sinh, hãy cân nhắc lại. Rùa nước ngọt bản địa bán ở chợ có thể là loài được bảo vệ, rùa rẻ và nhiều thì thường là rùa tai đỏ. Trong cả hai trường hợp, việc mua đều không giúp được quần thể rùa ngoài tự nhiên. Góp sức giữ sạch một con suối, một cái ao, nơi rùa bản địa đang sống, có khi lại có ích hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết con rùa là rùa cạn hay rùa nước?
Nhìn bàn chân là cách nhanh nhất. Rùa nước có chân dẹp, có màng giữa các ngón để bơi. Rùa cạn có chân tròn, to như cột, phủ vảy dày, không có màng. Mai rùa cạn thường gồ cao hình vòm, mai rùa nước dẹp và thấp hơn.
Mua rùa ở chợ về thả có sao không?
Có hai rủi ro. Một là con rùa có thể thuộc loài được bảo vệ, việc mua bán bị cấm. Hai là nó có thể là rùa tai đỏ, loài ngoại lai xâm hại. Thay vì mua, nếu thấy rùa quý bị bày bán, bạn nên báo kiểm lâm hoặc chính quyền cấp xã.
Thả rùa vào ao chùa có được không?
Nên hỏi nhà chùa trước. Ao chùa thường nhỏ, đã có cá, rùa, nhiều chùa đã quá tải. Rùa cạn thả vào ao sâu có thể chết đuối, rùa tai đỏ thì không nên thả ở bất kỳ đâu. Nhà chùa có thể gợi ý cách làm phù hợp hơn.
Rùa sống được bao lâu?
Tùy loài, nhiều loài rùa sống rất lâu, có loài sống vài chục năm nếu điều kiện thuận lợi. Đây cũng là lý do nuôi rùa là một cam kết dài hạn và rùa ngoại lai thả ra tự nhiên có thể tồn tại rất lâu, gây ảnh hưởng nhiều năm.
Gặp rùa bò qua đường thì có nên giúp không?
Có thể giúp nếu an toàn cho bạn. Nhẹ nhàng nhấc rùa bằng hai tay giữ hai bên mai, đưa sang phía bên đường mà nó đang hướng tới, không mang nó đi chỗ khác. Rùa thường đang di chuyển tới nơi đẻ trứng hoặc vùng nước quen thuộc.
Có nên thả rùa mua ở chợ ra biển cho "phóng sinh lớn" không?
Không. Rùa bán ở chợ thường là rùa nước ngọt hoặc rùa cạn, thả ra biển sẽ chết vì không chịu được nước mặn. Rùa biển thì không được mua bán. Việc cứu hộ rùa biển nên giao cho lực lượng có chuyên môn.