Phóng sinh không nhất thiết phải là mua con vật rồi thả. Giữ cho một khúc sông sạch, một cái ao không bị lấp, một hàng cây không bị chặt, một mảnh vườn bớt thuốc trừ sâu cũng là giữ sự sống cho rất nhiều sinh vật cùng lúc. Nhiều nhà chùa, nhóm thiện nguyện và người làm bảo tồn gọi chung những việc này là "phóng sinh bằng cách giữ nơi sống".
Lý do rất giản dị: một con cá được thả chỉ sống được nếu dòng sông còn sống. Bài này gom chín việc cụ thể, chia theo nơi bạn ở, có việc chỉ cần một buổi sáng, có việc làm đều đặn quanh năm. Bạn có thể làm một mình, cùng gia đình, hoặc rủ đạo tràng, nhóm bạn cùng làm vào những dịp lễ thay cho một buổi thả cá.
Vì sao giữ nơi sống quan trọng hơn thả từng con
Hãy hình dung một cái hồ ở ven đô. Mỗi rằm có người mang cá tới thả. Nhưng cũng chính cái hồ ấy nhận nước thải từ khu dân cư, bờ bị lấn dần để làm đường, rác nhựa trôi dạt vào các góc. Dù thả bao nhiêu cá, nếu nước tiếp tục bẩn đi, số cá sống được trong hồ vẫn ngày càng ít. Thả cá là đổ thêm vào một cái chậu thủng.
Ngược lại, khi một nhóm người cùng giữ cho cái hồ sạch, trồng lại cây thủy sinh ở mép bờ, không cho đổ rác, thì cá, ốc, tôm, ếch, chuồn chuồn, chim bói cá tự quay về mà không cần ai thả. Giới sinh học gọi đó là phục hồi sinh cảnh. Với người làm phước, đây là cách cứu được rất nhiều sinh mạng mà không phải mua bán con nào.
Điều này không có nghĩa thả cá là sai. Những đợt thả cá giống có kế hoạch vẫn giúp tái tạo nguồn lợi. Chỉ là nếu bạn có một số tiền, một buổi sáng rảnh rỗi và muốn làm điều có ích cho sinh vật, giữ nơi sống thường là lựa chọn có tác động bền hơn.
Ba việc cho sông, hồ, kênh rạch
1. Nhặt rác ven sông, ven hồ. Túi nilon, chai nhựa, lưới cũ, dây câu là những thứ cá, rùa, chim nước dễ mắc vào hoặc nuốt phải. Một buổi nhặt rác của vài người có thể làm sạch cả trăm mét bờ. Nên mang găng tay, kẹp gắp, phân loại rác, và phối hợp với tổ dân phố hoặc đoàn thanh niên để có chỗ tập kết. Đừng quên rằng lưới cũ, dây câu bị vướng trên cành cây ven nước cũng là bẫy cho chim; gỡ chúng xuống là cứu được những con chim chưa biết tên.
2. Không đổ dầu mỡ, hoá chất xuống cống. Dầu ăn thừa, nước sơn, thuốc tẩy đổ xuống cống cuối cùng đều chảy ra kênh, sông. Gom dầu ăn thừa vào chai rồi bỏ rác, dùng chất tẩy rửa vừa phải, là việc mỗi gia đình làm được mỗi ngày. Nước rửa xe, nước giặt chứa nhiều chất tẩy cũng nên đổ vào hệ thống thoát nước thải, không đổ thẳng xuống ao, mương sau nhà, nhất là ở nông thôn nơi ao mương nối trực tiếp với đồng ruộng.
3. Giữ ao làng, mương nội đồng. Ở nông thôn, nhiều ao làng bị lấp dần để xây nhà, mương bị bê tông hoá hoàn toàn. Mỗi cái ao còn giữ được là chỗ sống cho cá, ếch, cua, ốc, chim. Nếu gia đình có ao, giữ lại một phần bờ đất có cỏ thay vì kè bê tông hết là đã giúp nhiều sinh vật. Thả bèo, trồng sen, súng ở một góc ao cũng tạo chỗ trú cho cá con và chỗ đẻ trứng cho ếch nhái.
Ba việc cho chim, ong và côn trùng có ích
4. Trồng cây bản địa, cây có hoa, có quả. Một hàng cây, một góc vườn có cây ra hoa, ra quả quanh năm nuôi được chim, ong, bướm. Cây bản địa thường hợp với côn trùng và chim địa phương hơn cây cảnh nhập. Ở thành phố, vài chậu hoa trên ban công cũng là trạm dừng chân cho ong. Nếu khu dân cư có kế hoạch trồng cây, bạn có thể góp ý chọn những loài cây cho bóng mát lại ra hoa, ra quả cho chim, thay vì chỉ trồng một loại cây cảnh.
5. Bớt thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ. Thuốc trừ sâu không chỉ diệt sâu hại mà còn giết ong, bướm, chuồn chuồn, nhện và các loài thiên địch, đồng thời có thể làm chim ăn côn trùng bị ảnh hưởng. Trong vườn nhà, nhặt sâu bằng tay, dùng biện pháp sinh học, chấp nhận vài chiếc lá bị ăn là đã giảm đáng kể tác hại.
6. Để lại chỗ trú. Một đống lá khô ở góc vườn, một bụi cây rậm, một khúc gỗ mục là nơi trú của côn trùng, ếch nhái, thằn lằn. Vườn được dọn quá sạch, trải bê tông hết, thì sinh vật nhỏ không còn chỗ ở. Mùa nóng, đặt một khay nước nông ở ban công, sân thượng cho chim uống và tắm.
Ba việc trong nếp sống hằng ngày
7. Ăn uống có ý thức. Không gọi món thú rừng, không mua cá, ếch, chim bắt từ tự nhiên trong mùa sinh sản, không ăn những loài đang được bảo vệ. Khi đi chợ, chọn cá đủ lớn thay vì cá non, vì cá non bị vớt hết thì sông hồ không còn cá đẻ.
8. Giảm đồ nhựa dùng một lần. Mang túi vải đi chợ, dùng bình nước cá nhân, từ chối ống hút nhựa khi không cần. Mỗi món đồ nhựa không dùng là một món ít đi có khả năng trôi ra sông, ra biển.
9. Nuôi thú cưng có trách nhiệm. Không bỏ rơi chó mèo, triệt sản khi không có ý định cho sinh sản, giữ mèo trong nhà vào mùa chim làm tổ. Không thả cá cảnh, rùa cảnh ra hồ khi không muốn nuôi nữa. Một con mèo thả rông có thể bắt rất nhiều chim non, thằn lằn mỗi năm. Nuôi một con vật cho tử tế từ đầu tới cuối cũng là một kiểu giữ trọn lời hứa với sinh mạng mình đã nhận về.
Tổ chức một buổi "phóng sinh xanh" cho nhóm hay đạo tràng
Nếu nhóm bạn quen đi thả cá vào dịp lễ, có thể thử một buổi làm việc tốt cho môi trường thay thế hoặc làm thêm. Đây là khung gợi ý.
- Chọn một khúc sông, bờ hồ, con kênh hay khu đồi gần nơi sinh hoạt, đi khảo sát trước một lần để biết cần làm gì.
- Xin phép hoặc báo trước với UBND cấp xã, tổ dân phố, ban quản lý hồ; hỏi chỗ tập kết rác, nhờ hỗ trợ xe chở rác nếu nhiều.
- Phân việc: nhóm nhặt rác, nhóm phân loại, nhóm trồng cây nếu có kế hoạch, người lo nước uống, người lo an toàn ở mép nước.
- Chuẩn bị găng tay, kẹp gắp, bao tải, ủng, mũ; không để trẻ nhỏ xuống sát nước; người lớn tuổi làm việc ở chỗ khô.
- Bắt đầu buổi sáng sớm, kết thúc trước trưa nắng; nếu nhóm theo đạo, có thể dành ít phút đầu buổi để mọi người cùng thầm nguyện theo cách của mình.
- Kết thúc bằng việc dọn sạch chỗ tập kết, cảm ơn người địa phương hỗ trợ; ghi lại những gì làm được để lần sau rút kinh nghiệm.
Một buổi như vậy không thay thế được ý nghĩa tôn giáo của nghi lễ phóng sinh trong các chùa, nhưng nhiều đạo tràng đã kết hợp cả hai: thả cá giống có nguồn gốc theo hướng dẫn của cơ quan thủy sản, rồi cùng nhau dọn bờ sông nơi vừa thả.
Góp tiền cho việc giữ nơi sống thế nào cho đúng
Không phải ai cũng có thời gian đi nhặt rác hay trồng cây. Nhiều người muốn góp tiền thay cho tiền mua cá, mua chim phóng sinh. Đây là mong muốn chính đáng, nhưng cần cẩn thận để tiền đi đúng chỗ, vì lĩnh vực nào có lòng tốt của nhiều người thì cũng có người lợi dụng.
Một số cách góp tiền gần gũi và dễ kiểm chứng: góp vào quỹ chung của tổ dân phố, thôn xóm để mua cây trồng ven đường, ven ao làng; ủng hộ nhà trường mua cây xanh, làm vườn sinh học cho học sinh; cùng đạo tràng góp tiền mua cá giống có nguồn gốc cho một đợt thả được cơ quan thủy sản hướng dẫn. Những khoản này nhỏ, gần, và bạn nhìn thấy được kết quả.
Nếu góp cho một tổ chức bảo tồn, nên tìm hiểu xem họ có hoạt động công khai, có báo cáo thu chi, có phối hợp với cơ quan nhà nước và cộng đồng địa phương hay không. Cẩn thận với lời kêu gọi gom tiền mua động vật từ người bán để "giải cứu", vì việc đó vô tình nuôi chính thị trường buôn bán. Góp ít mà biết rõ tiền đi đâu vẫn tốt hơn góp nhiều cho một nơi mù mờ.
Dạy trẻ thương sinh vật bằng việc làm
Trẻ em thường nhớ lâu những việc được tự tay làm hơn là lời giảng. Một buổi cùng bố mẹ nhặt rác bờ hồ, một chậu hoa trồng cho ong đến hút mật, một khay nước nhỏ đặt cho chim uống trên ban công, cho trẻ thấy rằng thương sinh vật là việc làm cụ thể, không chỉ là cảm xúc.
Người lớn có thể kể cho trẻ nghe về tục phóng sinh của ông bà, rồi giải thích thêm vì sao nhà mình chọn cách giữ nơi sống: vì con cá cần nước sạch, con chim cần cây, con ong cần hoa. Câu chuyện như vậy giúp trẻ tôn trọng truyền thống mà vẫn hiểu lý lẽ của tự nhiên.
Không cần biến việc này thành bài kiểm tra hay cuộc đua thành tích. Một đứa trẻ biết nhẹ tay đặt con sâu sang lá khác, biết không giẫm lên đàn kiến, đã hiểu được phần quan trọng nhất của chữ phóng sinh. Cha mẹ chỉ cần làm gương đều đặn: nhặt một chiếc túi nilon bên bờ hồ khi đi dạo, tắt vòi nước khi không dùng, nói lời cảm ơn với người công nhân vệ sinh. Những việc nhỏ lặp lại sẽ thành nếp nghĩ của con.
Câu hỏi thường gặp
Giữ môi trường có được coi là làm phước không?
Theo cách nhiều người hiểu, làm phước là làm điều tốt cho người và cho sinh vật. Giữ sạch sông hồ, trồng cây, bớt thuốc trừ sâu đều giúp nhiều sinh mạng sống được, nên nhiều người coi đó là một dạng làm phước. Nếu muốn hiểu theo giáo lý riêng, bạn có thể hỏi nhà tu hành.
Đạo tràng có nên thay hẳn thả cá bằng nhặt rác không?
Không cần thay hẳn. Nhiều nhóm kết hợp cả hai: thả cá giống có nguồn gốc theo hướng dẫn của cơ quan thủy sản và dọn sạch nơi thả. Điều quan trọng là thống nhất trong nhóm và tôn trọng nghi thức của nhà chùa nơi mình sinh hoạt.
Ở chung cư không có vườn thì làm được gì?
Vẫn làm được khá nhiều: trồng vài chậu hoa trên ban công cho ong bướm, đặt khay nước nông cho chim mùa nóng, gom dầu ăn thừa thay vì đổ xuống bồn rửa, giảm đồ nhựa dùng một lần, tham gia các buổi dọn hồ của khu dân cư.
Bớt thuốc trừ sâu trong vườn nhà thì cây có bị sâu hại hết không?
Vườn nhỏ thường kiểm soát được bằng cách nhặt sâu bằng tay, cắt bỏ lá bệnh, trồng xen nhiều loại cây và giữ các loài thiên địch như chim, ếch, nhện. Chấp nhận một vài lá bị ăn là cái giá nhỏ để vườn có nhiều sinh vật có ích hơn.
Tổ chức nhặt rác ven sông có cần xin phép không?
Với nhóm nhỏ nhặt rác ở nơi công cộng, thường không cần thủ tục phức tạp, nhưng nên báo trước với UBND cấp xã hoặc tổ dân phố để được hỗ trợ chỗ tập kết và xe chở rác. Nếu nhóm đông hoặc làm ở khu vực có quản lý riêng, càng nên liên hệ trước.
Có cần chọn ngày rằm để làm những việc này không?
Không bắt buộc. Nhiều nhóm chọn ngày rằm, ngày lễ vì đó là lúc mọi người quen tụ họp làm việc thiện. Nhưng giữ nơi sống cho sinh vật là việc làm được bất cứ hôm nào, và làm đều đặn quanh năm thường có ích hơn làm dồn vào một ngày.