Nếu nghi mình vừa chuyển tiền ủng hộ vào tài khoản lừa đảo, hãy làm ba việc theo thứ tự: gọi ngay cho ngân hàng của bạn để báo và được hướng dẫn tra soát, chụp lại toàn bộ bằng chứng trước khi bài viết bị xoá, rồi gửi tố giác đến cơ quan công an. Đừng tự liên lạc đe doạ người nhận và đừng tin những ai hứa lấy lại tiền giúp bạn với điều kiện trả phí trước.
Cảm giác phát hiện mình bị lừa khi đang làm việc tốt rất khó chịu: vừa tiếc tiền, vừa tủi, vừa tự trách. Cảm xúc ấy dễ khiến người ta làm những việc vội vàng, như lên mạng chửi bới, nhắn tin đòi tiền, hay tìm đến các dịch vụ hứa hẹn "thu hồi". Bài này đi qua từng bước một cách bình tĩnh, theo nguyên tắc chung về xử lý lừa đảo chuyển tiền trực tuyến. Mỗi ngân hàng và mỗi địa phương có thể có cách tiếp nhận hơi khác, nên bạn hãy hỏi trực tiếp khi liên hệ.
Dấu hiệu cho thấy bạn có thể đã bị lừa
Không phải mọi nghi ngờ đều là lừa đảo. Có khi người kêu gọi chậm công khai vì bận, có khi tài khoản bị khoá vì lý do kỹ thuật. Nhưng có những dấu hiệu khá rõ: trang kêu gọi biến mất ngay sau khi bạn chuyển tiền; bạn bị chặn khi hỏi; người thật mà bạn tưởng đang kêu gọi lên tiếng rằng họ không hề có tài khoản đó; bạn bè báo rằng tài khoản mạng xã hội nhắn tin cho bạn đã bị chiếm; hoặc bạn tìm thấy cùng tấm ảnh hoàn cảnh với tên khác, số tài khoản khác.
Một dấu hiệu nữa là sau khi chuyển tiền, bạn lại nhận được yêu cầu chuyển thêm với đủ lý do: phí xác nhận, phí giải ngân, tiền "kích hoạt" khoản ủng hộ. Việc thiện thật không bao giờ đòi người góp trả thêm phí để tiền của họ được ghi nhận.
Nếu gặp một hoặc vài dấu hiệu trên, đừng chờ "xem sao". Thời gian là yếu tố quan trọng: tiền trong tài khoản lừa đảo thường bị chuyển đi nhiều lớp rất nhanh, nên báo càng sớm càng có cơ hội. Ngay cả khi chỉ mới nghi ngờ, việc báo ngân hàng không mất gì; nếu hoá ra người kêu gọi là thật, bạn chỉ cần báo lại để huỷ yêu cầu.
Việc làm ngay với ngân hàng
Ngân hàng của bạn là nơi đầu tiên cần biết, vì họ có thể phối hợp với ngân hàng bên nhận trong phạm vi quy định.
- Gọi tổng đài chăm sóc khách hàng của chính ngân hàng bạn, lấy số từ mặt sau thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức, không lấy số từ kết quả tìm kiếm hay bình luận trên mạng.
- Nói rõ bạn nghi đã chuyển tiền vào tài khoản lừa đảo, cung cấp thời gian, số tiền, số tài khoản và ngân hàng nhận.
- Hỏi thủ tục tra soát, khiếu nại giao dịch và những giấy tờ cần nộp. Một số trường hợp ngân hàng sẽ đề nghị bạn ra chi nhánh.
- Ghi lại tên nhân viên, thời gian gọi, mã yêu cầu nếu có.
- Nếu bạn đã lỡ cung cấp mã xác thực, mật khẩu hoặc cài ứng dụng lạ theo hướng dẫn của kẻ xấu, báo ngay để khoá tài khoản, đổi mật khẩu, kiểm tra các giao dịch khác.
Nên hiểu đúng kỳ vọng: ngân hàng không thể tự ý lấy lại tiền từ tài khoản người khác chỉ vì bạn yêu cầu. Việc phong toả, hoàn trả thường cần có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Nhưng báo sớm giúp hồ sơ của bạn có mặt từ đầu và tăng cơ hội xử lý.
Giữ bằng chứng trước khi chúng biến mất
Kẻ lừa đảo thường xoá bài, đổi tên trang, xoá tài khoản rất nhanh. Bằng chứng bạn giữ được trong mấy giờ đầu có giá trị lớn cho việc tố giác.
- Chụp màn hình bài kêu gọi, trang hoặc tài khoản đăng bài, thấy rõ tên, ảnh đại diện, ngày giờ đăng.
- Lưu lại địa chỉ của bài viết và của trang, ghi vào một tệp ghi chú.
- Chụp toàn bộ cuộc trò chuyện nếu có nhắn tin, không xoá tin nhắn nào kể cả những tin bạn thấy ngại.
- Lưu ảnh chụp giao dịch chuyển tiền và tải sao kê tài khoản của bạn có dòng giao dịch đó.
- Ghi lại diễn biến theo thời gian: thấy bài lúc nào, chuyển tiền lúc nào, phát hiện bất thường lúc nào.
- Nếu có người khác cũng bị lừa cùng trang, trao đổi để gom bằng chứng, nhưng không cần tụ tập đông người để đi tìm kẻ lừa.
Giữ bằng chứng nguyên gốc, không cắt ghép, không viết đè chữ lên ảnh. Bằng chứng càng nguyên vẹn, cơ quan chức năng càng dễ dùng.
Gửi tố giác đến đâu
Nơi tiếp nhận chính là cơ quan công an. Bạn có thể đến công an cấp xã nơi mình cư trú để trình báo, mang theo căn cước và các bằng chứng đã chuẩn bị. Từ khi tổ chức lại theo mô hình chính quyền hai cấp, công an cấp xã là đầu mối gần dân nhất để tiếp nhận tin báo; họ sẽ chuyển hồ sơ theo thẩm quyền nếu cần.
Ngoài trình báo trực tiếp, ứng dụng định danh điện tử quốc gia có mục để gửi tố giác, tin báo về tội phạm với tài khoản đủ mức; giao diện có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn hãy xem hướng dẫn trong chính ứng dụng. Các cơ quan nhà nước về an toàn thông tin cũng có kênh tiếp nhận phản ánh lừa đảo trực tuyến, giúp đưa trang và tài khoản lừa đảo vào danh sách cảnh báo.
Đồng thời, báo cáo trang hoặc tài khoản với nền tảng mạng xã hội theo mục lừa đảo hoặc mạo danh. Nếu kẻ xấu mạo danh một người hay tổ chức có thật, hãy báo cho họ biết để họ cảnh báo người theo dõi và tự gửi phản ánh.
Khi trình báo, hãy trình bày theo trình tự thời gian, ngắn gọn, đưa bằng chứng theo đúng thứ tự đó. Xin giấy biên nhận hoặc ghi lại tên cán bộ tiếp nhận, ngày giờ trình báo để tiện theo dõi. Nếu sau đó có thêm thông tin, như phát hiện thêm người bị lừa cùng trang, hãy bổ sung cho chính nơi đã tiếp nhận hồ sơ của bạn.
Khi người bị lừa là cha mẹ, ông bà trong nhà
Người lớn tuổi thường giàu lòng thương người, quen tin vào lời kể, và nhiều người mới dùng mạng xã hội vài năm. Họ cũng hay ngại kể với con cháu khi lỡ chuyển tiền, sợ bị trách là cả tin. Vì vậy, có khi cả tuần sau con cháu mới biết, khi cơ hội báo sớm đã qua.
Nếu cha mẹ, ông bà kể rằng đã chuyển tiền cho một lời kêu gọi đáng ngờ, điều đầu tiên là đừng trách. Một câu "không sao, mình cùng xử lý" giúp họ yên tâm nói hết chi tiết. Sau đó cùng họ làm từng bước như trên: gọi ngân hàng, chụp lại bằng chứng, đưa họ đi trình báo nếu cần. Người lớn tuổi đi trình báo một mình dễ lúng túng; có con cháu đi cùng thì nhẹ nhàng hơn nhiều.
Về lâu dài, có thể thống nhất trong nhà một quy ước đơn giản: trước khi chuyển tiền cho bất kỳ lời kêu gọi nào trên mạng, gọi cho một người trong nhà để cùng xem qua. Quy ước này không nhằm kiểm soát, mà để mọi người có thêm một đôi mắt. Con cháu cũng nên giúp ông bà cài đặt hạn mức chuyển tiền phù hợp trong ứng dụng ngân hàng và hướng dẫn họ cách nhận ra trang giả.
Những việc nên làm và không nên làm
Trong lúc bức xúc, rất dễ làm điều có hại cho chính mình. Bảng dưới gom lại những lựa chọn hay gặp.
| Tình huống | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Muốn đòi lại tiền | Báo ngân hàng, gửi tố giác cho công an | Nhắn tin đe doạ, chửi bới người nhận |
| Biết được tên, ảnh của chủ tài khoản | Cung cấp cho cơ quan công an | Đăng ảnh, địa chỉ, người thân của họ lên mạng |
| Thấy quảng cáo "dịch vụ lấy lại tiền bị lừa" | Bỏ qua, báo cáo quảng cáo đó | Liên hệ, trả phí trước cho họ |
| Có người nhắn tự xưng là công an, luật sư hỗ trợ | Liên hệ lại qua trụ sở hoặc kênh chính thức để kiểm | Cung cấp thông tin ngân hàng, chuyển tiền "phí hồ sơ" |
| Muốn cảnh báo người khác | Chia sẻ dấu hiệu nhận biết, che thông tin cá nhân | Kết luận ai là thủ phạm khi chưa có kết luận chính thức |
Bẫy "lấy lại tiền" là lừa đảo lần hai rất phổ biến: kẻ xấu biết bạn vừa mất tiền nên tìm đến với vai người cứu giúp, rồi đòi phí. Cơ quan công an không thu phí để nhận tố giác hay để trả lại tiền cho bạn.
Đừng để một lần bị lừa làm khép lòng mình
Bị lừa khi làm việc thiện không phải là dấu hiệu bạn ngây thơ hay kém hiểu biết. Kẻ lừa đảo chọn đúng lúc người ta xúc động nhất, dùng hình ảnh và câu chữ được dàn dựng kỹ. Người tỉnh táo đến đâu cũng có lúc sơ ý. Thay vì tự trách, hãy coi đây là kinh nghiệm và chia sẻ cho người thân, nhất là người lớn tuổi, để họ tránh được.
Lần sau, bạn có thể chọn kênh có trách nhiệm giải trình rõ hơn: Mặt trận Tổ quốc, chính quyền xã nơi bị nạn, phòng công tác xã hội của bệnh viện, những nhóm bạn đã biết rõ qua nhiều năm. Giữ thói quen kiểm tên chủ tài khoản và nguồn công bố trước khi chuyển.
Theo quan niệm của nhiều người Việt, tấm lòng muốn giúp người tự nó đã là điều quý. Số tiền mất đi không làm mất giá trị của tấm lòng ấy. Điều đáng tiếc nhất không phải là mất một khoản tiền, mà là vì thế mà thôi không giúp ai nữa.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển tiền ủng hộ nhầm vào tài khoản lừa đảo có lấy lại được không?
Không có bảo đảm, nhưng báo ngân hàng và cơ quan công an càng sớm thì càng có cơ hội. Việc phong toả và hoàn trả thường cần có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, nên hồ sơ tố giác đầy đủ là rất quan trọng.
Bị lừa đảo từ thiện online thì báo ở đâu?
Trình báo với công an cấp xã nơi bạn cư trú, mang theo căn cước và bằng chứng. Bạn cũng có thể gửi tố giác qua ứng dụng định danh điện tử nếu tài khoản đủ mức và phản ánh tới kênh tiếp nhận lừa đảo trực tuyến của cơ quan an toàn thông tin.
Có nên đăng thông tin kẻ lừa đảo lên mạng để cảnh báo không?
Có thể chia sẻ dấu hiệu nhận biết để cảnh báo, nhưng không nên đăng ảnh, địa chỉ, người thân của chủ tài khoản. Chủ tài khoản có thể chỉ là người bị mượn hoặc bán tài khoản, và việc kết luận thuộc về cơ quan chức năng.
Dịch vụ lấy lại tiền bị lừa có đáng tin không?
Rất nên cảnh giác. Đây là kiểu lừa đảo lần hai phổ biến, thường đòi phí trước rồi biến mất. Cơ quan công an không thu phí để nhận tố giác hay trả lại tiền, và ngân hàng chỉ làm việc qua kênh chính thức.
Cần chuẩn bị gì khi đi trình báo bị lừa đảo?
Mang căn cước, ảnh chụp bài kêu gọi và trang đăng bài, ảnh chụp tin nhắn, ảnh giao dịch, sao kê tài khoản của bạn có dòng chuyển tiền, và bản ghi diễn biến theo thời gian.
Đã cung cấp mã xác thực cho kẻ lừa đảo thì phải làm gì?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng để khoá tài khoản hoặc thẻ, đổi mật khẩu ứng dụng ngân hàng và email, kiểm tra các giao dịch khác, gỡ ứng dụng lạ nếu đã cài. Sau đó trình báo với công an như các trường hợp khác.