Những loài không nên phóng sinh là các loài ngoại lai xâm hại, tức loài vốn không sống ở Việt Nam, được đưa vào rồi lan ra tự nhiên và lấn át loài bản địa. Ba cái tên người Việt hay gặp nhất ở chỗ bán con vật phóng sinh là rùa tai đỏ, cá dọn bể (còn gọi cá lau kiếng) và ốc bươu vàng. Ngoài ra, bất kỳ con vật cảnh nào nuôi trong nhà cũng không nên thả ra sông hồ, kể cả khi bạn không biết nó thuộc loài gì.
Lý do không nằm ở chuyện may rủi hay kiêng kỵ. Một con rùa tai đỏ thả xuống hồ có thể sống thêm nhiều năm, ăn trứng cá, tôm tép, cạnh tranh chỗ phơi nắng với rùa bản địa. Một đàn ốc bươu vàng thoát ra ruộng có thể cắn trụi lúa non của cả cánh đồng. Bài này giúp bạn nhận ra những loài đó, hiểu vì sao chúng gây hại, và biết tra danh mục chính thức ở đâu.
Loài ngoại lai xâm hại là gì
Không phải loài nào từ nước ngoài đưa vào cũng có hại. Nhiều cây trồng, vật nuôi nhập từ lâu đã thành một phần nông nghiệp Việt Nam mà không lan tràn ra tự nhiên. Người ta chỉ gọi là xâm hại khi loài đó tự sinh sôi ngoài môi trường hoang dã, không có thiên địch đủ mạnh để kìm lại, rồi chiếm thức ăn, chỗ ở của loài bản địa, phá mùa màng hoặc làm hỏng công trình.
Đặc điểm chung của các loài này là dễ sống: chịu được nước bẩn, ít oxy, nhiệt độ thay đổi, ăn tạp, đẻ nhiều. Chính những đặc điểm ấy khiến chúng được ưa chuộng làm vật cảnh hoặc bán làm con vật phóng sinh, vì "nuôi dễ, thả không chết". Cái mà người mua thấy là ưu điểm lại là điều làm người làm bảo tồn lo ngại nhất.
Việt Nam có Luật Đa dạng sinh học, trong đó có quy định về kiểm soát loài ngoại lai xâm hại, và có danh mục loài ngoại lai xâm hại do cơ quan quản lý môi trường ở trung ương ban hành, được cập nhật theo thời gian. Danh mục chia loài đã xâm hại và loài có nguy cơ xâm hại. Vì danh mục có thể thay đổi, khi cần chắc chắn về một loài cụ thể, bạn nên tra bản hiện hành trên cổng thông tin của bộ quản lý môi trường hoặc hỏi cán bộ phụ trách môi trường ở UBND cấp xã.
Ba loài hay gặp nhất ở chỗ bán con vật phóng sinh
Bảng dưới mô tả những dấu hiệu dễ thấy bằng mắt thường. Nếu không chắc chắn, cứ coi là không nên thả.
| Loài | Nhận biết bằng mắt | Quê gốc | Vì sao hại khi thả ra |
|---|---|---|---|
| Rùa tai đỏ | Mai xanh rêu, vệt đỏ hoặc cam ở hai bên đầu sau mắt, nhiều sọc vàng ở cổ và chân; con nhỏ cỡ đồng xu hay bán ở chợ | Vùng sông Mississippi, Bắc Mỹ | Sống lâu, ăn tạp, cạnh tranh với rùa bản địa, có thể mang mầm bệnh sang loài khác |
| Cá dọn bể (cá lau kiếng) | Thân dẹp phủ vảy cứng như giáp, miệng hút ở dưới bụng, vây lưng cao như cánh buồm, màu nâu đốm | Lưu vực sông Amazon và các sông Nam Mỹ | Đào hang ở bờ ao, bờ kênh gây sạt; ăn trứng cá; lấn chỗ của cá bản địa; mắc lưới làm rách lưới ngư dân |
| Ốc bươu vàng | Vỏ màu vàng nâu, to hơn ốc bươu ta; trứng thành chùm màu hồng tươi bám trên thân lúa, cọc tre, bờ kè | Nam Mỹ | Cắn phá lúa non, rau muống, sen; đẻ rất nhanh; đã gây thiệt hại lớn cho nông nghiệp đồng bằng |
Cả ba loài đều từng được đưa vào Việt Nam với mục đích kinh tế hoặc làm cảnh, và cả ba đều đã có mặt ngoài tự nhiên ở nhiều tỉnh. Mỗi con thả thêm không phải là một sinh mạng được cứu cho cân bằng sinh thái, mà là thêm một nguồn sinh sản cho quần thể đang gây hại.
Cách nhận ra một con vật có thể là loài ngoại lai
Màu quá đẹp, quá lạ. Cá vàng nhiều đuôi, cá bảy màu, cá có màu sặc sỡ hiếm thấy ở sông quê thường là cá cảnh đã được lai tạo hoặc nhập. Chúng không thuộc về sông hồ Việt Nam, và nếu sống được thì có thể gây rắc rối.
Bán quá rẻ, quá nhiều, quanh năm. Loài bản địa đánh bắt từ tự nhiên có mùa, có lúc khan. Một loài lúc nào cũng có sẵn hàng xô ở chợ, giá rẻ bất thường, nhiều khả năng được nuôi công nghiệp hoặc nhập lậu, và trong số đó có loài ngoại lai.
Người bán quảng cáo "thả kiểu gì cũng sống". Đây là câu nghe có vẻ yên tâm nhưng lại là dấu hiệu cần dè chừng nhất. Loài sống dai trong mọi điều kiện chính là loài có khả năng xâm hại cao.
Con vật trước đây là vật nuôi trong nhà. Rùa cảnh con nuôi cho trẻ chơi, cá cảnh trong bể, chim cảnh, thú cưng nhỏ dù thuộc loài gì cũng đã quen được cho ăn, không biết tự kiếm ăn, dễ mang bệnh từ môi trường nuôi ra ngoài.
Bạn không gọi được tên con vật. Nếu bạn và cả người bán đều không chắc nó là con gì, cách an toàn nhất là không thả. Chụp ảnh và hỏi cán bộ thủy sản, kiểm lâm hoặc người làm nghề cá ở địa phương trước khi quyết.
Rùa tai đỏ: vì sao loài dễ thương nhất lại đáng lo nhất
Rùa tai đỏ thường được bán dưới dạng rùa con, mai cỡ một hai đốt ngón tay, trong hộp nhựa nhỏ ở cổng trường hay chợ cá cảnh. Trẻ con thích, người lớn thấy rẻ nên mua. Vài năm sau, rùa lớn hơn bàn tay, cắn đau, cần bể lớn, và không ít gia đình mang ra hồ, ra chùa thả với ý nghĩ đó là việc phước.
Ở hồ tự nhiên, rùa tai đỏ ăn được gần như mọi thứ: rong, ốc, tôm, cá nhỏ, trứng ếch. Chúng chiếm những khúc gỗ, tảng đá nổi mà rùa bản địa cần để phơi nắng. Ở nhiều nước, loài này đã được xếp vào nhóm loài xâm hại nguy hiểm, và Việt Nam cũng đưa nó vào danh mục loài ngoại lai xâm hại.
Nếu bạn đang nuôi một con rùa tai đỏ không muốn nuôi nữa, giải pháp đúng là tìm người nhận nuôi tiếp trong môi trường kín, không phải thả. Bài về chuyện xử lý cá cảnh, rùa cảnh không muốn nuôi trong chuyên mục này có hướng dẫn cụ thể hơn.
Cá dọn bể và ốc bươu vàng: hai bài học đã có thật ngoài đồng
Cá dọn bể ban đầu được bán để "lau kính" bể cá cảnh vì chúng bám vào kính ăn rêu. Khi lớn quá cỡ bể, nhiều con bị thả xuống ao, kênh. Ở một số vùng sông nước phía Nam, ngư dân đã quen cảnh kéo lưới lên thấy toàn cá dọn bể, loại cá vảy cứng, ít người ăn, lại làm rách lưới. Chúng còn đào hang trong bờ đất để đẻ, làm bờ kênh, bờ ao yếu đi.
Ốc bươu vàng là trường hợp nhiều người Việt nhớ nhất. Loài này được đưa vào nuôi làm thực phẩm, rồi thoát ra ruộng và lan khắp đồng bằng, thành đối tượng nông dân phải bắt, nhặt trứng mỗi vụ lúa. Chùm trứng màu hồng tươi bám trên gốc lúa, bờ kè là dấu hiệu dễ nhận nhất. Thả ốc bươu vàng với ý định phóng sinh, dù chỉ vài con, là góp thêm vào một gánh nặng mà nông dân đang phải chống chọi.
Hai ví dụ này cho thấy một điều: khi loài ngoại lai đã lan ra, gần như không có cách nào xoá sạch được. Cách duy nhất hiệu quả là không thả thêm, và đó là việc trong tầm tay của mỗi người.
Loài bản địa thả sai vùng cũng có thể thành chuyện
Không chỉ loài nhập từ nước ngoài mới đáng lưu ý. Một loài có ở Việt Nam nhưng vốn sống ở lưu vực sông này, khi bị chở đi thả ở lưu vực khác, vẫn có thể làm xáo trộn những quần thể cá, ốc đã cân bằng ở đó. Các nhà sinh học gọi chung hiện tượng này là đưa loài ra ngoài vùng phân bố tự nhiên của nó. Với người đi phóng sinh, cách hiểu đơn giản là: con vật bắt ở đâu thì nơi phù hợp nhất để nó sống là chính vùng đó.
Một vấn đề khác là mầm bệnh. Cá, rùa, ếch nhốt chung với nhau ở chỗ bán, trong nước ít được thay, dễ mắc bệnh nấm, ký sinh trùng. Khi đổ một lượng lớn con vật ốm yếu xuống hồ, mầm bệnh có thể lan sang đàn cá vốn khoẻ mạnh ở đó. Đây là lý do các đợt thả cá giống chính thức luôn yêu cầu con giống có nguồn gốc và được kiểm dịch.
Vì thế, kể cả khi đã chắc con vật không thuộc danh mục ngoại lai xâm hại, bạn vẫn nên hỏi thêm hai câu: nó vốn sống ở vùng nước nào, và nó có khoẻ không. Hai câu ấy giúp tránh phần lớn những rủi ro mà người thả có ý tốt thường không nghĩ tới.
Nếu đã lỡ mua phải loài ngoại lai thì làm gì
Nhiều người chỉ biết con vật mình mua là loài không nên thả khi đã mang về tới nhà. Đây là các bước gợi ý, theo thứ tự ưu tiên.
- Không thả ra sông, hồ, ao, kênh, kể cả hồ trong khuôn viên chùa.
- Nếu là rùa hoặc cá cảnh khoẻ mạnh, cân nhắc tự nuôi trong bể, chậu kín, có nắp, đặt nơi trẻ em không làm đổ.
- Nếu không nuôi được, tìm người nhận nuôi: bạn bè thích nuôi rùa, cá, nhóm người chơi cá cảnh, trường học có góc sinh vật, cửa hàng cá cảnh nhận lại.
- Với ốc bươu vàng, không giữ, không thả; nhiều gia đình dùng làm thức ăn sau khi chế biến thật chín, hoặc đem cho người nuôi vịt.
- Nếu không biết con vật là loài gì, chụp ảnh rõ và hỏi cán bộ thủy sản, kiểm lâm hoặc cán bộ môi trường của UBND cấp xã.
- Lần sau, trước khi mua, hỏi người bán tên loài và tra trước; nếu người bán không trả lời được, không mua.
Có người băn khoăn rằng không thả thì mất phước. Theo tinh thần phổ biến của các truyền thống, điều quý là tấm lòng muốn cứu sinh mạng; nuôi tử tế một con rùa hay trao nó cho người nuôi tử tế vẫn là giữ trọn tấm lòng đó, mà không làm hại hàng trăm sinh mạng khác dưới hồ.
Câu hỏi thường gặp
Cá chép, cá rô phi có phải loài ngoại lai xâm hại không?
Cá chép đã được nuôi ở Việt Nam từ rất lâu và thường được dùng trong các đợt thả cá. Cá rô phi là loài nhập nội, được nuôi phổ biến. Việc một loài có thuộc danh mục xâm hại hay không cần tra bản hiện hành; khi thả số lượng lớn, nên hỏi cơ quan thủy sản loài nào hợp với vùng nước đó.
Thả loài ngoại lai xâm hại có bị xử phạt không?
Pháp luật Việt Nam có quy định về kiểm soát loài ngoại lai xâm hại, trong đó việc phát tán loài thuộc danh mục ra môi trường có thể bị xử lý. Mức xử lý cụ thể tùy văn bản hiện hành. Điều đáng quan tâm hơn là thiệt hại cho sông hồ, vì thế tốt nhất là không thả ngay từ đầu.
Chùa có hồ phóng sinh thì thả rùa tai đỏ vào đó có sao không?
Hồ chùa thường nhỏ và nối với cống, kênh xung quanh, nên rùa vẫn có thể ra ngoài hoặc làm chật hồ, tranh thức ăn với cá, rùa đang sống ở đó. Nhiều chùa đã phải nhờ người vớt bớt rùa, cá ngoại lai. Bạn nên hỏi nhà chùa trước khi mang bất kỳ con vật nào tới.
Làm sao phân biệt ốc bươu vàng với ốc bươu ta?
Ốc bươu vàng thường to hơn, vỏ màu vàng nâu sáng, miệng vỏ rộng, và đặc biệt trứng thành chùm màu hồng tươi bám trên vật cứng trên mặt nước. Ốc bươu ta vỏ sẫm hơn, trứng màu trắng đục. Nếu không chắc, nhờ người làm nông ở địa phương xem giúp.
Tra danh mục loài ngoại lai xâm hại ở đâu?
Danh mục do cơ quan quản lý môi trường ở trung ương ban hành và được cập nhật theo thời gian. Bạn có thể tìm văn bản trên cổng thông tin chính thức của bộ quản lý môi trường hoặc hệ thống văn bản pháp luật, và đối chiếu ngày hiệu lực để chắc đang đọc bản mới nhất.
Nuôi rùa tai đỏ trong nhà có vi phạm gì không?
Nhiều gia đình vẫn đang nuôi rùa tai đỏ làm cảnh. Điều quan trọng là giữ chúng trong môi trường kín, không để thoát ra ngoài, và không thả khi không muốn nuôi nữa. Quy định về buôn bán, nhập khẩu loài này có thể thay đổi, nên khi cần chắc chắn hãy hỏi cơ quan chuyên môn.