Làm việc tốt để tưởng nhớ người thân đã khuất là cách nhiều gia đình Việt biến nỗi nhớ thành điều có ích cho người đang sống: tiếp nối những việc người mất từng làm, giúp những người cùng hoàn cảnh với người mất, trao lại đồ dùng cho người cần, hay lập một quỹ nhỏ mang tên ông bà. Mỗi tôn giáo, mỗi nhà có quan niệm riêng về việc làm phước cho người đã mất; bài này không bàn giáo lý, chỉ gom những cách làm thực tế mà gia đình nào, theo niềm tin nào, cũng có thể chọn.
Những việc ấy không thay cho việc thờ cúng, giỗ chạp theo phong tục của mỗi nhà. Chúng đi cùng, như một cách để người mất tiếp tục hiện diện trong đời sống của con cháu, không chỉ trên bàn thờ.
Vì sao nhiều người muốn làm việc tốt khi mất người thân
Mất đi một người thân, nhất là cha mẹ, ông bà, người ở lại thường mang theo nhiều cảm xúc lẫn lộn: nỗi nhớ, sự day dứt vì chưa kịp làm điều gì, cảm giác bất lực. Làm một việc tốt mang tên người mất giúp nhiều người tìm được chỗ đặt những cảm xúc ấy. Thay vì chỉ ngồi buồn, họ làm được điều gì đó mà người mất hẳn sẽ vui.
Trong quan niệm của nhiều truyền thống, việc thiện của con cháu có ý nghĩa với người đã khuất. Phật tử thường nói tới việc làm phước rồi hồi hướng cho người mất; người Công giáo có tập quán xin lễ, cầu nguyện và làm việc bác ái cho người qua đời; trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, con cháu sống tử tế là cách làm rạng danh ông bà. Ý nghĩa sâu xa của từng quan niệm, bạn nên hỏi nhà tu hành hoặc người hiểu biết trong tôn giáo của gia đình mình.
Với người không theo tôn giáo nào, làm việc tốt mang tên người thân vẫn có ý nghĩa rõ ràng: nó giữ lại những giá trị người mất đã sống, truyền chúng sang con cháu, và để lại dấu vết tốt đẹp trong cộng đồng. Đó là cách hiểu ai cũng đồng ý được.
Tiếp nối điều người mất từng làm
Ông từng sửa xe miễn phí cho học sinh. Con cháu có thể giữ lại bộ đồ nghề, mỗi tháng dành một buổi bơm xe, vá xe cho các em đi học ngang qua nhà. Ví dụ giả định, nhưng rất nhiều làng quê có những người ông như vậy.
Bà từng nấu cháo mang vào bệnh viện. Các con có thể góp tiền, thay phiên nhau nấu vài nồi cháo mỗi tháng theo đúng công thức của bà, mang tới khu bệnh nhân nghèo nơi bà từng đến.
Mẹ từng dạy chữ cho trẻ trong xóm. Con cái có thể duy trì lớp học hè nhỏ, hoặc đóng góp sách vở cho thư viện của trường làng nơi mẹ từng dạy.
Bố từng hay giúp việc hiếu hỷ của hàng xóm. Người con có thể tiếp tục có mặt trong những việc chung của xóm như bố đã làm: dựng rạp, nấu cỗ, giúp người neo đơn khi có tang.
Người mất từng ước một điều chưa làm được. Một chuyến đi, một việc muốn giúp ai đó, một cuốn sách muốn viết. Hoàn thành giúp ước nguyện ấy, nếu trong khả năng, là món quà ý nghĩa với cả gia đình.
Những cách làm việc tốt mang tên người thân
Bảng dưới gợi ý vài cách gia đình hay chọn, kèm điều cần lưu ý. Bạn chọn theo tính cách người mất, khả năng của gia đình và nhu cầu thật ở nơi mình sống.
| Cách làm | Phù hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Quỹ học bổng nhỏ mang tên ông bà | Người mất quý chuyện học, gia đình có nhiều người góp | Có người giữ sổ, công khai thu chi với các thành viên, trao qua nhà trường |
| Trao lại đồ dùng của người mất | Quần áo, xe lăn, giường bệnh, sách còn dùng được | Hỏi ý cả nhà trước, giữ lại kỷ vật, trao cho người thật sự cần |
| Trồng cây ở quê hoặc nơi công cộng | Người mất yêu vườn tược, gắn bó với quê | Xin phép nơi trồng, chọn cây hợp đất, có người chăm sau khi trồng |
| Giúp người cùng hoàn cảnh bệnh | Người mất vì một bệnh hiểm nghèo, gia đình hiểu nỗi vất vả | Giúp qua bệnh viện hoặc kênh chính thức, không công khai thông tin người nhận |
| Đóng góp cho việc chung của làng xóm | Người mất gắn bó với làng, với họ | Bàn với ban quản lý thôn, tổ dân phố; chọn việc thiết thực như đèn đường, giếng nước |
| Ghi lại cuộc đời người mất | Gia đình muốn con cháu hiểu về ông bà | Ghi âm lời kể của người còn sống, ảnh cũ, đưa vào gia phả nếu có |
Không cần làm việc lớn. Một việc nhỏ, đều đặn và đúng với con người của người mất thường có ý nghĩa hơn một khoản tiền lớn mang tính hình thức.
Đồ dùng của người đã mất: giữ, trao lại hay cất đi
Sau tang lễ, gia đình thường phải đối diện với tủ quần áo, giường chiếu, sách vở, thuốc men của người mất. Mỗi vùng có tục riêng: có nơi đốt một số đồ dùng cá nhân, có nơi giữ lại làm kỷ niệm, có nơi tặng cho người nghèo. Không có cách nào đúng cho mọi nhà; điều cần là cả nhà bàn với nhau, tôn trọng phong tục của gia đình và cảm xúc của từng người.
Nhiều gia đình chọn trao lại những đồ còn dùng tốt cho người cần: xe lăn, khung tập đi, giường bệnh cho một gia đình đang chăm người ốm; quần áo ấm cho người vô gia cư; sách cho thư viện trường. Những món ấy tiếp tục giúp được người khác, theo một nghĩa nào đó cũng là tiếp nối sự hiện diện của người mất. Trước khi trao, nên hỏi nơi nhận có cần không, tránh mang đến những thứ người ta không dùng được.
Cũng không nên vội vàng. Có người cần vài tháng, thậm chí vài năm mới đủ sức mở tủ đồ của mẹ. Không ai nên ép người khác dọn dẹp khi họ chưa sẵn sàng. Giữ lại vài kỷ vật như chiếc áo, cặp kính, cuốn sổ tay là chuyện bình thường; con cháu về sau có khi còn quý những món ấy hơn cả.
Lập một quỹ nhỏ mang tên ông bà: các bước cho gọn và minh bạch
Quỹ học bổng hay quỹ khuyến học mang tên ông bà là cách nhiều đại gia đình chọn, vì vừa giữ được tên người mất, vừa gắn kết con cháu. Muốn quỹ bền, cần làm cho rõ ràng từ đầu.
- Cả nhà bàn mục đích: giúp học sinh nghèo ở trường làng, khuyến khích con cháu trong họ học tốt, hay giúp người bệnh. Mục đích rõ thì dễ quyết cách chi.
- Chọn một người giữ quỹ và một người cùng theo dõi sổ sách. Hai người cùng biết thì tránh được nghi ngờ.
- Thống nhất cách góp: mỗi nhà góp một khoản cố định mỗi năm hay góp tuỳ tâm. Ghi lại từng khoản góp.
- Trao qua nhà trường, chính quyền cấp xã hoặc tổ chức có trách nhiệm để chọn đúng người nhận, thay vì tự chọn theo cảm tính.
- Mỗi năm báo cáo lại cho cả nhà: thu bao nhiêu, chi cho ai, còn bao nhiêu. Có thể làm vào dịp giỗ khi mọi người tụ họp.
- Nếu quỹ lớn dần, có vận động người ngoài gia đình đóng góp, hãy tìm hiểu quy định hiện hành về vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện và hỏi chính quyền địa phương để làm đúng.
Một quỹ nhỏ minh bạch, duy trì được mười năm, có ý nghĩa hơn nhiều so với một khoản lớn trao một lần rồi thôi. Nó cũng là dịp để con cháu ở xa nhớ về quê, nhớ về ông bà mỗi năm.
Khi người thân mất vì bệnh: giúp những người đang ở chỗ mình từng đứng
Gia đình nào từng chăm người thân qua một trận ốm dài đều biết những điều người ngoài khó hình dung: những đêm ngủ ghế ở hành lang bệnh viện, những bữa cơm hộp vội, những khoản chi không lường trước, nỗi lo khi bác sĩ gọi người nhà vào. Chính trải nghiệm ấy khiến nhiều người, sau khi người thân mất, muốn quay lại giúp những gia đình đang ở đúng chỗ mình từng đứng.
Cách giúp có thể rất cụ thể. Mang cơm, cháo, nước nóng tới khu người nhà bệnh nhân ở khoa nơi người thân từng nằm. Góp vào bếp ăn từ thiện của bệnh viện qua phòng công tác xã hội. Chia sẻ kinh nghiệm chăm người bệnh với gia đình mới chẩn đoán cùng một bệnh, những điều mình ước gì đã biết sớm hơn: chuẩn bị giấy tờ, cách xin chế độ, cách chăm khi người bệnh mệt. Kinh nghiệm thật từ người trong cuộc có khi quý hơn tiền.
Cần giữ hai điều. Một là tôn trọng riêng tư của người bệnh và gia đình họ: không chụp ảnh, không kể hoàn cảnh của họ lên mạng. Hai là không đưa ra lời khuyên y tế thay bác sĩ, không giới thiệu thuốc hay phương pháp chữa mà mình nghe nói. Chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc là một chuyện, khuyên người khác bỏ điều trị theo bác sĩ để thử cách khác là chuyện có thể gây hại.
Dạy con cháu nhớ về người đã khuất qua việc tốt
Trẻ con thường chỉ biết ông bà qua bức ảnh trên bàn thờ nếu người lớn không kể. Mỗi lần làm một việc tốt mang tên ông bà, hãy cho trẻ tham gia và kể cho trẻ nghe vì sao. Ví dụ giả định: "Hồi trước ông hay cho các anh chị học sinh nghèo mượn xe đạp. Bây giờ nhà mình góp tiền mua xe tặng các bạn, để ông vui." Trẻ hiểu ông là người thế nào qua những việc ấy.
Cũng có thể dạy trẻ rằng nhớ người mất không chỉ bằng thắp hương, mà bằng việc sống theo những điều tốt người mất đã dạy. Bà dặn phải chăm học, mẹ dặn phải thương em, ông dặn phải thật thà. Mỗi khi con làm được, nhắc lại: "Bà mà thấy chắc vui lắm."
Với trẻ nhỏ vừa mất ông bà gần gũi, những việc tốt cụ thể còn giúp con vượt qua nỗi buồn. Trẻ cần biết mình làm được gì đó, thay vì chỉ thấy người lớn khóc. Cùng trồng một cái cây, cùng vẽ tranh tặng bệnh viện nơi ông nằm, là những việc vừa sức trẻ và giúp trẻ giữ được ký ức ấm áp về người thân. Nếu trẻ buồn kéo dài, thay đổi nhiều trong ăn ngủ, học hành, nên tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc thiện cho người đã mất có cần làm vào ngày giỗ không?
Không nhất thiết. Nhiều gia đình chọn ngày giỗ vì mọi người tụ họp, dễ bàn bạc và cùng làm. Nhưng việc tốt có thể làm vào bất cứ lúc nào trong năm. Một việc đều đặn mỗi tháng có khi ý nghĩa hơn một việc lớn chỉ làm vào ngày giỗ.
Có nên tặng quần áo của người đã mất cho người khác không?
Tuỳ phong tục và cảm xúc của gia đình. Nhiều nhà tặng những đồ còn tốt cho người cần, giữ lại vài món làm kỷ niệm. Có nơi có tục đốt một số đồ cá nhân. Hãy bàn với cả nhà, tôn trọng ý người thân gần gũi nhất với người mất, và hỏi nơi nhận có cần trước khi trao.
Gia đình khác tôn giáo thì làm việc tưởng nhớ chung thế nào?
Những việc tốt mang tính thực tế như quỹ học bổng, trồng cây, giúp người bệnh là điểm chung mà gia đình nhiều niềm tin khác nhau đều cùng làm được. Phần nghi lễ thì mỗi người theo tôn giáo của mình, tôn trọng lẫn nhau, không ép ai làm theo cách của mình.
Lập quỹ học bổng mang tên ông bà có cần đăng ký gì không?
Một quỹ nhỏ trong gia đình, trao qua nhà trường thường đơn giản. Nếu quỹ lớn, có vận động người ngoài đóng góp, bạn nên tìm hiểu quy định hiện hành về vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện và hỏi chính quyền cấp xã hoặc cơ quan chức năng để làm đúng.
Con cháu ở xa có thể làm việc gì để tưởng nhớ ông bà?
Có thể góp vào quỹ chung của gia đình, làm một việc tốt ở nơi mình sống mang tên ông bà, ghi lại kỷ niệm về ông bà gửi cho cả nhà, hoặc về quê vào dịp giỗ cùng làm việc chung. Khoảng cách không ngăn được việc tưởng nhớ bằng hành động.
Mất người thân rồi thấy day dứt vì chưa kịp báo hiếu, nên làm gì?
Cảm giác day dứt là rất bình thường. Làm một việc tốt mà người mất hẳn sẽ vui, chăm sóc người thân còn sống tốt hơn, và sống theo những điều người mất dạy là những cách nhiều người tìm thấy sự bình yên. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng tới cuộc sống, hãy tìm tới chuyên gia tâm lý.