Hiến máu tình nguyện là một trong những việc thiện cụ thể nhất mà một người khoẻ mạnh có thể làm: mỗi đơn vị máu sau khi được xét nghiệm và tách thành các chế phẩm có thể dùng cho người bệnh cần truyền máu, từ ca mổ, ca sinh khó đến người bệnh thiếu máu mạn tính. Lần đầu đi hiến máu, phần lớn người ta không sợ kim mà sợ những điều chưa biết: mình có đủ điều kiện không, phải chuẩn bị gì, hiến xong có mệt không.
Bài này đi theo trình tự một buổi hiến máu ở Việt Nam, nêu những nguyên tắc chung về điều kiện, chuẩn bị và chăm sóc sau khi hiến. Tiêu chuẩn chi tiết do ngành y tế quy định và có thể được cập nhật; nhân viên tại điểm hiến máu sẽ là người quyết định cuối cùng bạn có hiến được hôm đó hay không.
Vì sao máu luôn cần người hiến
Máu chưa thể sản xuất nhân tạo để thay thế hoàn toàn. Nguồn máu cho bệnh viện gần như chỉ đến từ người hiến. Sau khi hiến, máu được xét nghiệm các bệnh lây qua đường máu, phân nhóm, rồi thường được tách thành hồng cầu, huyết tương, tiểu cầu. Mỗi thành phần có thời hạn bảo quản khác nhau; tiểu cầu chỉ giữ được vài ngày, vì vậy dù kho có lúc đầy, nhu cầu người hiến vẫn liên tục.
Ở Việt Nam, lượng máu tiếp nhận thường thiếu vào các dịp như sau Tết Nguyên Đán và mùa hè, khi sinh viên về quê, trong khi nhu cầu điều trị không giảm. Đó là lý do các đợt hiến máu lưu động hay tập trung vào thời điểm này, và nhiều người chọn hiến định kỳ thay vì chỉ hiến khi có lời kêu gọi khẩn cấp.
Trong văn hoá Việt, việc cho máu cứu người được nhiều gia đình coi là làm phước. Dù bạn nhìn nó theo cách nào, đây là việc thiện không cần tiền, không qua trung gian, và người nhận thường không bao giờ biết mặt người cho. Chính sự vô danh đó khiến nhiều người thấy việc hiến máu nhẹ nhàng và trong sạch.
Nên biết thêm rằng hiến máu không phải là cuộc thi. Hiến được ít lần vì lý do sức khoẻ không kém gì người hiến nhiều lần; người không hiến được vẫn có thể góp sức bằng cách làm tình nguyện viên cho các ngày hội hiến máu.
Điều kiện cơ bản để hiến máu
Bảng dưới tóm tắt các nhóm điều kiện thường được kiểm tra. Con số cụ thể theo quy định hiện hành của Bộ Y tế; bạn nên hỏi lại nhân viên tại điểm hiến máu, vì quy định có thể thay đổi.
| Nhóm điều kiện | Nội dung chung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tuổi | Người trưởng thành trong độ tuổi quy định, thường tính từ đủ 18 tuổi | Có giới hạn tuổi trên; người lớn tuổi hỏi trước |
| Cân nặng | Đạt mức tối thiểu, nam và nữ có ngưỡng khác nhau | Lượng máu hiến được tính theo cân nặng |
| Sức khoẻ hôm hiến | Không sốt, không đang ốm, huyết áp và mạch trong giới hạn | Được đo tại chỗ trước khi hiến |
| Huyết sắc tố | Đạt ngưỡng tối thiểu qua xét nghiệm nhanh đầu ngón tay | Thấp thì được hẹn lần khác, không phải bị loại vĩnh viễn |
| Khoảng cách giữa hai lần hiến | Máu toàn phần cần cách nhau một khoảng đủ để cơ thể hồi phục | Hiến tiểu cầu, huyết tương có khoảng cách riêng |
| Tiền sử và hành vi | Một số bệnh mạn tính, bệnh lây qua đường máu, hành vi nguy cơ cao khiến không hiến được | Trả lời phiếu khai báo trung thực |
| Tạm hoãn | Mới xăm, xỏ khuyên, mới phẫu thuật, đang mang thai, cho con bú, mới dùng một số thuốc | Hết thời gian tạm hoãn thì hiến lại được |
Đừng tự loại mình chỉ vì nghe ai đó nói. Nhiều người nghĩ mình gầy hay huyết áp hơi thấp nên không hiến được, đến nơi đo lại thì vẫn đạt. Ngược lại, đừng giấu bệnh để được hiến: phiếu khai báo tồn tại để bảo vệ cả bạn và người nhận máu.
Chuẩn bị trước ngày hiến
Phần chuẩn bị không cầu kỳ, nhưng làm đúng giúp bạn hiến dễ dàng và ít mệt.
- Ngủ đủ đêm trước: thức khuya, mất ngủ khiến dễ choáng khi hiến.
- Không uống rượu bia trong ngày trước khi hiến.
- Ăn nhẹ trước khi đi: không để bụng đói, nhưng tránh bữa quá nhiều dầu mỡ, đồ chiên, vì huyết tương có thể bị đục, ảnh hưởng xét nghiệm.
- Uống đủ nước: uống thêm một hai cốc nước trước khi hiến giúp giảm nguy cơ chóng mặt.
- Mang giấy tờ tuỳ thân có ảnh; nếu đã hiến trước đó, mang theo giấy chứng nhận hoặc thông tin lần hiến gần nhất nếu có.
- Mặc áo dễ xắn tay lên quá khuỷu.
- Ghi nhớ thuốc đang dùng và các bệnh đã từng mắc để khai cho chính xác.
- Sắp xếp thời gian: cả buổi từ đăng ký đến nghỉ sau hiến có thể mất khoảng một giờ hoặc hơn vào ngày đông người.
Người hay sợ kim nên rủ bạn đi cùng và nói trước với nhân viên y tế. Họ gặp chuyện này mỗi ngày và có cách giúp bạn bình tĩnh, như cho nằm thay vì ngồi, trò chuyện để bạn không nhìn vào kim.
Một buổi hiến máu diễn ra thế nào
Ở điểm hiến cố định hay đợt hiến máu lưu động, trình tự thường gần giống nhau.
- Đăng ký thông tin cá nhân bằng giấy tờ tuỳ thân.
- Điền phiếu khai báo sức khoẻ: các câu hỏi về bệnh đã mắc, thuốc đang dùng, hành vi có nguy cơ. Câu nào không hiểu, hỏi lại nhân viên.
- Khám sàng lọc: đo cân nặng, huyết áp, mạch; bác sĩ hỏi thêm và quyết định bạn có hiến được không, hiến lượng bao nhiêu.
- Xét nghiệm nhanh: lấy một giọt máu đầu ngón tay để kiểm tra huyết sắc tố, có nơi kiểm tra thêm nhóm máu.
- Hiến máu: nằm hoặc ngồi ghế chuyên dụng, nhân viên sát khuẩn và lấy máu bằng bộ dụng cụ dùng một lần. Thời gian lấy máu toàn phần thường chỉ vài phút đến khoảng mười phút.
- Nghỉ tại chỗ: giữ băng ép, nằm hoặc ngồi nghỉ, ăn nhẹ và uống nước theo hướng dẫn trước khi rời đi.
- Nhận giấy chứng nhận hiến máu và thông tin liên lạc nếu cần báo lại tình trạng sức khoẻ.
Hiến tiểu cầu hay huyết tương bằng máy gạn tách thì lâu hơn, có thể mất một đến hai giờ, và thường dành cho người đã hiến máu toàn phần trước đó, có nhóm máu và chỉ số phù hợp. Nhân viên sẽ tư vấn nếu bạn quan tâm.
Sau khi hiến: những việc nên làm và nên tránh
Giữ băng ép vài giờ. Không tháo băng ngay khi ra về. Nếu chỗ kim chảy máu lại, giơ tay cao và ấn nhẹ vài phút. Vết bầm nhỏ có thể xuất hiện và thường tự tan sau vài ngày.
Uống nhiều nước hơn thường lệ. Cơ thể bù lại thể tích huyết tương khá nhanh nếu được uống đủ nước. Ăn uống bình thường, đủ bữa trong ngày.
Tránh việc nặng bằng tay vừa hiến. Không xách đồ nặng, không tập thể thao cường độ cao trong ngày hiến. Người làm nghề lái xe đường dài, làm việc trên cao nên hỏi nhân viên y tế về thời gian cần nghỉ trước khi làm việc trở lại.
Đứng dậy từ từ. Nếu thấy chóng mặt, ngồi hoặc nằm xuống ngay, kê chân cao. Cảm giác này thường qua nhanh. Nếu chóng mặt kéo dài, buồn nôn, ngất, hãy báo cho nơi đã hiến hoặc đến cơ sở y tế.
Báo lại khi có chuyện bất thường. Nếu sau khi hiến bạn nhớ ra một điều chưa khai, hoặc vài ngày sau bị sốt, hãy liên lạc lại với nơi hiến. Thông tin đó giúp họ quyết định có dùng đơn vị máu của bạn hay không.
Không cần ăn bồi bổ đặc biệt. Người hiến máu khoẻ mạnh bình thường không cần thuốc bổ máu. Một chế độ ăn đủ chất, có thịt, cá, trứng, rau xanh là đủ để cơ thể tái tạo máu.
Những lo lắng phổ biến và sự thật
Nhiều người sợ hiến máu làm cơ thể yếu đi lâu dài. Với người đủ điều kiện và hiến đúng khoảng cách quy định, cơ thể tái tạo lượng máu đã hiến; đó là lý do quy định về khoảng cách giữa hai lần hiến tồn tại. Cảm giác mệt nhẹ trong ngày hiến là bình thường và thường qua sau một giấc ngủ.
Một nỗi lo khác là sợ lây bệnh khi hiến. Kim và túi máu đều dùng một lần, được mở ra trước mặt bạn. Người hiến không bị lây bệnh từ việc hiến máu đúng quy trình tại cơ sở được phép.
Cũng có người ngại vì "máu mình xấu", hay nghe chuyện hiến xong bị phát hiện bệnh. Kết quả xét nghiệm sau khi hiến có thể giúp bạn biết sớm một số vấn đề sức khoẻ; nếu có bất thường, cơ sở hiến máu sẽ thông báo và hướng dẫn bạn đi khám. Đó là lợi ích chứ không phải điều đáng sợ, và thông tin này được giữ kín.
Cuối cùng, có quan niệm dân gian cho rằng mất máu là mất khí, mất vía. Bạn có quyền giữ niềm tin của mình. Nếu băn khoăn, có thể đi cùng người thân từng hiến để thấy họ vẫn sống khoẻ bình thường, rồi tự quyết định.
Hiến máu theo nhóm và hiến định kỳ
Nhiều cơ quan, trường học, khu dân cư tổ chức ngày hội hiến máu. Đi theo nhóm giúp người lần đầu bớt ngại. Nếu bạn là người tổ chức, việc quan trọng nhất là phối hợp với cơ sở tiếp nhận máu được phép để họ mang đội ngũ và dụng cụ đến, không tự tổ chức lấy máu.
Người tổ chức nên đặt mục tiêu thực tế, không ép người khác hiến. Đếm số người đăng ký như chỉ tiêu dễ dẫn đến tình trạng người không đủ sức khoẻ cố hiến hoặc khai báo sai. Hãy nói rõ rằng ai đến rồi được hoãn vì sức khoẻ vẫn là đã đóng góp, vì họ đã đến tìm hiểu và có thể quay lại.
Hiến định kỳ, đều đặn vài lần mỗi năm theo đúng khoảng cách, giúp các bệnh viện có nguồn máu ổn định hơn là dồn dập khi có lời kêu gọi khẩn cấp. Nếu bạn có nhóm máu hiếm, bạn có thể đăng ký vào danh sách người hiến để được liên hệ khi cần. Hỏi điểm hiến máu gần nhà về cách đăng ký.
Người không hiến được vì lý do sức khoẻ vẫn có thể góp sức: làm tình nguyện viên đón tiếp, hướng dẫn điền phiếu, chuẩn bị đồ ăn nhẹ sau hiến, hoặc rủ người thân đủ điều kiện đi hiến. Cho bằng sức không nhất thiết phải là cho máu của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì được hiến máu lại một lần?
Với máu toàn phần, quy định yêu cầu giữa hai lần hiến cách nhau một khoảng đủ dài để cơ thể hồi phục, thường tính bằng nhiều tuần. Hiến tiểu cầu hay huyết tương có khoảng cách khác. Nhân viên tại điểm hiến sẽ kiểm tra ngày hiến gần nhất của bạn trước khi tiếp nhận.
Mới xăm hình có hiến máu được không?
Người mới xăm hình, xỏ khuyên thường phải tạm hoãn hiến máu một thời gian theo quy định, vì có nguy cơ lây nhiễm qua dụng cụ. Hết thời gian tạm hoãn và đủ điều kiện sức khoẻ thì vẫn hiến được. Cứ khai thật thời điểm xăm để được tư vấn.
Phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt có nên hiến máu không?
Nhiều nơi khuyên phụ nữ không hiến trong những ngày hành kinh, nhất là khi ra nhiều máu hoặc thấy mệt. Phụ nữ mang thai, mới sinh hoặc đang cho con bú cũng tạm hoãn. Khi khám sàng lọc, hãy nói rõ tình trạng của mình để bác sĩ quyết định.
Hiến máu xong có cần nghỉ làm không?
Phần lớn người hiến máu toàn phần có thể làm việc văn phòng nhẹ ngay trong ngày. Nên tránh việc nặng, tập thể thao mạnh, và người làm nghề cần tập trung cao như lái xe đường dài, làm trên cao nên hỏi nhân viên y tế về thời gian nghỉ phù hợp.
Có biết được máu mình hiến dùng cho ai không?
Thông thường không. Máu được xét nghiệm, tách thành chế phẩm và phân phối cho các bệnh viện theo nhu cầu, người hiến và người nhận đều được giữ kín danh tính. Nhiều người coi chính điều này là nét đẹp của hiến máu: cho mà không cần biết ai nhận.
Người theo tôn giáo có được hiến máu không?
Hiến máu là việc y tế, không phân biệt tôn giáo. Phần lớn người theo các tôn giáo phổ biến ở Việt Nam đều hiến máu bình thường. Nếu bạn có băn khoăn theo niềm tin riêng, nên hỏi chức sắc của tôn giáo mình và tự quyết định, không ai được ép bạn hiến.