Đối đãi tử tế với người giúp việc và người làm thuê trong nhà, theo cách nhiều gia đình Việt hiểu, gồm những điều rất cụ thể: trả công đủ và đúng hẹn, giao việc rõ ràng, cho nghỉ ngơi đàng hoàng, nói năng tôn trọng, và không coi họ là người thấp hơn mình. Ông bà ta có câu "ăn cây nào rào cây ấy" để nói về lòng trung thành của người làm; nhưng muốn người ta gắn bó, chủ nhà phải tử tế trước.
Người làm thuê trong nhà có nhiều dạng: người giúp việc ở lại hoặc theo giờ, bảo mẫu trông trẻ, người chăm ông bà, thợ xây sửa nhà, người làm công nhật dọn vườn, người chở hàng đến tận cửa. Những thủ tục như hợp đồng, bảo hiểm đã có nhiều nơi hướng dẫn chi tiết; bài này nói về phần cư xử, phần "phước" trong cách một gia đình đối xử với người đến làm việc cho mình.
Vì sao cách đối xử với người làm thuê nói lên nếp nhà
Có một kiểu người lịch sự với cấp trên, ngọt ngào với khách hàng, nhưng lại quát tháo người giúp việc trong nhà. Ông bà xưa nhìn người rất kỹ ở điểm này: cách ta đối xử với người không có quyền gì với mình mới cho thấy ta thật sự là người thế nào.
Trẻ con trong nhà quan sát những điều ấy hằng ngày. Một đứa trẻ thấy bố mẹ gọi cô giúp việc bằng giọng ra lệnh, không bao giờ cảm ơn, sẽ học rằng có những người sinh ra để phục vụ mình. Ngược lại, đứa trẻ thấy mẹ mời cô giúp việc cùng ăn cơm, thấy bố đưa nước cho chú thợ đang làm giữa trưa nắng, sẽ học được sự tôn trọng người lao động mà không cần ai giảng.
Người làm thuê cũng là người có gia đình, có con cái, có cha mẹ ở quê. Họ đến nhà mình để kiếm sống, nhưng mỗi ngày họ cũng gửi lại một phần sức lực, thời gian, và nhiều khi cả tình cảm, nhất là những người trông trẻ, chăm người già lâu năm. Đối xử tốt với họ không phải là ban ơn, mà là trả lại cho đúng.
Trả công: phần quan trọng nhất của sự tử tế
Dù lời lẽ tốt đến đâu, trả công thiếu hay chậm vẫn là điều làm người lao động tổn thương nhất. Vài nguyên tắc nhiều gia đình giữ:
- Thoả thuận rõ từ đầu. Công việc gồm những gì, giờ làm, ngày nghỉ, tiền công, cách tính khi làm thêm. Bộ luật Lao động hiện hành có phần riêng cho lao động là người giúp việc gia đình, trong đó hợp đồng được giao kết bằng văn bản; bạn nên đọc bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động địa phương để làm đúng.
- Trả đúng hẹn, kể cả khi nhà mình đang khó. Người làm công nhật, thợ xây thường sống nhờ từng đồng của ngày hôm đó. Chậm trả vài ngày với mình là chuyện nhỏ, với họ có khi là cả nhà thiếu bữa.
- Không trừ lương tuỳ tiện. Làm vỡ một cái bát, lỡ một buổi vì con ốm — nhiều nhà vẫn trừ tiền. Nếu có quy định, hãy nói từ đầu và áp dụng có tình có lý.
- Có thưởng vào dịp Tết, dịp đặc biệt. Không bắt buộc về mức, nhưng một khoản thưởng Tết, một túi quà mang về quê là cách nói lời cảm ơn cụ thể.
- Không mặc cả quá mức với người lao động nghèo. Mặc cả từng đồng với người bán rau, người chở hàng, thợ sửa xe đầu ngõ thường không làm mình giàu thêm bao nhiêu, nhưng làm họ thiệt thật.
Ông bà ta coi việc giữ đúng tiền công cho người làm là một phần của chữ tín. Một nhà trả công sòng phẳng thì người làm muốn quay lại, hàng xóm cũng nể.
Cư xử hằng ngày với người giúp việc trong nhà
Gọi tên và xưng hô đàng hoàng. Gọi cô, chị, bác, em tuỳ tuổi, không gọi trống không hay gọi bằng những từ hạ thấp nghề nghiệp. Dạy con cũng xưng hô lễ phép như với người lớn khác trong nhà.
Cho nghỉ ngơi và có chỗ riêng. Người giúp việc ở lại cần chỗ ngủ sạch sẽ, có khoá, có thời gian nghỉ trong ngày và ngày nghỉ trong tuần. Đó là điều cơ bản, không phải ưu đãi.
Ăn uống tử tế. Nhiều nhà mời người giúp việc ăn cùng mâm, có nhà để riêng nhưng cùng món. Điều cần tránh là để phần thức ăn thừa, thức ăn kém hơn hẳn cho người làm.
Tôn trọng quyền riêng tư. Không lục đồ, không đọc tin nhắn, không kiểm soát việc gọi điện về nhà. Nếu lắp camera trong nhà, nói rõ từ đầu và không đặt ở chỗ riêng tư.
Góp ý riêng, không mắng trước mặt khách hay trẻ con. Làm sai thì nói riêng, nói rõ cần sửa thế nào. Bị mắng trước mặt người khác làm người giúp việc mất thể diện và mất cả lòng gắn bó.
Quan tâm tới gia đình họ. Hỏi thăm con cái, cha mẹ ở quê, cho nghỉ khi nhà có việc hiếu hỷ. Một lời hỏi thăm đúng lúc đôi khi giữ chân người làm hơn cả tiền thưởng.
Với thợ xây sửa nhà và người làm công nhật
Thợ đến sửa nhà, xây tường, lợp mái, đào giếng thường làm việc nặng nhọc ngoài trời. Những việc nhỏ có ý nghĩa lớn với họ: một bình nước mát, một chỗ râm để nghỉ trưa, cho đi nhờ nhà vệ sinh, không đứng canh giám sát từng động tác như canh kẻ trộm. Ở nhiều vùng quê, gia chủ còn giữ nếp nấu một bữa cơm cho thợ ngày khởi công hay ngày cất nóc.
Giao việc rõ ràng ngay từ đầu giúp tránh hiểu lầm: làm những hạng mục nào, vật liệu ai mua, tính công theo ngày hay theo khoán, khi phát sinh thì bàn thế nào. Ghi lại những điều chính, cả hai bên cùng giữ. Khi có phát sinh, bàn bạc thẳng thắn chứ không ép thợ làm thêm mà không tính công.
Với người làm công nhật như dọn vườn, khuân đồ, dọn nhà, nên trả ngay sau khi xong việc, trả đủ như đã hẹn. Nếu thấy họ làm chu đáo, một lời khen và một chút thêm vào là cách khích lệ. Nếu không hài lòng, nói rõ lý do, không chê bai hay bớt tiền mà không giải thích. Nhiều người làm công nhật kể rằng điều họ nhớ nhất về một nhà không phải là số tiền, mà là được chủ nhà mời ngồi uống chén nước như khách.
Dạy con tôn trọng người lao động trong nhà
Trẻ lớn lên với người giúp việc hay bảo mẫu bên cạnh thường gắn bó với họ rất nhiều. Nhưng trẻ cũng dễ học thói sai bảo nếu người lớn không chú ý. Một đứa trẻ năm tuổi ra lệnh "lấy nước cho con" thay vì "cô ơi, cô lấy giúp con cốc nước" là dấu hiệu cha mẹ cần điều chỉnh sớm.
Một số nguyên tắc nhiều nhà áp dụng: con tự làm những việc trong khả năng của mình như cất đồ chơi, dọn bát sau khi ăn, không để cô giúp việc làm thay. Con chào khi ra vào, cảm ơn khi được giúp. Con không được nói những lời coi thường nghề nghiệp, quê quán của người giúp việc. Khi con hỗn, cha mẹ nhắc ngay và để con xin lỗi trực tiếp.
Cũng nên để con hiểu người giúp việc có cuộc sống riêng: có con cái ở quê, có những ngày nhớ nhà, có những ngày mệt. Cho con cùng chuẩn bị một món quà nhỏ tặng cô dịp Tết, hay vẽ một tấm thiệp cảm ơn khi cô về quê, là cách dạy lòng biết ơn rất tự nhiên.
Người chăm ông bà, bảo mẫu lâu năm: khi người làm thành người thân
Có những người giúp việc ở với một gia đình mười năm, hai mươi năm, bế đứa trẻ từ lúc đỏ hỏn đến khi vào đại học, chăm ông bà đến những ngày cuối đời. Với họ, ranh giới giữa người làm và người nhà trở nên mờ. Đứa trẻ gọi họ là bà, là mẹ thứ hai; ông bà nằm liệt chỉ chịu để họ tắm rửa.
Gắn bó như vậy là phúc của cả hai bên, nhưng cũng cần được đối đãi cho xứng. Người chăm ông bà lâu năm nên được ghi nhận cả về tiền công lẫn sự tôn trọng trong gia đình: được hỏi ý khi bàn chuyện chăm sóc ông bà, được báo tin khi ông bà đi viện, được mời dự những dịp quan trọng của gia đình. Khi người già mất, nhiều nhà vẫn mời người chăm sóc lâu năm đứng cùng con cháu trong tang lễ, như một người thân.
Cũng nên nghĩ tới tương lai của họ. Một người giúp việc dành cả tuổi trẻ cho nhà mình, đến lúc già yếu có thể không còn chỗ dựa. Một số gia đình giúp họ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện, giúp con cái họ học nghề, hoặc dành một khoản cho họ khi về quê. Không ai bắt buộc những điều ấy, nhưng đó là cách ông bà xưa gọi là ăn ở có trước có sau.
Khi chia tay người giúp việc
Mọi quan hệ thuê mướn rồi cũng có lúc kết thúc: người giúp việc về quê, con đã lớn không cần bảo mẫu, hoặc hai bên không còn hợp. Chia tay tử tế cũng là một phần của đối đãi tử tế.
- Báo trước một thời gian hợp lý để người giúp việc tìm việc mới, theo thoả thuận ban đầu và quy định hiện hành.
- Thanh toán đủ mọi khoản còn lại, kể cả những ngày nghỉ chưa dùng nếu đã thoả thuận có tính.
- Nếu chia tay vì người giúp việc làm sai, nói rõ lý do một cách bình tĩnh, không bêu riếu với hàng xóm hay trên mạng xã hội.
- Nếu người giúp việc làm tốt, sẵn lòng giới thiệu họ với gia đình khác và nói đúng những điều họ làm được.
- Để trẻ chào tạm biệt đàng hoàng. Với trẻ nhỏ gắn bó lâu với bảo mẫu, chia tay đột ngột có thể khiến trẻ buồn lâu; chuẩn bị trước cho con là cần thiết.
Nhiều gia đình vẫn giữ liên lạc với người giúp việc cũ nhiều năm sau, hỏi thăm nhau dịp Tết, mời đến dự đám cưới của đứa trẻ năm xưa họ bế. Đó là dấu hiệu của một mối quan hệ đã được đối đãi bằng tình người.
Câu hỏi thường gặp
Có cần làm hợp đồng với người giúp việc gia đình không?
Bộ luật Lao động hiện hành có phần riêng cho lao động là người giúp việc gia đình, trong đó hợp đồng được giao kết bằng văn bản. Ngoài chuyện đúng luật, hợp đồng rõ ràng giúp hai bên hiểu nhau về công việc, giờ làm, tiền công. Bạn nên đọc bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động địa phương.
Có nên cho người giúp việc ăn cùng mâm với gia đình không?
Tuỳ nếp nhà và mong muốn của chính người giúp việc. Có người thích ăn cùng, có người thấy thoải mái hơn khi ăn riêng. Điều quan trọng là bữa ăn của họ đủ chất, cùng món với gia đình, không phải phần thừa. Hỏi ý họ là cách tốt nhất.
Người giúp việc làm vỡ đồ thì có nên trừ lương không?
Nhiều gia đình không trừ với những đồ dùng thông thường bị vỡ do sơ suất, vì đó là rủi ro bình thường khi làm việc nhà. Nếu muốn có quy định về bồi thường, hãy nói rõ từ đầu, ghi trong thoả thuận và áp dụng có tình có lý, tránh trừ tuỳ tiện.
Con nói năng hỗn với người giúp việc thì cha mẹ nên làm gì?
Nhắc con ngay lúc đó bằng giọng nghiêm nhưng không quát, và để con xin lỗi trực tiếp người giúp việc. Sau đó nói chuyện riêng với con về sự tôn trọng mọi người. Quan trọng hơn cả là chính cha mẹ cư xử lễ phép với người giúp việc để con học theo.
Có nên thưởng Tết cho người giúp việc, thợ quen không?
Không bắt buộc về mức, nhưng nhiều gia đình coi đây là cách nói lời cảm ơn cụ thể sau một năm làm việc. Một khoản thưởng vừa sức, kèm lời chúc và quà mang về quê, thường được người lao động trân trọng hơn bạn nghĩ.
Lắp camera trong nhà khi có người giúp việc có được không?
Nhiều gia đình lắp để yên tâm khi có trẻ nhỏ hoặc người già. Điều nên làm là nói rõ với người giúp việc từ đầu, chỉ đặt ở khu vực chung, không đặt ở phòng ngủ hay nhà tắm của họ. Tôn trọng quyền riêng tư giúp giữ lòng tin giữa hai bên.