Đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời là việc một người trưởng thành, đủ năng lực hành vi dân sự tự nguyện bày tỏ ý nguyện bằng văn bản với cơ sở được phép tiếp nhận, để sau khi mất, giác mạc, thận, gan, tim hay các mô khác của mình có thể được dùng cứu chữa người bệnh hoặc phục vụ y học. Ở Việt Nam, việc này được điều chỉnh bởi luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác.
Bài này nói nguyên lý chung của việc đăng ký, những điều thực tế thường diễn ra khi người đăng ký qua đời, và đặc biệt là phần dễ bị bỏ qua nhất: nói chuyện với gia đình. Quy định cụ thể có thể được sửa đổi; bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi trực tiếp cơ sở tiếp nhận đăng ký.
Hiến mô, tạng sau khi mất là gì
Có hai hình thức hiến thường được nhắc tới: hiến khi còn sống, chủ yếu là hiến một quả thận hoặc một phần gan cho người thân, và hiến sau khi qua đời. Bài này chỉ bàn hình thức thứ hai, vì đó là việc nhiều người có thể đăng ký từ khi còn khoẻ mạnh.
Hiến sau khi qua đời lại chia thành hai trường hợp. Trường hợp chết não, khi người bệnh đang được hồi sức tại bệnh viện, nhiều tạng như tim, gan, thận, phổi có thể được lấy để ghép nếu đủ điều kiện y khoa. Trường hợp tim đã ngừng đập, thường chỉ lấy được một số mô như giác mạc trong khoảng thời gian ngắn sau khi mất. Phần lớn người đăng ký sẽ ra đi theo cách thứ hai, nên hiến giác mạc là hình thức thực tế nhất với đa số.
Ngoài ra còn có hiến xác cho các trường đại học y để phục vụ giảng dạy, nghiên cứu. Đây là thủ tục riêng, cơ sở tiếp nhận cũng riêng, gia đình cần biết trước vì sẽ ảnh hưởng tới cách tổ chức tang lễ.
Điều quan trọng cần hiểu là đăng ký không có nghĩa là thế nào cũng hiến được. Việc lấy mô, tạng phụ thuộc vào nơi người đó mất, thời gian, tình trạng sức khoẻ và quyết định chuyên môn của bác sĩ. Đăng ký là bày tỏ ý nguyện và giúp gia đình, bệnh viện biết điều bạn mong muốn.
Đăng ký theo nguyên lý: các bước thường gặp
Các bước dưới đây là trình tự chung; nơi tiếp nhận và mẫu đơn cụ thể có thể khác, hãy hỏi lại khi làm.
- Tìm hiểu thông tin từ nguồn chính thức: các bệnh viện có đơn vị ghép tạng, trung tâm điều phối ghép bộ phận cơ thể người của nhà nước, các bệnh viện mắt với hiến giác mạc.
- Nói chuyện trước với gia đình, đặc biệt là vợ hoặc chồng, cha mẹ, con đã trưởng thành. Phần này nên làm trước khi ký giấy, không phải sau.
- Điền đơn đăng ký theo mẫu của cơ sở tiếp nhận, kèm giấy tờ tuỳ thân. Một số nơi đã có kênh đăng ký trực tuyến; hỏi cơ sở tiếp nhận về kênh hiện hành.
- Nhận thẻ hoặc giấy xác nhận đăng ký hiến. Giữ thẻ cùng giấy tờ tuỳ thân, và báo cho người thân biết nơi để.
- Ghi ý nguyện vào giấy tờ gia đình nếu muốn: một lá thư để lại, một dòng trong di chúc. Cách này giúp người thân thêm vững lòng khi phải quyết định.
- Nếu thay đổi ý định, bạn có quyền rút lại đăng ký. Hỏi cơ sở tiếp nhận về thủ tục và báo cho gia đình biết.
Đăng ký không mất phí. Nếu có ai đó đòi tiền để "làm thủ tục hiến tạng" hoặc hứa trả tiền cho việc hiến, hãy cảnh giác: mua bán mô, bộ phận cơ thể người bị pháp luật nghiêm cấm.
Vì sao phải nói chuyện với gia đình
Gia đình là người có mặt vào lúc quyết định. Khi một người mất, đặc biệt là ra đi đột ngột, chính người thân sẽ là người trao đổi với bệnh viện. Nếu họ chưa từng nghe bạn nói về ý nguyện này, họ có thể bối rối, nghi ngờ hoặc từ chối trong lúc đau buồn.
Trong thực tế, ý kiến gia đình rất nặng ký. Dù người mất đã đăng ký, các bệnh viện thường vẫn trao đổi với gia đình trước khi tiến hành. Một gia đình đã hiểu và đồng thuận từ trước sẽ giúp ý nguyện của bạn được thực hiện nhanh chóng, trong khi thời gian với giác mạc hay tạng thường rất ngắn.
Tránh để lại gánh nặng cảm xúc. Người thân phải quyết định thay bạn mà không biết bạn muốn gì sẽ dằn vặt dù chọn thế nào. Nói rõ từ trước là món quà dành cho chính họ.
Giải toả những quan niệm dân gian. Nhiều gia đình lo "chết phải toàn thây", sợ người mất không được yên. Nói chuyện từ khi còn khoẻ cho mọi người có thời gian suy nghĩ, hỏi chức sắc tôn giáo của mình, hỏi bác sĩ, thay vì phải đối diện tất cả trong vài giờ ở bệnh viện.
Thống nhất về tang lễ. Hiến giác mạc thường không ảnh hưởng nhiều tới việc khâm liệm, viếng; hiến xác cho y học thì gia đình sẽ không có thi hài để an táng theo cách thông thường ngay. Những điều này cần được bàn trước.
Gợi ý cách mở lời với người thân
Câu chuyện về cái chết khó mở đầu trong nhiều gia đình Việt. Một vài tình huống tự nhiên có thể giúp bạn bắt đầu.
| Tình huống | Cách mở lời gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xem một bản tin về ghép tạng cùng gia đình | Hỏi mọi người nghĩ gì, rồi nói ý nguyện của mình | Không ép người khác cũng phải đăng ký |
| Sau đám tang một người quen | Kể mong muốn của mình về việc hậu sự, trong đó có hiến | Chọn lúc mọi người đã nguôi, không nói ngay giữa tang lễ |
| Khi làm giấy tờ, di chúc, bảo hiểm | Nói thêm về ý nguyện hiến như một phần của việc sắp xếp | Ghi lại thành văn bản để người thân dễ nhớ |
| Cha mẹ lớn tuổi băn khoăn về tín ngưỡng | Mời cha mẹ cùng hỏi chức sắc tôn giáo hoặc người tin cậy | Lắng nghe trước, giải thích sau |
| Người thân phản đối | Hỏi điều họ lo nhất là gì, cho họ thời gian | Để vài tháng rồi nhắc lại, không tranh cãi |
Mục tiêu của cuộc nói chuyện không phải là thắng lý lẽ. Mục tiêu là để người thân biết bạn muốn gì và vì sao, để nếu ngày ấy đến, họ không phải đoán.
Tín ngưỡng, tôn giáo và quan niệm "toàn thây"
Quan niệm "chết toàn thây" có gốc rễ sâu trong văn hoá Á Đông, gắn với chữ hiếu: thân thể nhận từ cha mẹ, cần giữ gìn. Nhiều người lớn tuổi vì thế ngần ngại với việc hiến. Đây là cảm nhận cần được tôn trọng, không nên coi là lạc hậu hay mê tín.
Mặt khác, nhiều người cũng hiểu chữ hiếu, chữ đức theo cách rộng hơn: để lại điều tốt cho đời sau khi mình mất. Trong những năm gần đây, báo chí đã đưa nhiều câu chuyện về các gia đình đồng ý hiến tạng của người thân, và chuyện hiến giác mạc ở một số địa phương đã thành nếp được nhiều người biết đến.
Về tôn giáo, các tôn giáo lớn ở Việt Nam có những quan điểm và hướng dẫn riêng về hiến tạng, và trong mỗi tôn giáo cũng có những cách hiểu khác nhau. Bài viết không thay mặt tôn giáo nào để nói điều đó đúng hay sai. Nếu bạn hoặc gia đình theo một tôn giáo, cách tốt nhất là hỏi trực tiếp chư tăng, linh mục, mục sư hoặc chức sắc mà bạn tin cậy.
Với người không theo tôn giáo, quyết định thường xoay quanh cảm xúc của gia đình và niềm tin cá nhân. Không có lựa chọn nào đáng xấu hổ: người quyết định hiến xứng đáng được trân trọng, người chọn không hiến cũng không làm điều gì sai.
Khi người đăng ký qua đời: gia đình cần làm gì
Phần này giúp gia đình không bị lúng túng trong những giờ đầu, nhất là với hiến giác mạc, vốn có thời gian rất ngắn.
- Báo sớm cho bệnh viện hoặc cơ sở tiếp nhận: nếu người mất ở bệnh viện, báo ngay cho bác sĩ, điều dưỡng rằng người mất có đăng ký hiến; nếu mất ở nhà, liên hệ cơ sở đã đăng ký càng sớm càng tốt.
- Chuẩn bị thẻ đăng ký và giấy tờ tuỳ thân của người mất.
- Thống nhất trong gia đình một người đại diện để trao đổi với nhân viên y tế, tránh nhiều người nói khác nhau.
- Hỏi rõ quy trình: việc lấy mô diễn ra ở đâu, mất bao lâu, ảnh hưởng thế nào tới khâm liệm, nhập quan.
- Chấp nhận trường hợp không lấy được: vì lý do y khoa hoặc thời gian, có khi không thể tiến hành. Đó không phải lỗi của gia đình.
- Giữ tang lễ theo nếp nhà: sau khi hiến, gia đình vẫn tổ chức tang lễ theo phong tục và tín ngưỡng của mình.
Thông tin về người nhận thường được giữ kín theo quy định. Một số gia đình nhận được lời cảm ơn chung từ cơ sở tiếp nhận; việc liên hệ trực tiếp giữa hai bên thường không được khuyến khích.
Những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: đăng ký hiến thì khi cấp cứu bác sĩ sẽ không cố cứu. Thực tế, việc cứu chữa người bệnh và việc ghép tạng do các đội ngũ khác nhau đảm nhận; chẩn đoán chết não có quy trình chặt chẽ do nhiều bác sĩ thực hiện theo quy định. Việc đăng ký không làm thay đổi việc điều trị.
Hiểu lầm thứ hai: người già, người có bệnh thì không hiến được. Nhiều người lớn tuổi vẫn có thể hiến giác mạc hoặc một số mô; có bệnh hay không, hiến được gì sẽ do bác sĩ đánh giá vào thời điểm đó. Bạn không cần tự loại mình khi đăng ký.
Hiểu lầm thứ ba: gia đình người hiến được trả tiền hoặc phải trả tiền. Việc hiến là tự nguyện và nhân đạo, pháp luật cấm mua bán mô, tạng. Các chi phí liên quan tới việc lấy mô, tạng do cơ sở y tế giải quyết theo quy định; nếu có chính sách hỗ trợ nào, gia đình sẽ được thông báo chính thức.
Hiểu lầm thứ tư: đăng ký rồi không thể đổi ý. Bạn có quyền rút lại đăng ký bất cứ lúc nào khi còn sống. Ý nguyện thay đổi theo thời gian là chuyện bình thường; chỉ cần báo cho cơ sở tiếp nhận và cho người thân biết.
Câu hỏi thường gặp
Người dưới 18 tuổi có đăng ký hiến tạng sau khi mất được không?
Theo quy định hiện hành mà nhiều nơi áp dụng, người đăng ký hiến sau khi chết phải là người đã thành niên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Quy định có thể được sửa đổi, vì vậy hãy hỏi cơ sở tiếp nhận đăng ký để biết điều kiện hiện hành.
Hiến giác mạc có làm thay đổi gương mặt người mất không?
Việc lấy giác mạc do nhân viên được đào tạo thực hiện cẩn thận, và thường không làm thay đổi đáng kể diện mạo khi khâm liệm, viếng. Gia đình có thể hỏi trực tiếp cơ sở tiếp nhận về quy trình để yên tâm trước khi quyết định.
Đã đăng ký mà gia đình không đồng ý thì sao?
Về nguyên lý, ý nguyện của người đăng ký được tôn trọng, nhưng trong thực tế bệnh viện thường trao đổi với gia đình và hiếm khi tiến hành khi gia đình phản đối gay gắt. Vì vậy việc nói chuyện trước với người thân là bước quan trọng nhất để ý nguyện được thực hiện.
Hiến xác cho y học khác gì hiến tạng?
Hiến xác là trao toàn bộ thi hài cho cơ sở đào tạo y khoa để phục vụ giảng dạy, nghiên cứu, có thủ tục và nơi tiếp nhận riêng. Gia đình sẽ không an táng ngay theo cách thông thường. Hiến tạng, hiến giác mạc thì sau khi lấy, gia đình vẫn nhận lại thi hài để lo tang lễ.
Đăng ký hiến có mất phí hay được trả tiền không?
Không. Đăng ký hiến là tự nguyện, không mất phí, và pháp luật nghiêm cấm việc mua bán mô, bộ phận cơ thể người. Nếu ai đó đòi tiền làm thủ tục hoặc hứa trả tiền cho việc hiến, bạn nên từ chối và báo cơ quan chức năng.
Có nên ghi ý nguyện hiến tạng vào di chúc không?
Có thể ghi thêm như một cách để gia đình biết rõ mong muốn của bạn. Tuy vậy di chúc thường chỉ được mở sau tang lễ, nên quan trọng hơn vẫn là đăng ký với cơ sở tiếp nhận, giữ thẻ đăng ký cùng giấy tờ tuỳ thân và nói trực tiếp với người thân.