Anh chị em giữ được hoà thuận sau khi mỗi người đã có gia đình riêng thường nhờ ba điều: giữ liên lạc đều đặn dù ngắn, giúp nhau rõ ràng (nhất là chuyện tiền), và biết bỏ qua những lời lỡ miệng của nhau và của dâu rể. Ca dao có câu "anh em như thể tay chân", nhưng tay chân cũng có lúc va vào nhau. Điều quyết định không phải là không bao giờ va chạm, mà là sau va chạm còn quay lại được với nhau.
Bài này nói về quan hệ giữa anh chị em ruột khi đã trưởng thành: mỗi người một nhà, một nơi làm ăn, một nếp sống. Những chuyện như chia tài sản của cha mẹ hay chia việc chăm cha mẹ già được nói ở các bài khác; ở đây là chuyện thường ngày hơn, như vay mượn, đến chơi, con cháu với nhau, lời ăn tiếng nói.
Vì sao anh em ruột dễ xa nhau khi đã lớn
Hồi nhỏ, anh chị em ở chung một mái nhà, ăn chung một mâm, có cha mẹ đứng giữa điều hoà. Lớn lên, mỗi người lập gia đình, mỗi người có vợ hoặc chồng với nếp nhà khác, có con cái riêng cần lo, có công việc chiếm hết thời gian. Những lần gặp nhau thưa dần, rồi chỉ còn những dịp giỗ Tết.
Khoảng cách ấy không tự nó xấu. Nhưng nó làm những va chạm nhỏ trở nên khó gỡ hơn. Hồi bé cãi nhau xong tối lại ăn cơm chung, mọi thứ trôi qua. Khi lớn, một câu nói khó nghe trong đám giỗ có thể khiến hai nhà không qua lại cả năm, vì không còn dịp nào tự nhiên để làm lành.
Thêm vào đó là sự chênh lệch hoàn cảnh. Người làm ăn khá, người chật vật; người ở thành phố, người ở quê. Chênh lệch dễ sinh ra những cảm giác khó nói: người khá thấy mình bị trông chờ, người khó thấy mình bị coi thường. Nếu không ai nói ra, những cảm giác ấy tích tụ dần thành khoảng cách lớn.
Có một mốc mà nhiều gia đình nhận ra muộn: khi cha mẹ còn, cha mẹ là chỗ hẹn tự nhiên của các con, là người nhắc anh em gọi cho nhau, là người hoà giải. Khi cha mẹ mất, sợi dây ấy cũng mất theo, và anh em phải tự giữ lấy nhau. Nhà nào không chuẩn bị cho điều này thường thấy anh em xa dần chỉ sau vài cái giỗ.
Giữ gần nhau bằng những việc nhỏ
Có một nhóm trò chuyện chung của anh chị em. Nhiều nhà lập một nhóm nhắn tin chỉ có anh chị em ruột, ngoài nhóm lớn có cả dâu rể, con cháu. Ở đó, anh em nói chuyện với nhau thoải mái như hồi nhỏ.
Gặp nhau không chỉ vào ngày giỗ. Một bữa cơm cuối tuần, một chuyến đi chơi chung vài năm một lần. Gặp nhau lúc vui sẽ có vốn tình cảm để dùng khi có chuyện buồn.
Nhớ ngày quan trọng của nhau. Sinh nhật, ngày con vào lớp một, ngày khai trương cửa hàng. Một lời chúc đúng lúc giữ được nhiều điều hơn một món quà to.
Cho con cháu chơi với nhau. Anh em họ thân nhau từ nhỏ thì người lớn cũng dễ gần nhau hơn. Gửi con sang nhà cô, nhà chú chơi vài ngày hè là một cách giữ dây nối giữa các nhà.
Đến thăm khi anh em gặp chuyện. Ốm đau, tang chế, mất việc. Có mặt lúc ấy, dù chỉ ngồi cùng một buổi, anh em nhớ suốt đời.
Vay mượn tiền giữa anh em: nguyên tắc để không mất lòng
Tiền là chuyện làm rạn tình anh em nhiều nhất. Không ít người đã mất cả tiền lẫn anh em vì những khoản vay không rõ ràng. Bảng dưới gom vài nguyên tắc mà các gia đình hay chia sẻ lại sau khi đã trải qua.
| Nguyên tắc | Vì sao | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Chỉ cho vay số tiền mình mất được | Nếu không đòi lại được, mình không lâm vào cảnh khó và không oán anh em | Tự hỏi: nếu khoản này không về, gia đình mình có ổn không |
| Nói rõ là cho hay cho vay | Người cho nghĩ là vay, người nhận nghĩ là cho, đó là mầm mất lòng | Nói thẳng từ đầu, cả hai cùng hiểu một ý |
| Ghi lại, kể cả với anh em ruột | Trí nhớ thường khác nhau sau vài năm | Một tờ giấy ghi số tiền, ngày, hẹn trả, cả hai ký |
| Bàn với vợ hoặc chồng trước | Tiền là tài sản chung của gia đình nhỏ | Không lén cho anh em vay rồi giấu người bạn đời |
| Có quyền từ chối | Từ chối nhẹ nhàng còn hơn đồng ý rồi giữ trong lòng sự khó chịu | Nói rõ hoàn cảnh của mình, đề nghị giúp bằng cách khác nếu được |
Với người đi vay, giữ đúng hẹn trả, hoặc chủ động báo khi chưa trả được, là cách giữ chữ tín với chính anh em mình. Im lặng né tránh mới làm mất lòng, chứ chưa trả được thì ai cũng có lúc.
Khi một người gặp khó: giúp thế nào cho đúng
Anh em gặp lúc khó khăn là phép thử lớn nhất của tình thân. Giúp đúng cách thì tình anh em bền thêm; giúp sai cách có khi lại sinh ra mặc cảm, oán trách. Vài điều nhiều gia đình rút ra:
- Hỏi anh em cần gì, đừng tự đoán. Có người cần tiền, có người cần một chỗ làm, có người chỉ cần ai đó trông con giúp vài tuần trong lúc nằm viện.
- Giúp kín đáo. Không kể với họ hàng là mình đã giúp bao nhiêu, không nhắc lại trong lúc giận. Người được giúp vốn đã khó xử, bị nhắc ơn càng khó xử hơn.
- Giúp cách để anh em đứng dậy được. Giới thiệu việc làm, góp vốn nhỏ cho một việc buôn bán, lo học hành cho cháu thường bền hơn cho tiền tiêu hằng tháng.
- Các anh em cùng góp, không để một người gánh. Người khá nhất thường bị trông chờ nhiều nhất; chia nhau theo sức giúp không ai thấy bị lợi dụng.
- Biết giới hạn của mình. Giúp đến mức gia đình mình lâm vào khó khăn, vợ chồng mình cãi nhau vì chuyện giúp anh em, thì việc giúp ấy khó kéo dài và dễ thành oán.
- Người được giúp cũng giữ phần của mình. Nói lời cảm ơn, báo cho anh em biết mình đã vượt qua ra sao, và khi khá lên thì giúp lại người khác trong nhà.
Trong ký ức của nhiều gia đình Việt, chuyện anh em đùm bọc nhau qua những năm đói kém, chiến tranh, bão lũ là phần đáng kể lại nhất. Ngày nay hoàn cảnh khác, nhưng tinh thần "một miếng khi đói bằng một gói khi no" vẫn còn nguyên giá trị.
Dâu rể và lời qua tiếng lại
Trong nhiều gia đình, va chạm giữa anh em ruột không bắt đầu từ chính họ mà từ vợ, chồng của họ. Một chị dâu và một em chồng không hợp tính, hai cô em dâu so bì nhau chuyện biếu xén, một anh rể lỡ lời trong bữa nhậu. Anh em ruột kẹt giữa, không biết bênh ai.
Một nguyên tắc nhiều nhà thấy hữu ích: khi có chuyện giữa dâu rể với anh chị em mình, người ruột nói chuyện với người ruột. Anh trai nói với em gái, em gái nói với anh trai, rồi mỗi người về nói với vợ hoặc chồng mình. Tránh để dâu rể đối đáp trực tiếp với nhau khi đang căng thẳng, vì họ không có sẵn cái vốn tình cảm từ nhỏ như anh em ruột.
Cũng nên biết bỏ qua. Một câu nói lỡ của em dâu trong lúc mệt không đáng để cả nhà mất hoà khí. Ông bà ta dặn "một điều nhịn chín điều lành", không phải để ai cũng nhẫn nhục chịu đựng, mà để những chuyện nhỏ không có cơ hội thành chuyện lớn. Nếu điều gì làm mình tổn thương thật sự, hãy nói ra một lần, bình tĩnh, rồi thôi.
Khi đã có khoảng cách: các bước làm lành
Nếu anh em đã không nói chuyện với nhau một thời gian, làm lành cần một người chủ động bước trước. Người bước trước không phải là người thua.
- Tự hỏi điều mình thật sự muốn: muốn được xin lỗi, muốn được hiểu, hay chỉ muốn anh em lại qua lại như xưa. Biết rõ điều mình muốn giúp cuộc nói chuyện không lạc hướng.
- Bắt đầu bằng một việc nhỏ không cần nói nhiều: gửi lời chúc sinh nhật, mang biếu ít quà quê, hỏi thăm khi nghe tin anh em ốm.
- Nếu cần nói chuyện, chọn lúc riêng, không trong đám giỗ, không trước mặt con cháu. Nói về cảm xúc của mình hơn là kể tội người kia.
- Nhận phần lỗi của mình, kể cả khi mình cho rằng mình chỉ sai một phần nhỏ. Một lời "em cũng có lỗi" mở cửa rất nhiều.
- Nhờ người lớn trong nhà hoặc cha mẹ nếu còn, nhưng không nhờ người kể lại lời qua tiếng lại; nhờ người giúp hai bên ngồi lại với nhau.
- Chấp nhận rằng làm lành có khi cần nhiều lần, và có khi không trở lại thân như xưa. Giữ được sự tôn trọng, chào hỏi nhau trong các dịp chung cũng đã là điều đáng quý.
Có những trường hợp quan hệ anh em gây tổn thương nghiêm trọng, như bạo lực, lừa gạt nhiều lần. Khi ấy, giữ khoảng cách để bảo vệ bản thân và gia đình mình là lựa chọn chính đáng. Hoà thuận không có nghĩa là chấp nhận mọi điều.
Anh em hoà thuận là phước để lại cho con cháu
Người Việt hay nói "anh em hoà thuận là nhà có phúc". Có thể hiểu theo niềm tin, nhưng cũng có thể hiểu rất thực tế: một gia đình mà anh em giúp nhau khi khó, có mặt cho nhau khi buồn, thì mỗi người đều có chỗ dựa. Con cháu lớn lên trong một đại gia đình như thế cũng có thêm cô chú, bác dì, anh em họ để nương tựa.
Ngược lại, khi anh em bất hoà kéo dài, con cháu thường thừa hưởng luôn khoảng cách ấy. Những đứa trẻ không biết mặt anh em họ, không được về quê nội ngày giỗ vì "nhà mình với nhà bác không qua lại". Nhiều người lớn tuổi về sau thú nhận, điều họ tiếc nhất không phải phần tài sản đã mất, mà là những năm tháng anh em không nhìn mặt nhau.
Vì vậy, giữ hoà khí với anh chị em cũng là một việc thiện, không cần đi đâu xa. Mỗi lần nhường một câu, mỗi lần chủ động hỏi thăm, mỗi lần giúp anh em lúc khó, là một lần vun cho cái nếp mà con cháu sẽ mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Anh em ruột không qua lại nhiều năm, có nên chủ động làm lành không?
Nếu bạn còn mong giữ tình anh em thì nên. Bắt đầu bằng việc nhỏ như lời chúc, lời hỏi thăm khi có tin ốm đau. Người chủ động không phải là người thua, mà là người dám làm điều khó. Nếu bên kia chưa sẵn sàng, cứ giữ thái độ tôn trọng và để ngỏ cánh cửa.
Có nên cho anh em ruột vay tiền không?
Có thể, nếu số tiền nằm trong khả năng mất được của gia đình bạn và cả hai nói rõ là vay hay cho. Nên ghi lại thoả thuận, bàn với vợ hoặc chồng trước. Nếu không thể giúp, từ chối nhẹ nhàng và nói rõ hoàn cảnh thay vì đồng ý rồi giữ sự khó chịu trong lòng.
Anh em vay tiền mãi không trả thì phải làm sao?
Nên nói chuyện riêng, bình tĩnh, hỏi hoàn cảnh hiện tại và cùng đặt một kế hoạch trả dần nếu được. Tránh nhắc trước mặt họ hàng hay trên mạng xã hội. Nếu khoản tiền lớn và có tranh chấp, có thể nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc hỏi luật sư, nhưng hãy cân nhắc cả cái giá về tình cảm.
Vợ không hợp với chị em ruột của chồng thì chồng nên làm gì?
Người chồng nên nói chuyện riêng với từng bên, lắng nghe cả hai phía, tránh bênh hẳn một bên. Không cần ép hai người thân nhau, chỉ cần giữ sự tôn trọng trong các dịp chung. Người chồng cũng là người đứng ra nói với chị em mình khi cần góp ý.
Làm sao để con cháu các nhà thân nhau dù ở xa?
Tạo dịp cho các cháu gặp nhau đều đặn, như nghỉ hè gửi con sang nhà cô chú chơi, đi chơi chung vài năm một lần, gọi video vào dịp Tết. Người lớn cũng nên tránh nói xấu nhà khác trước mặt trẻ, để các cháu không mang theo những định kiến của người lớn.
Anh chị em chênh lệch giàu nghèo, làm sao để không mặc cảm?
Người khá hơn nên giúp một cách kín đáo, không kể công, không áp đặt. Người khó hơn cũng có thể góp bằng công sức, thời gian, sự quan tâm. Trong các dịp chung, nên chọn cách tổ chức vừa sức mọi nhà để không ai phải cố quá hay thấy mình lép vế.