Doanh nghiệp xã hội là doanh nghiệp kinh doanh như mọi doanh nghiệp khác, nhưng được lập ra để giải quyết một vấn đề xã hội hoặc môi trường, và cam kết dùng phần lớn lợi nhuận để tái đầu tư cho mục tiêu đó thay vì chia cho chủ sở hữu. Ở Việt Nam, Luật Doanh nghiệp năm 2020 có điều khoản riêng về doanh nghiệp xã hội, trong đó nêu cam kết sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hằng năm để tái đầu tư thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường đã đăng ký; bạn nên đối chiếu bản hiện hành trước khi làm thủ tục.
Bài này giúp bạn phân biệt doanh nghiệp xã hội với từ thiện và kinh doanh thường, nhận ra những kiểu doanh nghiệp xã hội hay gặp, hiểu cam kết trên giấy nghĩa là gì, các bước bắt đầu, những chỗ hay vấp, và vì sao không đăng ký doanh nghiệp xã hội vẫn có thể làm ăn tử tế. Bài không thay tư vấn pháp lý hay kế toán.
Định nghĩa ngắn và ý tưởng phía sau
Ý tưởng doanh nghiệp xã hội không mới. Nhiều nơi trên thế giới đã có những cơ sở kinh doanh lập ra để tạo việc làm cho người yếu thế, bán hàng của người nghèo với giá công bằng, hoặc cung cấp dịch vụ thiết yếu với giá thấp. Khái niệm "kinh doanh xã hội" được biết đến rộng rãi hơn qua các hoạt động của Muhammad Yunus, người nhận giải Nobel Hoà bình năm 2006 cùng Ngân hàng Grameen.
Điểm cốt lõi là vấn đề xã hội được đặt ở trung tâm, còn kinh doanh là phương tiện để giải quyết nó một cách bền vững. Một quỹ từ thiện cần liên tục kêu gọi tiền góp; một doanh nghiệp xã hội tự tạo ra doanh thu từ bán hàng, dịch vụ, nên có thể duy trì lâu dài mà không phụ thuộc hoàn toàn vào lòng hảo tâm.
Ở Việt Nam, doanh nghiệp xã hội được nhắc trong Luật Doanh nghiệp từ năm 2014 và tiếp tục có trong Luật Doanh nghiệp năm 2020. Doanh nghiệp xã hội vẫn là doanh nghiệp, đăng ký theo một loại hình như công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần, có nghĩa vụ thuế, kế toán như mọi doanh nghiệp, chỉ khác ở mục tiêu xã hội và cam kết dùng lợi nhuận đã đăng ký.
So sánh doanh nghiệp xã hội, kinh doanh thường và nhóm từ thiện
Bảng dưới so sánh ở mức khái quát để bạn hình dung. Các quy định cụ thể cho từng loại, như quỹ xã hội, quỹ từ thiện, có văn bản riêng.
| Tiêu chí | Kinh doanh thường | Doanh nghiệp xã hội | Nhóm, quỹ từ thiện |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu chính | Lợi nhuận cho chủ sở hữu | Giải quyết vấn đề xã hội, môi trường | Giúp đỡ người cần |
| Nguồn tiền | Doanh thu bán hàng | Doanh thu bán hàng là chính, có thể nhận tài trợ | Tiền góp, tài trợ |
| Lợi nhuận dùng vào đâu | Chủ sở hữu quyết định, thường chia | Phần lớn tái đầu tư cho mục tiêu đã cam kết | Không hoạt động vì lợi nhuận |
| Tính bền vững | Phụ thuộc thị trường | Phụ thuộc thị trường và giữ được mục tiêu | Phụ thuộc lòng hảo tâm |
| Nghĩa vụ công khai | Theo quy định doanh nghiệp | Theo quy định doanh nghiệp, thêm báo cáo về mục tiêu xã hội | Công khai thu chi theo quy định riêng |
| Người hưởng lợi | Chủ sở hữu, khách hàng | Nhóm đối tượng xã hội đã đăng ký, khách hàng | Người nhận hỗ trợ |
Ranh giới giữa các mô hình không cứng nhắc. Nhiều cửa hàng kinh doanh thường vẫn làm việc tốt; nhiều nhóm thiện nguyện bán sản phẩm để gây quỹ. Đăng ký doanh nghiệp xã hội là một lựa chọn pháp lý, phù hợp khi bạn muốn cam kết lâu dài và công khai với mục tiêu xã hội.
Những kiểu doanh nghiệp xã hội hay gặp ở Việt Nam
Tạo việc làm cho người yếu thế. Quán ăn, tiệm bánh, xưởng may, xưởng thủ công nhận người khuyết tật, thanh niên có hoàn cảnh khó khăn, người sau cai nghiện vào làm và học nghề. Sản phẩm bán ra thị trường bình thường.
Đưa sản phẩm của cộng đồng ra thị trường. Thu mua sản phẩm thủ công, nông sản của đồng bào vùng núi, làng nghề với giá công bằng, giúp thiết kế, đóng gói, tìm đầu ra.
Dịch vụ thiết yếu cho người thu nhập thấp. Lớp học, phòng khám, nước sạch, nhà ở với giá thấp, bù chi phí bằng phần thu từ nhóm khách có khả năng chi trả hơn.
Môi trường. Thu gom, tái chế, sản phẩm thay đồ nhựa dùng một lần, nông nghiệp bền vững, tạo thu nhập đồng thời giảm tác động môi trường.
Du lịch cộng đồng. Tổ chức du lịch để người dân địa phương hưởng phần lớn thu nhập, giữ gìn nếp sống và cảnh quan.
Cam kết mục tiêu xã hội nghĩa là gì trên giấy
Khi đăng ký doanh nghiệp xã hội, bạn không chỉ đăng ký ngành nghề kinh doanh mà còn cam kết về mục tiêu xã hội, môi trường, và về việc dùng lợi nhuận. Theo Luật Doanh nghiệp năm 2020, doanh nghiệp xã hội cam kết sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hằng năm để tái đầu tư thực hiện mục tiêu đã đăng ký; cam kết này được thông báo với cơ quan đăng ký kinh doanh và công khai. Thủ tục và biểu mẫu cụ thể theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
Cam kết đó ràng buộc thật. Doanh nghiệp xã hội có nghĩa vụ duy trì mục tiêu xã hội trong suốt quá trình hoạt động, báo cáo kết quả, và có quy định riêng nếu muốn chấm dứt cam kết hoặc dùng sai các khoản tài trợ đã nhận. Vì vậy, trước khi đăng ký, hãy nghĩ kỹ xem mục tiêu đó có phải là thứ bạn muốn theo đuổi lâu dài không.
Đổi lại, doanh nghiệp xã hội có thể được nhận viện trợ, tài trợ cho mục tiêu xã hội theo quy định, và tạo được lòng tin với khách hàng, đối tác coi trọng giá trị xã hội. Các ưu đãi cụ thể, nếu có, thay đổi theo chính sách từng thời kỳ; đừng lập doanh nghiệp xã hội chỉ vì nghe nói có ưu đãi.
Bắt đầu một doanh nghiệp xã hội: các bước
Các bước dưới đây là trình tự gợi ý cho người bắt đầu từ ý tưởng. Mỗi bước có thể mất vài tuần đến vài tháng.
- Xác định vấn đề cụ thể. Không phải "giúp người nghèo" chung chung, mà là "thanh niên khuyết tật ở xã này không có việc làm" hay "phụ nữ làng dệt bán sản phẩm qua thương lái với giá thấp".
- Gặp người trong cuộc. Hỏi họ cần gì, muốn gì, làm được gì. Rất nhiều ý tưởng tốt đẹp từ bên ngoài không khớp với nhu cầu thật.
- Thiết kế mô hình kinh doanh. Bán gì, cho ai, giá nào, chi phí ra sao. Sản phẩm phải đủ tốt để khách mua vì chất lượng, không chỉ vì thương.
- Chạy thử nhỏ. Bán thử một mùa, một lô hàng, trước khi đầu tư lớn hay đăng ký pháp nhân.
- Chọn hình thức pháp lý. Hộ kinh doanh, doanh nghiệp thường hay doanh nghiệp xã hội. Hỏi người có chuyên môn về thuế, kế toán và cam kết đi kèm từng hình thức.
- Đo kết quả xã hội. Số người có việc làm, thu nhập của họ thay đổi ra sao, lượng rác được thu gom. Ghi chép từ đầu để báo cáo trung thực.
- Giữ cân bằng. Định kỳ xem lại: doanh nghiệp có còn đi đúng mục tiêu, có còn sống được về tài chính không.
Nhiều doanh nghiệp xã hội bắt đầu từ một cửa hàng nhỏ, một nhóm vài người, rồi lớn dần. Không cần quy mô lớn để tạo ra thay đổi thật trong một cộng đồng.
Những chỗ hay vấp
Doanh nghiệp xã hội gặp khó ở cả hai mặt: kinh doanh và mục tiêu xã hội. Những chỗ vấp phổ biến:
- Sản phẩm dựa vào lòng thương: khách mua một lần vì cảm động, không mua lần hai vì chất lượng chưa tới.
- Chi phí cao hơn kinh doanh thường vì đào tạo, điều chỉnh chỗ làm, giá thu mua công bằng, nhưng giá bán không thể cao hơn thị trường quá nhiều.
- Phụ thuộc vào một nhà tài trợ: khi tài trợ dừng, doanh nghiệp lung lay.
- Mục tiêu trôi dần: áp lực doanh thu khiến doanh nghiệp quên nhóm người mình định giúp.
- Kể chuyện quá đà: dùng hình ảnh người được giúp để bán hàng, làm tổn thương chính họ.
- Người sáng lập kiệt sức vì gánh cả hai vai, vừa doanh nhân vừa người làm công tác xã hội.
Biết trước những chỗ này giúp bạn chuẩn bị: chất lượng sản phẩm đặt lên đầu, đa dạng nguồn thu, đo kết quả xã hội đều đặn, và chia sẻ việc với một nhóm đáng tin.
Không đăng ký doanh nghiệp xã hội vẫn có thể làm ăn tử tế
Không phải ai muốn kinh doanh có ích cho xã hội cũng cần đăng ký doanh nghiệp xã hội. Một hộ kinh doanh trả lương công bằng, nhận người khuyết tật vào làm, mua hàng của nông dân đúng giá, bán hàng trung thực, đã là làm ăn tử tế theo nghĩa đầy đủ nhất.
Đăng ký doanh nghiệp xã hội phù hợp khi bạn muốn cam kết công khai và ràng buộc, muốn nhận tài trợ cho mục tiêu xã hội, hoặc muốn người góp vốn hiểu rõ lợi nhuận sẽ được dùng thế nào. Nếu chưa sẵn sàng với những ràng buộc đó, bắt đầu bằng một cửa hàng làm ăn tử tế, rồi tính tiếp khi mô hình đã vững.
Nhiều người cũng chọn con đường từ từ: bắt đầu như một hộ kinh doanh, ghi chép kết quả xã hội ngay từ đầu, đến khi mô hình đủ vững và có người cùng góp vốn mới chuyển thành doanh nghiệp xã hội. Như vậy cam kết trên giấy đến sau những việc đã làm được thật, chứ không phải ngược lại.
Điều quan trọng không phải là cái tên trên giấy phép, mà là việc bạn làm mỗi ngày: người làm được đối xử ra sao, khách được nói thật đến đâu, cộng đồng xung quanh nhận được gì từ sự có mặt của cửa hàng. Một tấm giấy chứng nhận không thay được những điều đó, và thiếu tấm giấy cũng không làm chúng kém đi.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp xã hội có phải nộp thuế không?
Có. Doanh nghiệp xã hội vẫn là doanh nghiệp, thực hiện nghĩa vụ thuế, kế toán như mọi doanh nghiệp theo quy định. Các ưu đãi riêng, nếu có, phụ thuộc chính sách từng thời kỳ, nên bạn hỏi cơ quan thuế hoặc người có chuyên môn.
Doanh nghiệp xã hội có được chia lợi nhuận cho chủ sở hữu không?
Theo cam kết trong Luật Doanh nghiệp năm 2020, doanh nghiệp xã hội dùng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hằng năm để tái đầu tư cho mục tiêu đã đăng ký. Phần còn lại xử lý theo quy định và điều lệ. Đối chiếu văn bản hiện hành trước khi quyết định.
Hộ kinh doanh có đăng ký làm doanh nghiệp xã hội được không?
Doanh nghiệp xã hội là một dạng doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp, còn hộ kinh doanh có quy định riêng. Nếu muốn trở thành doanh nghiệp xã hội, bạn cần tìm hiểu thủ tục thành lập hoặc chuyển đổi sang doanh nghiệp theo văn bản hiện hành.
Doanh nghiệp xã hội khác hợp tác xã thế nào?
Hợp tác xã là tổ chức của các thành viên cùng hợp tác, tương trợ nhau trong sản xuất kinh doanh, hoạt động theo luật riêng. Doanh nghiệp xã hội đặt mục tiêu xã hội lên trên và cam kết dùng lợi nhuận cho mục tiêu đó. Một số mô hình có thể kết hợp tinh thần của cả hai.
Làm sao biết một cửa hàng tự nhận là doanh nghiệp xã hội có thật không?
Bạn có thể tra thông tin đăng ký doanh nghiệp trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia. Nhưng quan trọng hơn là xem cách họ làm: có công khai kết quả xã hội, có đối xử tốt với nhóm người họ nói là giúp không.
Có cần nhiều vốn để mở doanh nghiệp xã hội không?
Không nhất thiết. Nhiều doanh nghiệp xã hội bắt đầu rất nhỏ, chạy thử bằng một nhóm vài người và một sản phẩm. Vốn cần thiết phụ thuộc mô hình kinh doanh, không phụ thuộc vào việc có mục tiêu xã hội hay không.