Dạy con lòng biết ơn: từ lời cảm ơn trong nhà đến nhớ ơn người mình không quen

Dạy con lòng biết ơn hiệu quả khi trẻ được giúp nhận ra công sức của người khác đằng sau những thứ mình có, chứ không chỉ được dạy nói "con cảm ơn" như một phản xạ. Một đứa trẻ hiểu rằng bát cơm có công người trồng lúa, chiếc áo có công mẹ giặt, con đường sạch có công cô lao công dậy từ sáng sớm, sẽ dần biết ơn mà không cần ai nhắc.

Người Việt có câu "uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây". Những câu ấy trẻ thuộc từ mẫu giáo, nhưng để thành nếp sống thì cần thời gian và những việc cụ thể. Bài này chia theo vòng tròn từ gần đến xa: trong nhà, với thầy cô, với người lao động, với người đi trước, kèm những cách làm vừa sức trẻ.

Lòng biết ơn khác với phép lịch sự thế nào

Nói "cảm ơn" khi nhận quà là phép lịch sự, và trẻ cần học điều đó. Nhưng lòng biết ơn sâu hơn: đó là khả năng nhận ra rằng những điều tốt mình có không tự nhiên mà có, mà là nhờ công sức, thời gian, tấm lòng của người khác. Một đứa trẻ vẫn nói cảm ơn rất lễ phép mà vẫn coi mọi thứ cha mẹ làm cho mình là đương nhiên.

Lòng biết ơn cũng không phải là cảm giác mắc nợ. Có những cách dạy khiến trẻ thấy nặng nề: "Bố mẹ khổ cực vì con, con phải biết ơn mà học cho giỏi." Câu ấy dễ biến biết ơn thành áp lực, và trẻ có thể sinh ra cảm giác tội lỗi thay vì trân trọng. Biết ơn thật thì nhẹ nhàng hơn: con thấy được và con muốn đáp lại, theo cách của con.

Trong cách nghĩ dân gian, người biết ơn là người có phước, vì người biết nhớ ơn thì được người khác thương, gặp khó có người giúp. Không cần coi đó là lời hứa, chỉ cần nhìn quanh: những người biết trân trọng người khác thường có nhiều mối quan hệ bền và sống an vui hơn.

Một điều nên nhớ: lòng biết ơn cần thời gian để lớn. Trẻ bốn tuổi chưa thể hiểu công sức người trồng lúa như người lớn hiểu, và điều đó không có gì đáng lo. Việc của cha mẹ là gieo những hạt nhỏ đều đặn, qua lời nói, qua câu chuyện, qua việc làm hằng ngày, rồi kiên nhẫn chờ. Nhiều phụ huynh kể rằng phải tới tuổi mười mấy, con mới bất ngờ nói một câu cảm ơn khiến họ biết những hạt ấy đã nảy mầm.

Dạy biết ơn theo độ tuổi

Mỗi lứa tuổi hiểu lòng biết ơn ở mức khác nhau. Bảng dưới gợi ý điều trẻ hiểu được và việc cha mẹ có thể làm.

Ở tuổi nào thì cách dạy hiệu quả nhất vẫn là cha mẹ tự biết ơn trước mặt con: cảm ơn nhau, cảm ơn ông bà, cảm ơn người giao hàng, người bán rau.

Biết ơn trong nhà: nơi bắt đầu

Cha mẹ cảm ơn nhau trước mặt con. Bố cảm ơn mẹ sau bữa cơm, mẹ cảm ơn bố đã sửa cái quạt. Trẻ thấy lời cảm ơn không chỉ dành cho người lạ mà dành cả cho người thân nhất.

Cha mẹ cảm ơn con. Khi con dọn bàn, khi con trông em, khi con lấy giúp cốc nước. Trẻ được cảm ơn sẽ hiểu việc mình làm có giá trị, và học cách đáp lại.

Cho con thấy công việc thầm lặng trong nhà. Nhiều trẻ không biết quần áo sạch từ đâu ra. Cho con cùng phơi đồ, cùng nấu một bữa, con sẽ hiểu mỗi việc ấy tốn bao nhiêu công.

Kể về những gì ông bà đã làm. Ông bà nuôi bố mẹ lớn khôn thế nào, những năm khó khăn ra sao. Trẻ biết ơn ông bà khi hiểu được câu chuyện của ông bà, không phải khi bị bắt khoanh tay chào.

Không bắt con cảm ơn mỗi món quà một cách máy móc. Ép con nói cảm ơn khi con chưa hiểu dễ biến thành phản xạ trống rỗng. Nhắc nhẹ, rồi nói thêm vì sao người ta tặng quà con, con sẽ hiểu dần.

Nhớ ơn thầy cô: vượt ra ngoài phong bì ngày 20/11

Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 là dịp quen thuộc để học trò tri ân thầy cô. Nhưng ở nhiều nơi, ngày ấy đã gắn với phong bì, quà đắt tiền, và trẻ chỉ đóng vai người cầm quà đưa giúp bố mẹ. Lòng biết ơn thầy cô, nếu chỉ dừng ở đó, trẻ khó cảm nhận được.

Cách khác là để trẻ tự làm một điều gì đó: viết vài dòng kể về điều con thích nhất ở lớp học của cô, vẽ một bức tranh, làm một bông hoa giấy. Với trẻ lớn hơn, đó có thể là việc giúp cô dọn lớp, chăm chỉ hơn ở môn cô dạy, hay sau này về thăm thầy cô cũ. Những món quà ấy thầy cô thường giữ lâu hơn bất cứ thứ gì mua được.

Cha mẹ cũng nên nói về thầy cô với giọng tôn trọng trước mặt con, kể cả khi không đồng ý với một cách làm nào đó của nhà trường. Trẻ nghe cha mẹ chê thầy cô ở nhà thì khó giữ được lòng kính trọng ở lớp. Có điều cần góp ý, hãy gặp riêng thầy cô, không bàn trước mặt con. Ngoài thầy cô ở trường, cũng nên nhắc con nhớ những người thầy khác: huấn luyện viên bơi, cô dạy đàn, người hàng xóm dạy con đi xe đạp.

Biết ơn người lao động mình không quen

Vòng tròn rộng hơn là những người con không quen biết nhưng ngày nào cũng góp vào đời sống của con. Dạy trẻ nhìn thấy họ là cách mở rộng lòng biết ơn ra khỏi gia đình.

• Trước bữa ăn, thỉnh thoảng hỏi con: hạt gạo này đi từ đâu tới? Ai trồng, ai gặt, ai chở, ai bán? Câu ca dao "Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần" là gợi ý tốt để bắt đầu.
• Chào và cảm ơn người lao công, bác bảo vệ, cô bán hàng, anh giao hàng. Cho con thấy cha mẹ làm điều đó mỗi ngày.
• Mùa nắng nóng, cùng con mang chai nước mát cho người thu gom rác của khu phố. Việc nhỏ, nhưng con sẽ nhớ.
• Khi đi qua công trình đang xây, kể cho con nghe về những người thợ đang làm việc trên giàn giáo, để con hiểu ngôi nhà, con đường có công của bao nhiêu người.
• Không chê bai bất cứ nghề nào trước mặt con. Câu dọa "không học thì sau này đi quét rác" dạy trẻ coi thường người lao động, ngược hẳn với lòng biết ơn.

Biết ơn người không quen là bước khó nhất, vì không ai nhắc trẻ phải cảm ơn họ. Chính vì thế, đây là nơi lòng biết ơn thật sự lộ ra.

Những câu quen miệng làm hỏng lòng biết ơn

Nhiều câu cha mẹ nói hằng ngày xuất phát từ ý tốt, nhưng lại dạy trẻ điều ngược với lòng biết ơn. Nhận ra chúng là bước đầu để đổi cách nói:

• "Ăn đi, trẻ con nhiều nơi còn chẳng có mà ăn." Câu này dễ khiến trẻ thấy tội lỗi hoặc thấy mình hơn người khác, chứ không giúp trẻ trân trọng bữa ăn. Thay bằng việc kể bữa ăn có công của ai.
• "Bố mẹ khổ thế này là vì con." Trẻ mang theo cảm giác mắc nợ, có khi suốt đời. Cha mẹ vẫn kể về sự vất vả được, nhưng nói như một câu chuyện, không phải một món nợ.
• "Cảm ơn bác đi, nhanh lên." Lời cảm ơn bị giục thành nghi thức trống. Nhắc nhẹ, chờ con, hoặc cha mẹ cảm ơn trước để con làm theo.
• "Quà gì mà rẻ thế." Chê quà người khác tặng, dù chỉ trong nhà, dạy trẻ đo tấm lòng bằng giá tiền.
• "Đấy là việc của người ta, người ta được trả tiền mà." Câu này hay được nói về người phục vụ, người lao công. Được trả công không có nghĩa là không đáng được cảm ơn.

Đổi cách nói không cần hoàn hảo ngay. Mỗi lần lỡ miệng, cha mẹ có thể sửa lại trước mặt con: "Lúc nãy mẹ nói thế là không đúng." Chính việc sửa ấy cũng là một bài học về sự trân trọng.

Uống nước nhớ nguồn: biết ơn người đi trước

Vòng tròn xa nhất là những thế hệ đi trước: tổ tiên, những người đã có công với làng xóm, với đất nước. Người Việt thể hiện điều này qua thờ cúng tổ tiên, qua ngày giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba âm lịch, qua ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7 với những buổi thắp nến ở nghĩa trang liệt sĩ. Cho trẻ cùng tham gia những dịp ấy, kèm lời giải thích vừa sức, giúp trẻ hiểu mình là một phần của một dòng chảy dài.

Ở quy mô gia đình, có thể cùng con xem lại gia phả nếu nhà có, kể về ông cố, bà cố, về quê nội quê ngoại. Đưa con về thăm mộ ông bà, chỉ cho con cây đa, cái giếng mà ông từng kể. Những câu chuyện cụ thể ấy làm cho chữ "nguồn" trong câu tục ngữ có hình hài.

Biết ơn người đi trước cũng có nghĩa là giữ gìn những gì họ để lại: không vẽ bậy lên di tích, giữ sạch đình chùa, nhà thờ họ, chăm sóc cây cối ông bà trồng. Và cuối cùng, sống tử tế để chính mình cũng thành người đi trước đáng nhớ ơn cho con cháu sau này. Đó có lẽ là cách hiểu giản dị nhất của chữ phước trong nhà.

Câu hỏi thường gặp

Có nên bắt con nói cảm ơn mỗi khi nhận quà không?

Nên nhắc con, nhưng tránh ép buộc máy móc trước mặt người khác. Quan trọng hơn là giải thích cho con vì sao người ta tặng quà, người ta đã nghĩ gì về con. Khi con hiểu, lời cảm ơn sẽ tự nhiên và thật lòng hơn nhiều so với một câu nói theo phản xạ.

Con hay đòi hỏi, không biết quý những gì mình có thì làm sao?

Hãy cho con tham gia việc nhà để thấy công sức đằng sau mỗi thứ, giảm bớt việc mua sắm theo yêu cầu, và kể cho con nghe về những hoàn cảnh khác bằng lời tôn trọng. Cha mẹ cũng nên tự thể hiện sự trân trọng những gì mình có, không than thở thiếu thốn trước mặt con.

Dạy con biết ơn có làm con thấy mắc nợ cha mẹ không?

Có thể, nếu cách dạy nhấn vào sự hi sinh và đòi đáp lại, như "bố mẹ khổ vì con". Nên để lòng biết ơn đến từ việc con nhận ra và trân trọng, không phải từ cảm giác tội lỗi. Cha mẹ làm vì thương con, không cần con trả nợ.

Ngày 20/11 nên cho con tặng gì để thể hiện lòng biết ơn thầy cô?

Một tấm thiệp con tự viết, một bức tranh, một bông hoa con tự làm thường có ý nghĩa hơn quà đắt tiền. Quan trọng là con được tự nghĩ và tự làm. Với trẻ lớn, việc chăm chỉ học, giúp cô dọn lớp hay sau này về thăm thầy cô cũ cũng là cách tri ân.

Bao nhiêu tuổi thì nên đưa con đi viếng nghĩa trang liệt sĩ?

Không có tuổi cố định. Trẻ khoảng tám, mười tuổi trở lên thường đủ hiểu khi được giải thích. Trẻ nhỏ hơn vẫn có thể đi cùng gia đình nếu không quá đông, chỉ cần giải thích đơn giản rằng đây là nơi tưởng nhớ những người đã hi sinh để mọi người được sống bình yên.

Nhật ký biết ơn có hợp với trẻ con không?

Với trẻ lớn biết viết, một cuốn sổ nhỏ ghi một điều mình thấy biết ơn mỗi ngày có thể giúp ích, miễn là không biến thành bài tập bắt buộc. Với trẻ nhỏ, có thể thay bằng câu hỏi trước giờ ngủ: hôm nay con thấy vui vì ai đã làm gì cho con.