Người không có chuyên môn y tế vẫn có thể làm tình nguyện ở bệnh viện, nhưng việc của họ là hỗ trợ người bệnh và người nhà ở những khâu ngoài chuyên môn: chỉ đường, hướng dẫn thủ tục, phát cơm và nước, đọc sách, sinh hoạt cùng trẻ ở khoa nhi, giúp người già đi lại trong khuôn viên. Việc chăm sóc, cho uống thuốc, thay băng, di chuyển người bệnh nặng là việc của nhân viên y tế và người nhà được hướng dẫn, tình nguyện viên không làm thay.
Bài này nói cách tìm chỗ tình nguyện đúng kênh, những việc thường dành cho tình nguyện viên, những quy tắc về vệ sinh và riêng tư không được phá, và cách giữ sức cho chính mình khi ở trong một môi trường nhiều nỗi lo như bệnh viện.
Bệnh viện cần tình nguyện viên ở đâu
Ai từng nuôi người nhà nằm viện đều biết những khó khăn không nằm trong phác đồ điều trị: không biết phòng chụp phim ở toà nào, xếp hàng sai quầy, người nhà từ quê lên không có chỗ ăn, đứa trẻ nằm viện lâu ngày buồn chán, cụ già đi khám một mình không đọc được hướng dẫn. Đây chính là những khoảng trống mà tình nguyện viên lấp vào được.
Ở nhiều bệnh viện lớn, đặc biệt các bệnh viện tuyến cuối ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đã có phòng công tác xã hội. Bộ phận này điều phối hỗ trợ người bệnh khó khăn và thường là đầu mối tiếp nhận tình nguyện viên. Ở bệnh viện nhỏ hơn, đầu mối có thể là phòng điều dưỡng, phòng hành chính hoặc ban giám đốc trực tiếp.
Ngoài trong bệnh viện còn có những việc ở cổng: bếp phát cơm, cháo miễn phí cho người nhà, điểm phát nước, chỗ nghỉ tạm. Phần lớn do các nhóm thiện nguyện hoặc người dân quanh viện tự làm. Nếu bạn muốn góp sức ở đây, hãy tìm hiểu nhóm đang làm, xem họ có xin phép, có giữ vệ sinh không, rồi mới tham gia.
Mỗi nơi có cách làm riêng. Điều chung là tình nguyện viên trong khuôn viên bệnh viện phải đi qua một đầu mối, được giới thiệu với khoa phòng và biết rõ mình được làm gì. Tự đi vào khoa phát quà, chụp ảnh, hỏi han người bệnh mà không ai biết là cách làm dễ gây phiền và có khi gây hại.
Những việc tình nguyện viên thường được giao
Các việc dưới đây phổ biến ở bệnh viện có chương trình tình nguyện. Không phải nơi nào cũng có đủ, và có nơi yêu cầu tập huấn ngắn trước khi nhận việc.
- Hướng dẫn tại sảnh khám: chỉ đường đến phòng khám, quầy thu ngân, khu xét nghiệm; giúp người cao tuổi, người không biết chữ điền phiếu, lấy số thứ tự.
- Đồng hành với người già đi khám một mình: đi cùng từ phòng này sang phòng khác theo sự phân công, không quyết định thay về chuyên môn.
- Phát cơm, cháo, nước cho người nhà: theo giờ cố định, đúng khu vực được phép, giữ vệ sinh khi chia đồ ăn.
- Sinh hoạt với trẻ ở khoa nhi: đọc truyện, tô màu, gấp giấy, hát cùng các em ở phòng sinh hoạt chung nếu khoa có.
- Đọc sách, trò chuyện với người bệnh nằm lâu: chỉ khi người bệnh muốn và khoa đồng ý.
- Hỗ trợ hành chính cho phòng công tác xã hội: sắp xếp quà, nhập danh sách, gọi điện xác nhận lịch theo hướng dẫn, giữ kín thông tin.
- Việc theo chuyên môn của mình: người biết ngoại ngữ giúp người nước ngoài, người biết ngôn ngữ ký hiệu giúp người khiếm thính, người biết tiếng dân tộc giúp đồng bào từ miền núi xuống.
Những việc này nghe nhỏ, nhưng với một người nhà đang hoảng vì người thân vừa nhập viện, có ai đó bình tĩnh chỉ đúng đường đã là sự giúp đỡ lớn.
Việc tình nguyện viên không được làm
Ranh giới dưới đây bảo vệ người bệnh và bảo vệ chính bạn. Nếu được ai đó nhờ vượt ranh giới này, hãy từ chối lịch sự và báo người điều phối.
| Không làm | Lý do | Nếu được nhờ thì nói gì |
|---|---|---|
| Cho người bệnh ăn uống thứ mình mang đến | Nhiều người bệnh phải kiêng, nhịn ăn trước thủ thuật, ăn theo chế độ bệnh lý | Hỏi điều dưỡng của khoa trước |
| Cho uống thuốc, chỉnh dây truyền, thay băng | Là việc chuyên môn, sai sót gây nguy hiểm | Gọi điều dưỡng, không tự làm |
| Tự đỡ, bế, chuyển người bệnh nặng | Dễ làm người bệnh ngã, đau, và bạn cũng có thể bị thương | Gọi nhân viên y tế hoặc người nhà |
| Khuyên người bệnh đổi thuốc, bỏ điều trị, dùng bài thuốc truyền miệng | Có thể gây hại nghiêm trọng | Khuyên hỏi bác sĩ điều trị |
| Chụp ảnh, quay video người bệnh, hồ sơ, giường bệnh | Xâm phạm riêng tư, có thể lộ bệnh tình | Không chụp, kể cả khi người nhà đồng ý miệng |
| Nhận tiền, giữ đồ có giá trị hộ người bệnh | Dễ thành hiểu lầm, tranh chấp | Chuyển cho người điều phối hoặc phòng công tác xã hội |
Ranh giới rõ không làm bạn bớt tử tế. Nó giúp lòng tốt của bạn đến đúng chỗ mà không vô tình làm hỏng việc của người khác.
Vệ sinh và an toàn khi vào khoa phòng
Rửa tay là việc đầu tiên. Rửa tay hoặc sát khuẩn tay khi vào và ra khỏi mỗi khoa, trước và sau khi chạm vào đồ dùng của người bệnh. Đây là thói quen nhân viên y tế được dạy kỹ nhất, tình nguyện viên cũng phải làm như vậy.
Đang ốm thì ở nhà. Sốt, ho, sổ mũi, tiêu chảy, phát ban thì báo nghỉ. Người bệnh, nhất là trẻ nhỏ, người già và người đang điều trị ung thư, rất dễ lây bệnh từ người khoẻ mang mầm bệnh.
Làm theo quy định từng khu. Có khu yêu cầu đeo khẩu trang, có khu không cho người ngoài vào như hồi sức, khu cách ly, phòng mổ. Không vào nơi chưa được cho phép, dù chỉ để đưa một món quà.
Quà và đồ ăn phải qua kiểm. Đồ ăn phát cho người nhà nên đóng hộp, có nắp, nấu trong ngày. Quà cho trẻ ở khoa nhi nên hỏi khoa trước: có khoa không nhận đồ chơi nhồi bông vì khó vệ sinh, có khoa hạn chế bánh kẹo.
Tiêm chủng và sức khoẻ của chính mình. Một số bệnh viện có thể hỏi về tình trạng tiêm chủng của tình nguyện viên làm việc lâu dài, nhất là ở khoa nhi. Cứ trả lời trung thực, và nếu chưa rõ thì hỏi bác sĩ của mình nên làm gì.
Giữ an toàn khi đi lại. Hành lang bệnh viện có xe đẩy, cáng, người bệnh chống nạng. Đi chậm, nhường đường, không đứng chắn lối đi và cửa thang máy dành cho cấp cứu.
Giữ riêng tư và phẩm giá cho người bệnh
Người nằm viện đã mất đi nhiều thứ thuộc về riêng mình: quần áo riêng, giờ giấc riêng, sự kín đáo của cơ thể. Tình nguyện viên cần cẩn thận để không lấy đi thêm của họ chút riêng tư còn lại. Nguyên tắc đơn giản nhất là: điều bạn nghe, thấy trong bệnh viện ở lại trong bệnh viện.
Không hỏi người bệnh mắc bệnh gì, chi phí bao nhiêu, gia đình có khó khăn không, trừ khi họ chủ động kể và bạn đang ở vai trò cần biết, như khi giúp phòng công tác xã hội lập danh sách hỗ trợ. Không kể lại hoàn cảnh của người bệnh lên mạng, kể cả khi giấu tên, vì người quen vẫn có thể nhận ra qua chi tiết.
Khi trò chuyện, nên để người bệnh dẫn câu chuyện. Có người muốn nói về bệnh, có người muốn quên nó đi và chỉ kể chuyện quê, chuyện con cháu. Đừng an ủi bằng những câu hứa hẹn như "rồi sẽ khỏi thôi" khi bạn không biết tình trạng thật; một câu "chúc cô ngủ ngon, mai cháu lại ghé" thường dễ chịu hơn.
Đừng mang niềm tin riêng của mình ra thuyết phục người bệnh, dù là tôn giáo hay cách chữa bệnh dân gian. Nếu người bệnh hỏi bạn về những điều đó, bạn có thể nghe và chia sẻ nhẹ nhàng, nhưng không thúc ép. Người bệnh cần được tôn trọng niềm tin của họ hơn là được dạy thêm niềm tin của người khác.
Với trẻ ở khoa nhi, phải luôn có nhân viên khoa hoặc người nhà cùng có mặt. Tình nguyện viên không ở riêng một mình với trẻ trong phòng kín, không đưa trẻ đi khỏi khu vực được phép, không xin địa chỉ hay thông tin liên lạc của gia đình trẻ.
Cách bắt đầu làm tình nguyện ở bệnh viện
Nếu bạn muốn gắn bó lâu dài, trình tự dưới đây giúp bạn vào đúng kênh và được tin tưởng.
- Tìm hiểu bệnh viện gần nơi bạn ở có phòng công tác xã hội hoặc chương trình tình nguyện không. Có thể hỏi trực tiếp tại quầy hướng dẫn hoặc phòng hành chính.
- Gặp người phụ trách, nói rõ bạn có thể dành bao nhiêu giờ mỗi tuần, có kỹ năng gì, muốn làm ở khu vực nào.
- Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân và các thông tin bệnh viện yêu cầu. Một số nơi cần đơn đăng ký, cam kết giữ bí mật thông tin người bệnh.
- Tham gia buổi hướng dẫn ban đầu nếu có: vệ sinh tay, sơ đồ bệnh viện, quy tắc ứng xử, cách xử lý khi gặp tình huống khẩn cấp.
- Bắt đầu bằng một vị trí đơn giản như hướng dẫn tại sảnh, sau đó mới nhận việc cần tiếp xúc gần với người bệnh.
- Giữ đúng lịch đã đăng ký. Bệnh viện sắp xếp người theo lịch, vắng không báo là để trống một vị trí.
- Ghi lại những vướng mắc gặp phải và trao đổi với người điều phối, thay vì tự giải quyết theo ý mình.
Nếu bệnh viện gần nhà chưa có chương trình nào, bạn vẫn có thể giúp từ bên ngoài: góp sức cho bếp ăn ở cổng viện, đưa người già trong xóm đi khám, hoặc dành thời gian ở lại bên giường cho một người quen đang nằm viện mà gia đình ở xa.
Giữ sức cho mình khi tình nguyện ở nơi nhiều nỗi buồn
Bệnh viện không phải lúc nào cũng là nơi dễ chịu. Bạn có thể gặp người bệnh nặng, người nhà khóc, một em bé quen mặt bỗng không còn ở khoa. Những điều đó để lại dấu vết trong lòng người tình nguyện, nhất là những người mới.
Hãy cho phép mình buồn và nói chuyện với ai đó tin cậy sau những buổi nặng nề: người điều phối, bạn cùng nhóm, người thân. Nhiều nhóm tình nguyện có buổi ngồi lại sau ca để kể với nhau, đó là cách tốt để không mang hết mọi thứ về nhà một mình.
Đừng nhận quá nhiều ca trong một tuần chỉ vì thấy ở đâu cũng cần người. Một tình nguyện viên đến đều đặn hai buổi mỗi tuần trong một năm giúp được nhiều hơn người đến hằng ngày trong một tháng rồi kiệt sức bỏ ngang. Nếu thấy mình mất ngủ, cáu gắt, sợ phải đến bệnh viện, đó là lúc nghỉ một thời gian.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng bạn không chịu trách nhiệm về kết quả điều trị của ai. Việc của bạn là có mặt, tử tế và làm đúng phần mình. Phần còn lại thuộc về đội ngũ y tế, người bệnh và gia đình họ.
Câu hỏi thường gặp
Không học ngành y có làm tình nguyện viên ở bệnh viện được không?
Được. Phần lớn việc dành cho tình nguyện viên là việc ngoài chuyên môn như chỉ đường, hướng dẫn thủ tục, phát cơm, sinh hoạt với trẻ. Bạn chỉ cần đi qua đầu mối của bệnh viện, nghe hướng dẫn và không làm các việc thuộc chuyên môn y tế.
Học sinh dưới 18 tuổi có tham gia được không?
Tuỳ quy định của từng bệnh viện và từng chương trình. Nhiều nơi chỉ nhận người trưởng thành cho việc trong khoa, còn học sinh có thể tham gia các hoạt động có người lớn đi kèm như phát quà, biểu diễn văn nghệ cho khoa nhi theo đợt. Cần có sự đồng ý của cha mẹ.
Có nên mang quà, sữa, bánh vào tặng người bệnh không?
Nên hỏi khoa trước. Nhiều người bệnh đang ăn theo chế độ riêng hoặc phải nhịn ăn trước thủ thuật. Quà dễ dùng và ít rủi ro hơn là khăn mặt, đồ dùng cá nhân, sách tô màu cho trẻ, và nên trao qua nhân viên khoa hoặc phòng công tác xã hội.
Thấy hoàn cảnh người bệnh quá khó khăn thì có nên đăng lên mạng kêu gọi không?
Không nên tự làm. Đăng hoàn cảnh người bệnh khi chưa có sự đồng ý rõ ràng và chưa có đầu mối tiếp nhận minh bạch dễ xâm phạm riêng tư và dễ bị kẻ xấu lợi dụng. Hãy báo phòng công tác xã hội của bệnh viện để họ xem xét, kết nối hỗ trợ đúng kênh.
Làm tình nguyện ở bệnh viện có sợ lây bệnh không?
Rủi ro được giảm nhiều khi bạn rửa tay đúng cách, đeo khẩu trang ở nơi được yêu cầu, không vào khu cách ly và nghỉ khi chính mình đang ốm. Nếu bạn có bệnh nền hoặc đang mang thai, nên hỏi bác sĩ của mình trước khi nhận việc ở khoa có nguy cơ lây nhiễm.
Một tuần nên tình nguyện bao nhiêu buổi là hợp lý?
Không có con số chung. Với người đi làm, một đến hai buổi mỗi tuần là mức nhiều người giữ được lâu dài. Quan trọng là đều đặn và đúng lịch đã hẹn, vì bệnh viện sắp xếp vị trí dựa vào lịch của tình nguyện viên.