Tình nguyện bằng tay nghề là đem chính nghề mình đang làm để giúp người khó khăn: thợ cắt tóc cắt miễn phí cho người già, người khuyết tật; thợ sửa xe vá xe miễn phí cho học sinh, người bán vé số; thợ điện, thợ hồ sửa nhà cho người neo đơn; kế toán, luật sư, kỹ sư giúp các nhóm thiện nguyện nhỏ làm việc bài bản. Đây là kiểu cho có giá trị cao, vì người nhận được một việc mà họ không tự làm được.
Bài này nói những hình thức thường gặp, cách chọn việc vừa sức, giữ an toàn và chất lượng, và đặc biệt là cách làm để việc thiện không biến thành quảng cáo cho tiệm của mình.
Vì sao cho bằng nghề lại quý
Một bao gạo ai cũng góp được, nhưng một mái nhà dột cần người biết lợp, một đường dây điện chập chờn cần người biết đi dây, một chiếc xe lăn hỏng cần người biết hàn. Người nghèo, người già neo đơn thường sống chung với những hỏng hóc nhỏ nhiều năm vì không có tiền thuê thợ hoặc không biết gọi ai. Một ngày công của thợ giải quyết được điều mà tiền góp của nhiều người chưa chắc làm được.
Cho bằng nghề còn có cái lợi là người cho làm điều mình giỏi nhất, tự tin nhất. Người không giỏi ăn nói vẫn có thể giúp người khác bằng đôi tay. Nhiều người thợ kể rằng những buổi làm miễn phí khiến họ nhớ lại vì sao mình yêu nghề.
Ở nhiều nơi đã có những hình ảnh quen thuộc: tiệm sửa xe treo bảng vá xe miễn phí cho học sinh, tiệm tóc cắt miễn phí cho người già một ngày trong tuần, nhóm thợ điện đi thay bóng đèn cho các hộ khó khăn trước Tết, nhóm thợ may sửa đồng phục cũ cho học sinh. Không cần quy mô lớn, mỗi người làm phần của mình.
Cũng có những nghề văn phòng làm được việc thiện kiểu này: kế toán giúp nhóm thiện nguyện ghi chép thu chi minh bạch, người làm thiết kế giúp mái ấm làm tờ giới thiệu, kỹ sư tin học sửa máy tính cũ để tặng học sinh. Những việc ấy ít ai nhìn thấy nhưng giúp lòng tốt của người khác đi đúng chỗ.
Một số nghề và cách làm việc thiện phù hợp
Bảng dưới gợi ý chứ không giới hạn. Bạn biết rõ nhất nghề của mình giúp được gì.
| Nghề | Việc thiện có thể làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cắt tóc, làm đẹp | Cắt tóc miễn phí cho người già, người khuyết tật, bệnh nhân nằm viện lâu | Vệ sinh dụng cụ kỹ; hỏi bệnh viện, cơ sở trước khi đến |
| Sửa xe máy, xe đạp | Vá xe miễn phí cho học sinh, người lao động nghèo; sửa xe đạp cũ tặng học sinh | Ghi rõ phạm vi miễn phí để tránh hiểu lầm |
| Điện, nước | Kiểm tra, sửa đường điện cũ cho nhà người già neo đơn | An toàn điện là trên hết; không làm khi thiếu đồ bảo hộ |
| Xây dựng, mộc | Sửa mái dột, làm lại cửa, làm tay vịn nhà vệ sinh cho người già | Hỏi chủ nhà trước, không tự ý thay đổi kết cấu |
| May mặc | Sửa quần áo, đồng phục cũ cho học sinh, may khẩu trang vải, chăn mỏng | Đồ phải sạch, chắc chắn |
| Kế toán, luật, tin học | Giúp nhóm thiện nguyện lập sổ sách, hiểu quy định; sửa máy tính cũ | Không tư vấn vượt chuyên môn, ghi rõ là hỗ trợ tình nguyện |
| Nấu ăn | Nấu bữa cho bếp ăn bệnh viện, mái ấm, lớp học tình thương | An toàn thực phẩm, nguồn nguyên liệu rõ ràng |
Nghề y, dược, nha khoa có những quy định riêng về hành nghề và khám chữa bệnh nhân đạo; người trong ngành nên làm qua các đợt có tổ chức, có cơ sở y tế phối hợp, không tự khám chữa ngoài đường.
Bắt đầu một việc thiện bằng nghề
Dù là làm tại tiệm hay đi đến tận nhà, trình tự dưới đây giúp bạn làm gọn gàng và giữ được lâu.
- Chọn một việc cụ thể, một nhóm người cụ thể: ví dụ giả định, cắt tóc miễn phí cho người trên bảy mươi tuổi vào sáng thứ hai hằng tuần.
- Tính sức và chi phí: thời gian bỏ ra, vật tư tiêu hao. Làm trong khả năng để không phải bỏ ngang.
- Nếu đi đến nhà người khác, nhờ tổ trưởng dân phố, trưởng thôn, hội người cao tuổi giới thiệu những hộ cần giúp, thay vì tự đi gõ cửa.
- Nói rõ phạm vi: việc gì miễn phí, việc gì cần vật tư lớn thì bàn cách góp. Nói trước giúp tránh hiểu lầm về sau.
- Làm cẩn thận như làm cho khách trả tiền. Hàng miễn phí làm ẩu là làm hại người nhận.
- Giữ một sổ nhỏ ghi những nhà đã sửa, những việc đã làm, để quay lại bảo hành và để người khác tiếp nối khi cần.
- Rủ đồng nghiệp cùng làm nếu việc vượt sức một người, như sửa một căn nhà.
Đừng ngại bắt đầu nhỏ. Nhiều chương trình sửa nhà cho người nghèo khởi đầu chỉ là một người thợ hồ dành ngày chủ nhật đi vá mái cho bà cụ cuối xóm.
An toàn và chất lượng: đừng vì miễn phí mà làm ẩu
An toàn điện, an toàn trên cao. Sửa điện, leo mái phải có đồ bảo hộ, có người phụ, cắt điện trước khi làm. Người không có nghề thì không tự leo mái hay đấu điện chỉ vì muốn giúp; tai nạn của người tình nguyện để lại gánh nặng lớn cho cả hai bên.
Vệ sinh dụng cụ. Dụng cụ cắt tóc, làm móng cho nhiều người phải được làm sạch và sát khuẩn giữa các lượt, nhất là khi phục vụ người già, người bệnh.
Vật tư đúng chuẩn. Dây điện, ổ cắm, tôn lợp, ốc vít dùng cho nhà người nghèo cũng phải là vật tư đạt chất lượng. Đồ rẻ kém chất lượng có thể gây cháy, sập.
Không vượt chuyên môn. Thợ điện dân dụng không nhận sửa hệ thống phức tạp; người biết chút luật không tư vấn tranh chấp thay luật sư. Biết từ chối việc vượt khả năng là có trách nhiệm.
Bảo hành như với khách. Nếu sửa xong mà hỏng lại, quay lại xem. Người nhận không dám đòi, nhưng bạn biết mình nên làm.
Làm thiện mà không thành quảng cáo
Treo một tấm bảng "vá xe miễn phí cho học sinh" trước tiệm là việc tốt và cần thiết để người cần biết đến. Nhưng ranh giới giữa thông báo và quảng cáo khá mỏng. Khi việc thiện được kể quá nhiều trên trang bán hàng, kèm ảnh người nhận rõ mặt, nó dễ khiến người nhận thấy mình bị dùng làm công cụ.
Một vài nguyên tắc giúp giữ ranh giới: thông báo đủ để người cần biết, không kể hoàn cảnh từng người nhận; không chụp ảnh người được giúp rõ mặt khi chưa có đồng ý; không ràng buộc việc miễn phí với việc phải mua thêm dịch vụ khác; không dùng việc thiện để chê đối thủ hay so bì.
Nếu bạn là chủ tiệm có nhân viên, đừng bắt nhân viên làm thêm giờ không công rồi gọi đó là việc thiện của tiệm. Hỏi ai tự nguyện, trả công nếu là giờ làm việc, và ghi nhận công sức của họ.
Việc thiện bằng nghề, nếu làm đều đặn và lặng lẽ, tự nó sẽ được người quanh mình biết đến và tin tưởng. Đó là cái tiếng tốt đến một cách tự nhiên, khác hẳn với tiếng tốt được mua bằng ảnh đăng mạng.
Tình nguyện chuyên môn cho các nhóm thiện nguyện
Các nhóm thiện nguyện nhỏ thường giàu lòng tốt nhưng thiếu kỹ năng tổ chức: sổ sách lộn xộn, không biết công khai thu chi thế nào cho dễ hiểu, không rõ quy định về vận động quyên góp, không có người làm hình ảnh tử tế. Người có chuyên môn văn phòng có thể giúp nhiều ở đây.
Một kế toán có thể dành vài buổi giúp nhóm lập mẫu sổ thu chi đơn giản, hướng dẫn cách lưu chứng từ, cách lập bảng công khai sau mỗi đợt. Một người hiểu pháp luật có thể giúp nhóm đọc và hiểu các nguyên tắc chung về vận động, tiếp nhận, phân phối đóng góp tự nguyện, như yêu cầu công khai, tài khoản riêng, báo cáo, và nhắc nhóm đối chiếu văn bản hiện hành khi làm.
Người làm tin học có thể giúp nhóm sắp xếp danh sách người nhận, bảo mật thông tin cá nhân của họ, sửa những chiếc máy tính cũ được tặng để chuyển cho học sinh. Người làm thiết kế có thể giúp mái ấm, lớp học tình thương có tờ giới thiệu gọn gàng, không dùng ảnh trẻ rõ mặt.
Khi giúp kiểu này, hãy làm rõ mình là người hỗ trợ tình nguyện, không chịu trách nhiệm thay ban điều hành của nhóm. Mọi quyết định về tiền bạc, người nhận vẫn thuộc về nhóm; bạn giúp họ làm việc đó minh bạch và đúng hơn.
Giữ thể diện cho người nhận và giữ sức cho người thợ
Người được giúp sửa nhà, cắt tóc miễn phí thường ngại. Có cụ cứ nhất định phải mời nước, dúi tiền, có người không dám nói chỗ nào còn hỏng vì sợ làm phiền. Người thợ khéo sẽ trò chuyện tự nhiên, hỏi han như với khách quen, nhận chén nước nếu được mời, và nói rõ việc này là mình muốn làm chứ không phải ban ơn.
Khi đến nhà người khác, cư xử như một người khách lịch sự: chào hỏi, xin phép trước khi đi vào từng phòng, dọn sạch vụn vữa, mạt sắt sau khi làm, không bình phẩm về căn nhà hay đồ đạc. Nhiều người nghèo vẫn rất giữ gìn ngôi nhà của mình; sự tôn trọng ấy quan trọng không kém mái tôn mới.
Về phía người thợ, việc thiện bằng nghề dễ cuốn người ta vào. Lời mời giúp đỡ đến ngày càng nhiều, trong khi tiệm vẫn phải mở, gia đình vẫn cần thu nhập. Hãy đặt giới hạn rõ: một buổi mỗi tuần, một căn nhà mỗi tháng, hay chỉ những việc trong bán kính gần. Làm vừa sức mới giữ được lâu.
Nếu việc vượt quá khả năng, hãy kết nối thay vì gánh hết. Người thợ điện có thể rủ thêm một thợ hồ, người thợ cắt tóc có thể rủ vài học viên đã vững tay nghề cùng làm dưới sự giám sát của mình. Mỗi người góp một phần, việc lớn thành nhỏ, và không ai kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Không có tiệm riêng thì có làm thiện bằng nghề được không?
Được. Thợ làm thuê có thể tham gia các đợt sửa nhà, cắt tóc miễn phí do khu phố, nhóm thiện nguyện tổ chức, hoặc dành ngày nghỉ giúp người già trong xóm. Điều quan trọng là có tay nghề, có dụng cụ cần thiết và làm cẩn thận như khi làm có công.
Sửa nhà miễn phí cho người nghèo có cần xin phép không?
Sửa chữa nhỏ như vá mái, thay cửa, sửa điện thường không cần thủ tục, nhưng phải có sự đồng ý của chủ nhà. Việc thay đổi kết cấu, xây mới, cơi nới cần tìm hiểu quy định xây dựng ở địa phương và nên hỏi chính quyền cấp xã trước khi làm.
Làm miễn phí rồi người nhận đòi hỏi thêm thì sao?
Nói rõ phạm vi giúp đỡ ngay từ đầu giúp tránh tình huống này. Nếu người nhận đề nghị thêm việc vượt sức bạn, có thể từ chối lịch sự, gợi ý họ liên hệ tổ dân phố, Mặt trận ở cấp xã hoặc nhóm thiện nguyện khác có điều kiện giúp.
Có nên nhận tiền góp của người khác để mua vật tư sửa nhà không?
Có thể, nhưng cần ghi chép rõ từng khoản thu, khoản chi, giữ hoá đơn vật tư và công khai cho người góp sau khi xong. Nếu kêu gọi rộng rãi, nên tìm hiểu quy định hiện hành về vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện để làm đúng.
Đăng ảnh việc thiện của tiệm lên mạng có sao không?
Đăng để mọi người biết có dịch vụ miễn phí là việc bình thường. Tuy vậy nên tránh chụp rõ mặt người nhận khi chưa được đồng ý, không kể chi tiết hoàn cảnh của họ, và không gắn việc miễn phí với khuyến mãi bán hàng để người nhận không thấy mình bị lợi dụng.
Người không có nghề chuyên môn thì cho bằng sức thế nào?
Có rất nhiều việc không cần tay nghề: phụ thợ khuân vác vật tư, dọn dẹp nhà sau khi sửa, nấu cơm cho nhóm làm việc, đưa đón người già đi cắt tóc, đi khám. Cho bằng sức là góp đúng phần mình làm được, không nhất thiết phải là việc chuyên môn.