Người không theo tôn giáo nào vẫn có nhiều lý do vững vàng để làm việc thiện: lòng trắc ẩn trước nỗi khổ của người khác, ý thức về công bằng, tình làng nghĩa xóm, và đơn giản là muốn sống trong một cộng đồng tử tế. Những lý do ấy không cần tới niềm tin vào phước báo, kiếp sau hay sự ban thưởng của một đấng nào.
Ở Việt Nam, một tỉ lệ đáng kể người dân không theo một tôn giáo chính thức nào, dù nhiều người vẫn thờ cúng tổ tiên theo nếp nhà. Bài dành cho những người như vậy, và cho cả những ai tò mò: làm việc thiện mà không nghĩ tới phước thì dựa vào đâu, nói chuyện với gia đình tin vào phước thế nào, và cùng làm việc tốt với người khác niềm tin ra sao.
Phước báo không phải lý do duy nhất để làm điều tốt
Trong văn hoá Việt, chuyện làm việc thiện thường được nói bằng ngôn ngữ phước đức: làm phước, tích đức, gieo phước. Ngôn ngữ ấy đẹp và có sức sống, nhưng nó có thể khiến người không tin vào phước báo cảm thấy như mình đứng ngoài, hoặc bị hỏi vặn "không tin thì làm làm gì".
Thật ra, rất nhiều truyền thống tư tưởng đã đặt câu hỏi vì sao con người làm điều tốt mà không cần tới phần thưởng. Nho gia nói người quân tử làm điều phải vì nó phải. Mạnh Tử cho rằng ai cũng có lòng trắc ẩn, thấy một đứa trẻ sắp ngã xuống giếng thì ai cũng động lòng, không phải vì muốn được khen hay muốn kết thân với cha mẹ đứa trẻ. Các nhà triết học phương Tây cũng bàn rất nhiều về đạo đức không dựa trên tôn giáo, thường gọi là đạo đức thế tục.
Nói cách khác, lòng tốt không phải là tài sản riêng của người có đạo. Nó là một phần của con người, và mỗi người có quyền tìm cho mình lý do để sống tử tế theo cách phù hợp với niềm tin của mình.
Những lý do thế tục để làm việc thiện
Lòng trắc ẩn. Thấy người khác đau, ta thấy khó chịu và muốn giúp. Đây là cảm xúc tự nhiên, xuất hiện ở trẻ nhỏ rất sớm, không cần ai dạy về phước. Làm việc thiện là đáp lại cảm xúc ấy một cách có ích.
Quy tắc vàng. Khổng Tử nói trong Luận Ngữ: "kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân", điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Nhiều nền văn hoá có câu tương tự. Từ đó suy ra: nếu mình gặp nạn mình mong được giúp, thì khi người khác gặp nạn mình cũng nên giúp.
Ý thức về công bằng. Nhiều hoàn cảnh khó khăn không do lỗi của người gặp phải: sinh ra ở vùng nghèo, gặp bệnh hiểm, gặp thiên tai. Giúp đỡ là cách góp phần làm cán cân bớt lệch.
Tình làng nghĩa xóm. Câu "lá lành đùm lá rách" và "một miếng khi đói bằng một gói khi no" không cần niềm tin tôn giáo nào. Đó là nếp tương trợ của cộng đồng, giúp mọi người cùng tồn tại qua lúc khó.
Muốn sống trong một xã hội tử tế. Mỗi việc tốt nhỏ góp vào một môi trường mà chính mình, con cái mình cũng sống trong đó. Đây là một lý do rất thực tế, gần với tinh thần trách nhiệm công dân.
Cảm giác ý nghĩa. Nhiều người làm tình nguyện kể rằng họ thấy cuộc sống của mình có ý nghĩa hơn khi giúp được người khác. Không cần gọi đó là phước; nó là một trải nghiệm có thật.
Những việc thiện không cần nhãn tôn giáo
Phần lớn việc thiện trong đời sống vốn không mang màu tôn giáo: hiến máu, kèm học cho trẻ em khó khăn, góp tiền cứu trợ vùng lũ qua kênh minh bạch, làm tình nguyện ở bệnh viện, mang cơm cho người già neo đơn trong xóm, nhặt rác ở bãi biển. Bạn có thể tham gia những việc này mà không cần ai hỏi bạn theo đạo nào.
Nhiều hoạt động thiện nguyện do chùa, nhà thờ, thánh thất tổ chức cũng mở cửa cho người ngoài đạo, chẳng hạn bếp ăn cho người nhà bệnh nhân hay chương trình phát quà Tết. Người không theo đạo tham gia những hoạt động ấy với tư cách tình nguyện viên là chuyện bình thường; chỉ cần tôn trọng nếp sinh hoạt của nơi đó, như ăn mặc kín đáo, giữ im lặng ở nơi thờ tự, không tranh luận niềm tin trong lúc làm việc chung.
Ngược lại, nếu bạn tự lập một nhóm thiện nguyện nhỏ không gắn với tôn giáo, nên mở cửa cho mọi người, có đạo hay không. Một nhóm thiện nguyện tốt được đánh giá bằng sự minh bạch và hiệu quả, không bằng niềm tin của thành viên.
Khi người trong nhà tin vào phước còn mình thì không
Đây là tình huống rất phổ biến trong gia đình Việt: ông bà, cha mẹ nói chuyện làm phước, tích đức, còn con cháu thì không tin vào phước báo. Bảng gợi vài tình huống và cách ứng xử giữ được hoà khí.
| Tình huống | Cách nghĩ của người lớn | Cách ứng xử gợi ý |
|---|---|---|
| Mẹ bảo đi chùa cúng dường để tích phước cho cả nhà | Làm việc lành để con cháu được nhờ | Có thể đưa mẹ đi, hoặc đề nghị cùng mẹ làm thêm một việc tốt cụ thể như góp gạo cho người neo đơn |
| Bà bảo phóng sinh ngày rằm | Thả con vật là làm phước | Cùng bà tìm hiểu cách thả đúng loài, đúng nơi để không làm hại môi trường |
| Bố nói giúp người là để "trả nghiệp" | Việc thiện gắn với nhân quả | Không cần cãi; điểm chung là cả hai đều muốn giúp người |
| Gia đình muốn làm từ thiện nhân ngày giỗ | Hồi hướng phước cho người đã khuất | Tham gia tích cực, gợi ý cách giúp thiết thực và minh bạch |
| Người thân định chi nhiều tiền cho lễ cầu phước | Lễ lớn được phước lớn | Nhẹ nhàng gợi ý dành một phần cho việc giúp người thật sự cần |
Điểm mấu chốt là tìm chỗ gặp nhau ở việc làm, không ở niềm tin. Người lớn gọi là làm phước, bạn gọi là giúp người; con cá được thả đúng chỗ, bao gạo đến tay người cần, và cả nhà cùng vui.
Những cái bẫy cần tránh
Người không theo tôn giáo khi làm việc thiện cũng có những cái bẫy riêng, không kém gì những cái bẫy của người làm vì phước:
- Coi thường niềm tin của người khác. Chê người đi chùa, đi nhà thờ là mê tín không giúp ai, chỉ làm rạn quan hệ và chia rẽ những người lẽ ra có thể cùng làm việc tốt.
- Biến việc thiện thành trình diễn. Không cần phước báo không có nghĩa là cần lượt thích. Đăng ảnh người nhận để khoe vẫn là xâm phạm phẩm giá của họ, dù người đăng theo đạo hay không.
- Chỉ tin vào lý trí mà bỏ quên cảm xúc. Tính toán hiệu quả là tốt, nhưng đôi khi một bữa cơm, một lời thăm hỏi không đo được bằng con số lại là thứ người ta cần nhất.
- Cho rằng mình không cần quy tắc. Không theo giới luật tôn giáo không có nghĩa là không cần nguyên tắc: minh bạch, tôn trọng người nhận, không làm hại môi trường vẫn là những nguyên tắc chung.
- Nghĩ rằng việc nhỏ không đáng. Không có phước báo để "tích", người ta dễ nghĩ việc nhỏ chẳng thay đổi gì. Nhưng với người được giúp, một việc nhỏ có khi là cả một ngày dễ thở hơn.
Giữ động lực lâu dài khi không có phước báo làm điểm tựa
Một câu hỏi thật mà nhiều người không theo đạo gặp phải: niềm tin vào phước báo giúp người ta kiên trì làm việc tốt nhiều năm, vậy không có niềm tin ấy thì lấy gì để không bỏ cuộc? Làm tình nguyện lâu ngày có lúc mệt, có lúc thấy việc mình làm quá nhỏ so với nỗi khổ ngoài kia.
Kinh nghiệm của nhiều nhóm thiện nguyện cho thấy động lực bền nhất thường đến từ con người cụ thể chứ không từ ý tưởng trừu tượng: nhớ tên một đứa trẻ mình kèm học, thấy một cụ già mình hay mang cơm khoẻ hơn. Làm việc cùng một nhóm cũng giúp giữ nhịp, vì khi một người mệt thì người khác đỡ.
Một cách khác là chọn việc vừa sức và đều đặn thay vì những đợt bùng lên rồi tắt. Một buổi mỗi tháng ở bếp ăn, một lần hiến máu theo đúng khoảng cách cho phép, một khoản nhỏ góp đều cho một học sinh nghèo đều dễ duy trì hơn những chuyến đi xa tốn sức. Biết nghỉ khi cần cũng là cách giữ cho lòng tốt được lâu.
Lòng tốt là chỗ gặp nhau
Nhìn từ xa, người làm việc thiện vì phước và người làm việc thiện vì lòng trắc ẩn đang làm cùng một việc: đưa bát cơm tới tay người đói, đưa tấm chăn tới người rét. Người nhận không hỏi người cho vì sao mà cho; họ chỉ cảm nhận được sự tôn trọng hay không.
Ở Việt Nam, nhiều nhóm thiện nguyện hoạt động hiệu quả chính vì họ không đặt câu hỏi về niềm tin. Người theo Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài, Hoà Hảo và người không theo đạo nào cùng xếp hàng hoá cứu trợ, cùng đi xuồng vào vùng lũ. Đó là bức tranh đẹp nhất của tinh thần tương thân tương ái.
Nếu ai đó hỏi bạn "không tin phước thì làm việc thiện để làm gì", bạn có thể trả lời đơn giản: vì người ta cần, và vì mình muốn sống như vậy. Câu trả lời ấy không cần tới niềm tin nào, và cũng không phủ nhận niềm tin của ai.
Và nếu một ngày bạn nghe ông bà nói việc mình làm là "tích phước cho con cháu", bạn không cần đính chính. Đó là cách ông bà bày tỏ niềm vui theo ngôn ngữ của họ, và niềm vui ấy là thật, dù hai bên gọi nó bằng những chữ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Người vô thần làm việc thiện có bị coi là "không có phước" không?
Phước là một khái niệm của niềm tin, và người không tin thì không cần đặt mình vào thang đo ấy. Trong đời sống, người ta đánh giá một người qua cách họ đối xử với người khác, không qua việc họ tin gì. Làm việc tốt là đủ, không cần gán thêm nhãn nào.
Tham gia hoạt động thiện nguyện ở chùa, nhà thờ khi không theo đạo có được không?
Được, nhiều nơi rất hoan nghênh tình nguyện viên ngoài đạo. Bạn chỉ cần tôn trọng nếp sinh hoạt của nơi đó: ăn mặc kín đáo, giữ trật tự ở nơi thờ tự, làm theo sự phân công, không tranh luận niềm tin trong lúc làm việc chung.
Câu "kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân" nghĩa là gì?
Câu này trong sách Luận Ngữ, ghi lời Khổng Tử, nghĩa là điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Nó thường được gọi là một dạng quy tắc vàng, có mặt trong nhiều nền văn hoá. Đây là nền tảng đạo đức không phụ thuộc vào tin hay không tin vào thần linh.
Có nên tranh luận với người thân về chuyện phước báo không?
Thường là không cần. Tranh luận về niềm tin hiếm khi thay đổi được ai và dễ làm rạn tình nhà. Cách hiệu quả hơn là tìm điểm chung ở việc làm: cùng giúp một người cần giúp, mỗi người tự hiểu theo cách của mình.
Làm việc thiện mà không có giới luật tôn giáo thì dựa vào nguyên tắc nào?
Có những nguyên tắc chung ai cũng dùng được: giúp đúng người đang cần, tôn trọng phẩm giá người nhận, minh bạch khi đứng ra quyên góp, không làm hại môi trường, cho trong khả năng của mình. Những nguyên tắc này được trang bàn kỹ ở các chuyên mục làm từ thiện và quyên góp.
Làm việc thiện có giúp người làm thấy hạnh phúc hơn không?
Nhiều người làm tình nguyện kể rằng họ thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn, và các nhà tâm lý học cũng quan tâm tới mối liên hệ giữa cho đi và cảm giác hài lòng. Tuy vậy, đó không nên là lý do duy nhất; làm vì người khác cần mới là điều cốt lõi.