Kiệt sức khi làm tình nguyện thường đến từ chính lòng tốt: thấy ở đâu cũng có người cần, nhận hết mọi lời nhờ, bỏ qua giấc ngủ, bữa cơm gia đình, rồi một ngày thấy mệt rã rời, cáu gắt, mất hứng với việc mình từng yêu. Dấu hiệu nhận biết khá rõ, và cách phòng tránh không phức tạp: biết giới hạn của mình, biết nói không, chia việc cho người khác, và cho phép mình nghỉ.
Bài này viết cho người tình nguyện lâu năm, trưởng nhóm thiện nguyện nhỏ, người đi công quả, người kèm trẻ miễn phí, và cả người thân của họ. Việc thiện bền là việc mà người làm vẫn còn sức để làm tiếp vào năm sau.
Vì sao người làm việc thiện dễ kiệt sức
Công việc bình thường có giờ tan ca, có ngày nghỉ, có người quản lý chia việc. Việc thiện thì không. Nhu cầu của người khó khăn gần như không có điểm dừng: hết đợt bão này đến đợt lũ khác, hết bệnh nhân này đến hoàn cảnh khác. Người có lòng tốt nhìn đâu cũng thấy việc, và rất khó tự cho phép mình dừng lại.
Thêm vào đó, người làm thiện nguyện thường chịu một áp lực ngầm: nếu mình không làm thì ai làm. Cảm giác trách nhiệm ấy đáng quý, nhưng khi đặt hết lên vai một người, nó trở thành gánh nặng. Nhiều trưởng nhóm nhỏ ôm từ việc kêu gọi, mua hàng, chở hàng, đến ghi sổ, trả lời tin nhắn lúc nửa đêm.
Còn một nguồn mệt mỏi ít được nói đến: tiếp xúc liên tục với nỗi đau của người khác. Người tình nguyện ở bệnh viện, ở vùng lũ, ở mái ấm nghe và thấy nhiều câu chuyện nặng nề. Những câu chuyện ấy tích tụ dần nếu không có chỗ để kể ra.
Cuối cùng là những va chạm trong chính nhóm thiện nguyện: hiểu lầm về tiền bạc, bị nghi ngờ, bị chỉ trích trên mạng dù mình làm thật lòng. Những tổn thương ấy có khi làm người ta mệt hơn cả việc khuân vác.
Người tình nguyện lâu năm còn hay rơi vào cái bẫy gắn giá trị bản thân với việc mình giúp được bao nhiêu người. Khi một đợt làm không suôn sẻ, một hoàn cảnh mình giúp rồi vẫn không khá lên, họ thấy như chính mình thất bại. Thật ra kết quả của việc giúp người phụ thuộc vào rất nhiều thứ ngoài tầm tay một người tình nguyện: chính sách, sức khoẻ của người nhận, hoàn cảnh gia đình họ. Phần của người tình nguyện là làm hết lòng trong phạm vi mình, không phải gánh cả kết quả.
Thêm một yếu tố nữa là mạng xã hội. Thấy nhóm khác đăng ảnh những đợt làm lớn, nhiều người tự so sánh rồi cố làm nhiều hơn, nhanh hơn, quá sức mình. Việc thiện không cần đua, và những gì đăng lên mạng thường chỉ là phần đẹp nhất.
Dấu hiệu bạn đang kiệt sức
Không ai kiệt sức chỉ sau một đêm. Những dấu hiệu dưới đây xuất hiện dần dần, và thường người thân nhận ra trước chính mình.
- Thấy nặng nề, sợ hãi mỗi khi nghĩ đến buổi tình nguyện sắp tới, trong khi trước đây mong chờ.
- Dễ cáu gắt với người nhận, với bạn cùng nhóm, với người nhà về những chuyện nhỏ.
- Mất ngủ, ngủ không sâu, nằm nghĩ mãi về những hoàn cảnh đã gặp.
- Bỏ bữa, ăn uống thất thường, hay ốm vặt.
- Thấy mình làm bao nhiêu cũng không đủ, tự trách vì không giúp được hết.
- Bắt đầu nhìn người nhận với thái độ lạnh lùng, hoài nghi, coi họ như việc cần giải quyết cho xong.
- Bỏ bê công việc chính, gia đình, bạn bè vì lúc nào cũng bận việc thiện.
- Không còn cảm thấy vui khi làm điều tốt.
Nếu bạn thấy mình trong ba bốn dấu hiệu trên, đó là lúc dừng lại xem xét. Nếu những cảm giác buồn chán, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hãy đi khám và nói chuyện với bác sĩ hoặc người làm công tác tư vấn tâm lý, vì đó không chỉ là chuyện mệt.
Giữ giới hạn: những nguyên tắc đơn giản
Biết rõ quỹ thời gian của mình. Trước khi nhận việc, tính xem mỗi tuần thật sự dành được bao nhiêu giờ sau khi đã trừ công việc, gia đình, giấc ngủ. Nhận việc trong quỹ ấy, không vay thêm từ giấc ngủ.
Nói không một cách lịch sự. Một câu như "tháng này mình đã nhận đủ việc rồi, để tháng sau mình xem lại" là đủ. Không cần xin lỗi quá nhiều, không cần giải thích dài.
Đừng là người duy nhất. Việc nào chỉ một mình bạn biết làm là việc sẽ đổ khi bạn mệt. Dạy lại cho người khác, chia việc, để có người thay.
Đặt giờ tắt điện thoại. Trưởng nhóm thiện nguyện thường nhận tin nhắn cả đêm. Thông báo cho nhóm khung giờ bạn trả lời; việc khẩn cấp thật sự sẽ có cách khác để liên lạc.
Tách tiền nhà và tiền thiện nguyện. Không lấy tiền sinh hoạt gia đình bù vào chỗ thiếu của đợt từ thiện, không vay nợ để làm phước. Thiếu thì làm nhỏ lại.
Có chỗ để kể. Một người bạn, một buổi ngồi lại cùng nhóm sau đợt làm việc, nơi bạn được nói về những điều nặng nề đã thấy mà không bị phán xét.
Giữ cân bằng giữa việc thiện và gia đình
Nhiều gia đình rạn nứt vì một người làm thiện nguyện quá nhiều. Bảng dưới nêu các tình huống thường gặp và cách điều chỉnh.
| Tình huống | Người nhà thường cảm thấy | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Cuối tuần nào cũng đi | Bị bỏ rơi, con cái thiếu bố mẹ | Giữ ít nhất một ngày cuối tuần cho gia đình |
| Bỏ tiền chung của nhà ra làm thiện | Mất an toàn, không được hỏi ý | Bàn trước mức góp, tách quỹ riêng rõ ràng |
| Mang nỗi buồn của việc thiện về nhà | Căng thẳng, không hiểu vì sao người thân cáu gắt | Kể vừa đủ, tìm chỗ chia sẻ khác ngoài gia đình |
| Nhận lời giúp người lạ đến tận nhà | Lo ngại an toàn, phiền hà | Gặp ở nơi khác, không đưa người lạ về nhà khi chưa bàn |
| Cả nhà chưa từng đi cùng | Không hiểu việc mình làm | Rủ người nhà đi một buổi, giao việc vừa sức cho con |
Gia đình ủng hộ là chỗ dựa lâu dài cho người làm việc thiện. Đánh đổi gia đình lấy việc thiện thường không đem lại phước lành cho ai, kể cả người được giúp.
Khi đã kiệt sức: làm gì để hồi lại
Nếu bạn nhận ra mình đã quá sức, các bước dưới đây giúp bạn lùi lại mà không bỏ rơi những người đang cùng làm.
- Thừa nhận với chính mình rằng mình đang mệt. Đó không phải là sự yếu đuối hay thiếu lòng tốt.
- Báo cho nhóm hoặc người phụ trách rằng bạn cần nghỉ một thời gian, nói rõ khoảng bao lâu nếu được.
- Bàn giao việc đang làm: danh sách người nhận, sổ sách, các đầu mối liên hệ. Bàn giao gọn để người sau không lúng túng.
- Nghỉ thật sự: không đọc tin nhắn nhóm mỗi giờ, không lén làm "chỉ một việc nhỏ".
- Dành thời gian cho những điều đã bị bỏ quên: giấc ngủ, bữa cơm nhà, một chuyến đi chơi, một sở thích.
- Nếu mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, buồn chán nhiều tuần, đi khám bác sĩ.
- Khi muốn quay lại, bắt đầu với một việc nhỏ hơn trước, với lịch thưa hơn trước.
Có người nghỉ vài tháng rồi quay lại vui hơn. Có người nhận ra mình muốn đổi sang một kiểu việc thiện khác nhẹ nhàng hơn. Cả hai đều ổn.
Trưởng nhóm thiện nguyện: giữ sức cho cả nhóm
Người đứng đầu một nhóm thiện nguyện không chỉ cần giữ sức cho mình mà còn cho người khác. Nhóm thường có vài người nhiệt tình làm gần hết việc và nhiều người tham gia thỉnh thoảng. Nếu trưởng nhóm cứ dồn việc cho những người nhiệt tình nhất, chính họ sẽ là người kiệt sức và rời đi trước.
Một vài cách làm giúp nhóm bền hơn: chia việc rõ ràng, mỗi đợt có người phụ trách khác nhau; ghi chép công khai để không ai phải gánh nỗi lo bị nghi ngờ một mình; tổ chức những buổi gặp mặt không làm việc, chỉ để ăn uống, trò chuyện; khen ngợi đúng người, đúng việc.
Trưởng nhóm cũng nên biết từ chối những đợt quá sức nhóm, dù lời kêu gọi rất cấp bách. Nhận một việc vừa tầm và làm trọn vẹn tốt hơn nhận việc lớn rồi làm dở dang, mất lòng tin của người góp.
Đừng ngại kết nối với các nhóm khác, với chính quyền cấp xã, Mặt trận Tổ quốc khi việc vượt khả năng. Việc thiện không phải cuộc đua xem nhóm nào làm nhiều nhất; chuyển một hoàn cảnh cho nơi có điều kiện giúp tốt hơn cũng là làm việc thiện.
Làm phước vừa sức là làm phước lâu dài
Trong quan niệm dân gian, làm phước được coi trọng ở tấm lòng và sự bền bỉ, không phải ở việc làm thật nhiều trong một lúc. Câu "của cho không bằng cách cho" nhắc rằng cách cho quan trọng như chính món cho. Một người đem hết sức mình ra rồi gục ngã, cáu gắt với người nhận, bỏ bê gia đình, khó gọi đó là cách cho trọn vẹn.
Người tình nguyện lâu năm thường chia sẻ rằng họ học được cách làm ít đi mà đều hơn: một buổi mỗi tuần thay vì mỗi ngày, một hoàn cảnh được giúp đến nơi đến chốn thay vì mười hoàn cảnh được giúp nửa vời. Họ cũng học cách vui với phần mình làm được, thay vì day dứt với phần không làm được.
Một cách tự kiểm tra đơn giản là cuối mỗi tháng tự hỏi ba câu: mình còn vui khi làm việc này không, gia đình mình có ổn không, sức khoẻ mình có ổn không. Nếu cả ba câu đều là có, cứ tiếp tục. Nếu một câu là không, đó là lúc điều chỉnh, trước khi mọi thứ trượt quá xa.
Việc thiện cần những người làm được mười năm, hai mươi năm hơn là những người cháy hết trong một mùa. Giữ sức cho mình không phải là ích kỷ; đó là giữ cho lòng tốt còn có chỗ để tiếp tục.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối lời nhờ giúp đỡ có phải là thiếu lòng tốt không?
Không. Biết giới hạn của mình và từ chối khi đã quá sức là cách giữ cho việc thiện bền lâu. Một lời từ chối lịch sự, kèm gợi ý nơi khác có thể giúp, tốt hơn nhận lời rồi làm dở dang hoặc làm trong trạng thái kiệt sức.
Làm sao biết mình đang làm tình nguyện quá nhiều?
Khi bạn thấy nặng nề mỗi lần nghĩ đến việc thiện, dễ cáu gắt, mất ngủ, bỏ bê gia đình và công việc chính, hoặc người thân bắt đầu phàn nàn vì bạn vắng mặt quá nhiều, đó là dấu hiệu nên giảm bớt và xem lại lịch của mình.
Nghỉ làm tình nguyện một thời gian có làm mất lòng nhóm không?
Nếu bạn báo trước và bàn giao việc rõ ràng, phần lớn các nhóm đều hiểu và trân trọng. Điều khiến nhóm khó xử là một người biến mất đột ngột với việc đang dở. Nói rõ thời gian nghỉ dự kiến và giữ liên lạc nhẹ nhàng nếu muốn quay lại.
Có nên vay tiền để làm từ thiện khi thấy hoàn cảnh quá đáng thương không?
Không nên. Vay nợ để làm phước đẩy gia đình mình vào khó khăn và tạo áp lực lâu dài. Bạn có thể giúp bằng cách kết nối hoàn cảnh đó với chính quyền cấp xã, nhóm thiện nguyện có điều kiện, hoặc góp sức thay vì góp tiền.
Người nhà làm thiện nguyện quá nhiều thì nên nói thế nào?
Hãy bắt đầu bằng sự ghi nhận việc tốt họ làm, rồi nói về điều bạn lo: sức khoẻ, thời gian cho gia đình, tiền bạc. Đề nghị cùng nhau thống nhất một mức vừa phải, và nếu được, đi cùng họ một buổi để hiểu công việc thay vì chỉ phản đối.
Kiệt sức vì làm tình nguyện có cần đi khám không?
Nếu mệt mỏi, buồn chán, mất ngủ, chán ăn kéo dài nhiều tuần, hoặc bạn có suy nghĩ tiêu cực về bản thân, nên đi khám và nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên viên tư vấn tâm lý. Đây là việc chăm sóc sức khoẻ bình thường, không có gì phải ngại.