Hàng cứu trợ tốt là hàng đúng giai đoạn: mấy ngày đầu cần nước uống, đồ ăn không phải nấu, áo phao, đèn pin; khi nước rút cần đồ dọn bùn, thuốc khử khuẩn nước, chăn màn khô; vài tuần sau mới đến giống cây, đồ dùng học tập, vật liệu sửa nhà. Những món nên tránh là quần áo cũ chưa giặt, thực phẩm sắp hết hạn, thuốc kê đơn và bất cứ thứ gì phải nấu bằng nước sạch trong khi nơi đó đang thiếu nước sạch.
Danh sách dưới đây gom từ kinh nghiệm chung của những người hay đi cứu trợ và các khuyến nghị phổ biến về ứng phó thiên tai. Nó không thay cho việc hỏi trực tiếp nơi nhận, vì mỗi xã, mỗi trận lũ có cái thiếu riêng. Hãy dùng nó như một khung để bạn hỏi đúng câu, mua đúng món và đóng gói sao cho người nhận đỡ vất vả.
Mấy ngày đầu khi nước còn ngập: thứ cứu được người
Giai đoạn này nhiều hộ ở trên gác, trên mái hoặc ở điểm sơ tán, không nấu nướng được, điện mất, đường chia cắt. Hàng cần gọn, nhẹ, dùng ngay được.
- Nước uống đóng chai hoặc bình nhỏ dễ chuyển tay, vì nước giếng và nước máy có thể đã nhiễm bẩn.
- Đồ ăn không cần nấu: bánh mì khô, lương khô, bánh quy, sữa hộp tiệt trùng uống liền, đồ hộp có nắp giật.
- Áo phao, phao tròn, dây thừng cho những nơi còn phải di chuyển trên nước, ưu tiên cỡ cho trẻ em.
- Đèn pin, đèn sạc, pin dự phòng, sạc điện thoại chạy pin, để giữ liên lạc và đi lại ban đêm.
- Áo mưa, bạt che, túi ni lông lớn để giữ khô giấy tờ và đồ dùng.
- Băng vệ sinh, tã giấy cho trẻ và người già, khăn ướt, xà phòng: món ít ai nghĩ tới nhưng luôn thiếu.
Mì gói vẫn có ích nếu nơi nhận nấu được, nhưng giai đoạn đầu nhiều hộ không có bếp và không có nước sạch. Hỏi trước sẽ tránh được cảnh mì chất đống.
Khi nước rút: thứ giúp dọn dẹp và giữ vệ sinh
Nước rút để lại bùn, rác và mùi hôi. Đây là lúc dễ phát sinh bệnh ngoài da, bệnh đường ruột, và người dân cần đồ nghề để dọn nhà, dọn trường.
- Ủng cao su, găng tay dày, khẩu trang: người dọn bùn đi chân trần rất dễ bị thương và nhiễm trùng.
- Xẻng, cào, chổi cứng, xô, vòi xịt nước: những thứ trong nhà thường bị lũ cuốn hoặc hỏng.
- Hoá chất khử khuẩn nước và viên lọc nước theo hướng dẫn của ngành y tế địa phương; bạn nên hỏi trạm y tế xã loại nào đang được dùng thay vì tự mua tràn lan.
- Chăn, màn, chiếu, quần áo mới hoặc đã giặt sạch, gấp gọn và chia theo cỡ người lớn, trẻ em.
- Bếp ga mini và bình ga nhỏ, nồi, bát đũa cho những hộ mất hết đồ bếp.
- Thuốc thông thường như dung dịch bù nước, thuốc sát trùng, băng gạc, chỉ nên gửi qua trạm y tế hoặc đoàn có nhân viên y tế đi cùng.
Giai đoạn này nhu cầu thay đổi nhanh theo từng thôn. Một cuộc gọi cho cán bộ xã hoặc trưởng thôn hỏi "hôm nay thiếu gì nhất" giúp ích hơn mọi danh sách in sẵn.
Vài tuần đến vài tháng sau: thứ giúp dựng lại cuộc sống
Khi các đoàn cứu trợ đã về, nhiều gia đình mới bắt đầu tính chuyện sửa nhà, gieo lại vụ, cho con đi học. Đây là lúc cần những thứ ít được nghĩ tới: tôn lợp, xi măng, cửa gỗ cho nhà bị hư; giống lúa, giống rau, cây con, con giống cho ruộng vườn và chuồng trại; sách vở, cặp, đồng phục cho học sinh mất hết đồ.
Những món này khó gửi từ xa vì nặng, cồng kềnh và tuỳ từng nhà. Cách hợp hơn là góp tiền cho một kênh đang làm phục hồi có danh sách hộ cụ thể, hoặc nhận đỡ đầu một vài gia đình qua sự giới thiệu của chính quyền xã. Với giống cây và con giống, nên để ngành nông nghiệp địa phương tư vấn loại phù hợp; giống mang từ nơi khác về có thể không hợp đất, hợp mùa.
Đồ dùng học tập là món nhiều người muốn gửi. Nên hỏi nhà trường danh sách học sinh và cấp lớp, vì sách giáo khoa thay đổi theo chương trình, gửi nhầm bộ thì các em không dùng được. Vở, bút, cặp thì gần như nơi nào cũng dùng được.
Có một thứ ít ai gửi mà rất cần ở giai đoạn này: công sức. Những nhóm thợ xây, thợ điện, thợ sửa máy bơm, máy cày tình nguyện về vài ngày giúp các hộ sửa lại điện, nước, nông cụ có khi giá trị hơn nhiều thùng hàng. Nếu bạn có tay nghề, hãy hỏi chính quyền xã hoặc đoàn thanh niên địa phương xem họ có đang cần không, và đi theo sự sắp xếp của họ để không chồng chéo.
Đừng quên những người dễ bị bỏ sót
Túi cứu trợ thường được soạn cho một gia đình "trung bình". Nhưng ở vùng lũ luôn có những người cần thứ khác, và họ thường ít lên tiếng nhất. Khi hỏi nhu cầu, bạn nên hỏi riêng về những nhóm này.
- Người cao tuổi sống một mình: cần đồ ăn mềm, dễ nhai, đèn sáng để đi lại ban đêm, và quan trọng nhất là có người ghé thăm, hỏi han.
- Người khuyết tật: có thể cần nạng, xe lăn thay cho chiếc bị lũ cuốn, hoặc đơn giản là ai đó giúp mang hàng về tận nhà thay vì bắt họ ra điểm phát.
- Phụ nữ mang thai và mới sinh: cần đồ vệ sinh riêng, chỗ nghỉ khô ráo, và việc kết nối với trạm y tế để được theo dõi.
- Trẻ nhỏ: ngoài tã, đồ ăn hợp lứa tuổi, các em cần cả quần áo ấm và một chút đồ chơi đơn giản, sách tranh để bớt sợ hãi trong những ngày ở điểm sơ tán.
- Người đang điều trị bệnh mạn tính: có thể bị mất thuốc khi nhà ngập; việc này cần báo cho trạm y tế xã để họ được cấp lại đúng loại, không nên tự mua thuốc gửi đến.
Một câu hỏi thêm "trong xóm có ai già yếu, khuyết tật, đang ốm không" khi gọi cho người đầu mối có thể giúp những người ấy không bị bỏ lại sau đoàn xe cứu trợ.
Những món nên tránh và lý do
Không ai cố ý gửi thứ vô ích. Nhưng có những món, dù thiện ý, lại thành gánh nặng cho người nhận phải phân loại, cất giữ hoặc tiêu huỷ.
| Món hàng | Vì sao nên tránh | Nên thay bằng |
|---|---|---|
| Quần áo cũ chưa giặt, rách, đồ dạ hội, giày cao gót | Người nhận phải lọc, phần lớn không mặc được, có nơi phải đem đốt | Quần áo mới hoặc đã giặt, đồ mặc hằng ngày, chia theo cỡ |
| Thực phẩm sắp hết hạn, đồ tươi dễ hỏng | Đường xa, kho ẩm, dễ hỏng trước khi đến tay | Đồ khô, đồ hộp còn hạn dài |
| Thuốc kê đơn, thuốc không rõ nguồn gốc | Dùng sai có thể gây hại; cần người có chuyên môn chỉ định | Gửi qua trạm y tế hoặc góp tiền cho đoàn y tế |
| Sữa bột pha cho trẻ sơ sinh gửi tràn lan | Pha cần nước sạch và dụng cụ sạch; các tổ chức y tế quốc tế khuyên không phát tràn lan trong thiên tai | Hỏi trạm y tế về nhu cầu cụ thể của từng bà mẹ |
| Hàng cồng kềnh không hỏi trước như tủ, giường cũ | Tốn xe chở, nơi nhận không có chỗ để | Góp tiền cho hộ cần sửa sang nhà |
| Mì gói số lượng quá lớn | Nhiều nơi nhận quá nhiều, trong khi thiếu món khác | Hỏi trước, chia nhỏ, kèm món khác |
Nếu đã lỡ gom một ít quần áo cũ, hãy giặt sạch, gấp gọn, ghi cỡ trên túi bằng bút lông và chỉ gửi khi nơi nhận nói còn cần. Nếu không, có thể tặng cho các điểm nhận đồ cũ ở địa phương mình.
Cách đóng gói để người nhận đỡ vất vả
Một thùng hàng gọn gàng, ghi rõ bên ngoài, giúp người ở đầu kia tiết kiệm hàng giờ phân loại. Bạn có thể làm theo mấy bước sau.
- Chia hàng theo từng túi cho một hộ, mỗi túi có đủ một bộ: nước, đồ ăn, đồ vệ sinh, đèn. Túi đồng đều dễ chia và đỡ so bì.
- Không trộn đồ ăn với hoá chất, xà phòng; mùi và chất lỏng có thể ngấm sang.
- Ghi bên ngoài thùng bằng bút lông: loại hàng, số lượng, hạn dùng, cỡ quần áo nếu có.
- Dùng túi chống nước hoặc bọc ni lông bên ngoài, vì hàng thường được chuyền tay qua chỗ ngập.
- Mỗi thùng không quá nặng để một người bê được; vùng lũ nhiều khi phải bê bộ qua đoạn đường ngập.
- Gửi kèm một tờ danh sách tổng tới người nhận, giữ một bản ở mình để đối chiếu.
Đóng gói cẩn thận cũng là một cách tôn trọng người nhận. Họ đang mất mát, không nên phải bới thêm một đống đồ lộn xộn.
Hỏi trước: câu nào nên hỏi người nhận
Một cuộc gọi trước khi mua hàng tiết kiệm rất nhiều công sức. Bạn có thể hỏi người đầu mối ở địa phương mấy câu: thôn hay xã mình đang có bao nhiêu hộ cần hỗ trợ, bao nhiêu trẻ nhỏ và người già; hiện đã nhận đủ những món gì; thiếu nhất món gì; đường vào có xe tải đi được không hay phải chuyển sang thuyền, xe máy; ai sẽ nhận hàng và chia theo danh sách nào.
Nếu người đầu mối trả lời ngập ngừng hoặc không có danh sách, đó là dấu hiệu nên chuyển sang góp tiền qua kênh chính thức, hoặc tìm một đầu mối khác như cán bộ xã, trưởng thôn, hội phụ nữ, đoàn thanh niên địa phương.
Khi đã có câu trả lời, đừng mua thêm "cho chắc". Lòng tốt dư ra thường thành hàng tồn. Phần tiền còn lại có thể để dành cho đợt phục hồi sau đó, khi nhu cầu lại khác và ít người còn nhớ tới.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi mì gói đi cứu trợ không?
Mì gói vẫn có ích khi nơi nhận nấu được và có nước sạch. Nhưng sau nhiều trận lũ, mì thường bị gửi quá nhiều trong khi các món khác thiếu. Hãy hỏi trước nơi nhận và gửi vừa phải, kèm những món ăn liền không cần nấu.
Quần áo cũ có nên gửi vào vùng lũ không?
Chỉ nên gửi quần áo còn tốt, đã giặt sạch, gấp gọn, chia theo cỡ và khi nơi nhận nói còn cần. Quần áo rách, đồ không hợp sinh hoạt hằng ngày thường phải bỏ đi, làm người nhận mất công phân loại.
Có thể gửi thuốc men cho người dân vùng lũ không?
Thuốc kê đơn và thuốc không rõ nguồn gốc không nên gửi tự do. Những món như dung dịch bù nước, băng gạc, thuốc sát trùng nên gửi qua trạm y tế xã hoặc đoàn có nhân viên y tế để được dùng đúng cách.
Đóng gói hàng cứu trợ theo hộ hay theo loại thì tốt hơn?
Với hàng nhu yếu phẩm, đóng theo túi cho từng hộ giúp chia nhanh và công bằng. Với đồ nghề dọn dẹp hay vật liệu, đóng theo loại và giao cho cán bộ thôn chia theo danh sách sẽ hợp hơn.
Sau lũ vài tháng thì còn cần gửi gì?
Giai đoạn này thường cần vật liệu sửa nhà, giống cây, con giống, đồ dùng học tập. Những thứ này tuỳ từng hộ nên góp tiền qua kênh đang làm phục hồi hoặc đỡ đầu vài gia đình qua giới thiệu của xã sẽ hợp hơn gửi hàng từ xa.
Làm sao biết nơi nhận đã đủ hàng hay chưa?
Cách chắc nhất là gọi cho người đầu mối ở xã hoặc thôn hỏi đã nhận đủ món gì, thiếu món gì. Nhiều xã cũng thông báo trên kênh của địa phương khi đã đủ một loại hàng.