Một chuyến cứu trợ tự tổ chức đi suôn sẻ khi có ba thứ trước lúc lăn bánh: một đầu mối ở địa phương đã xác nhận nhu cầu, sự hay biết và hướng dẫn của chính quyền cấp xã nơi đến, và một kế hoạch an toàn cho chính người đi. Thiếu một trong ba, chuyến đi dễ thành gánh nặng cho nơi bị nạn hoặc đặt người đi vào nguy hiểm.
Mùa lũ năm nào cũng có những đoàn xe từ khắp nơi đổ về miền Trung và vùng núi phía Bắc. Phần lớn đi bằng tấm lòng, và nhiều đoàn giúp được rất nhiều. Nhưng cũng có đoàn kẹt giữa đường ngập, có đoàn đến nơi thì xã đã nhận đủ món đó, có nơi người dân phải chen lấn nhận quà. Bài này là danh sách việc cần làm, gom từ kinh nghiệm chung của những nhóm hay đi, để chuyến đi của bạn nhẹ nhàng cho cả người cho lẫn người nhận.
Có nên đi tận nơi không: tự hỏi trước khi rủ nhau
Đi tận nơi cho bạn thấy tận mắt hoàn cảnh, trao tận tay món quà, và nhiều người trở về thay đổi cách nhìn về cuộc sống. Đó là giá trị thật. Nhưng cũng nên thành thật với mình: nhóm có ai từng đi chưa, có xe phù hợp không, có thời gian ở lại nếu đường bị chia cắt không, và có người ở nhà lo việc nếu mình kẹt lại vài ngày không.
Những ngày nước đang lên hoặc vừa đạt đỉnh, việc cứu người thuộc về lực lượng chuyên trách: bộ đội, công an, dân quân, đội cứu hộ có xuồng và thiết bị. Một đoàn dân sự đi vào lúc này dễ vướng đường, chiếm chỗ của xe cứu thương, thậm chí phải được giải cứu. Thường thì thời điểm hợp cho đoàn tự tổ chức là khi nước đã rút bớt, đường đã có thể đi được, và chính quyền địa phương đã nắm được danh sách hộ thiệt hại.
Nếu sau khi tự hỏi bạn thấy nhóm chưa đủ điều kiện, đừng ngại chuyển sang góp tiền cho một đoàn có kinh nghiệm hơn, hoặc nhận một phần việc ở hậu phương như gom hàng, đóng gói, lo xe. Mỗi người một việc, ai cũng là một phần của chuyến đi.
Cũng nên nghĩ đến chuyện tiền bạc của chính nhóm. Tiền xăng xe, ăn ở của đoàn ai chịu: các thành viên tự góp riêng hay trích từ tiền người khác ủng hộ? Nói rõ từ đầu, ghi rõ trong sổ, để sau này không ai phải khó xử khi công khai thu chi.
Liên hệ địa phương trước khi đi
Đây là bước quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất. Một vài cuộc gọi trước khi đi tiết kiệm cho bạn cả ngày đường và tránh được cảnh hàng không đúng chỗ.
- Tìm đầu mối: cán bộ Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, hội phụ nữ, đoàn thanh niên hoặc trưởng thôn nơi định đến. Nếu không quen ai, có thể hỏi qua số điện thoại công khai của xã.
- Hỏi xã đã có đoàn nào đăng ký đến những thôn đó chưa, để tránh nhiều đoàn dồn vào một nơi trong khi nơi khác chưa ai tới.
- Hỏi danh sách hộ cần hỗ trợ, số người, số trẻ nhỏ, người già, và thứ đang thiếu nhất.
- Hỏi tình trạng đường: xe tải vào được tới đâu, đoạn nào phải chuyển sang xe nhỏ, thuyền hoặc đi bộ.
- Thông báo với xã ngày giờ đoàn đến, số người, số xe, loại hàng; theo tinh thần Nghị định 93/2021/NĐ-CP, việc vận động và phân phối hỗ trợ khắc phục thiên tai nên có sự phối hợp với chính quyền nơi nhận. Chi tiết thủ tục bạn nên hỏi trực tiếp xã và đối chiếu văn bản hiện hành.
- Hẹn người dẫn đường ở điểm cuối mà xe lớn còn vào được, để không lạc trong những ngõ ngập.
Có những xã sẽ đề nghị đoàn giao hàng cho xã hoặc thôn tự chia theo danh sách. Đừng coi đó là phiền; người địa phương biết rõ ai cần hơn ai, và chia qua họ giúp tránh cảnh người được nhiều lần, người không được gì.
Chuẩn bị cho chính người đi
Người đi cứu trợ cũng có thể gặp nguy hiểm: nước xiết, sạt lở, điện rò, bệnh do nước bẩn. Trước khi đi, mỗi người nên tự chuẩn bị như một người sắp vào vùng thiên tai.
- Áo phao cho từng người, kể cả người biết bơi; nước lũ chảy xiết và đục, không ai đoán được dưới chân có gì.
- Ủng, găng tay, áo mưa, quần áo dự phòng trong túi chống nước.
- Đồ ăn, nước uống đủ cho đoàn trong ít nhất hai ngày, để không phải dùng vào phần của người dân.
- Túi sơ cứu cơ bản, thuốc cá nhân đang dùng; ai có bệnh tim mạch, huyết áp nên cân nhắc ở lại hậu phương.
- Điện thoại sạc đầy, sạc dự phòng, đèn pin, danh sách số liên lạc của đầu mối và người nhà, chia sẻ vị trí với người ở nhà.
- Giấy tờ tùy thân, một ít tiền mặt vì nhiều nơi mất điện, không chuyển khoản được.
Luôn đi theo nhóm, không ai tách lẻ. Thấy đoạn nước chảy xiết, không lội qua, không cho xe vượt; quay lại hoặc chờ là quyết định dũng cảm, không phải hèn nhát. Nghe theo hướng dẫn của lực lượng tại chỗ và người dân địa phương.
Những việc nên tránh khi đã vào đến vùng lũ
Đi quá đông người, quá nhiều xe. Một đoàn ba bốn xe con kèm xe tải dễ làm tắc những con đường làng vốn hẹp, còn bùn lầy. Thường chỉ cần số người đủ để bốc dỡ và phát hàng; những người còn lại có thể giúp ở hậu phương.
Cho xe nặng chạy trên đê, trên đường vừa sạt. Nền đất sau lũ còn ngấm nước, xe tải nặng có thể làm lún sụt thêm. Hỏi người địa phương đoạn nào chịu được tải, đoạn nào phải bốc hàng sang xe nhỏ.
Biến chuyến đi thành buổi ghi hình. Quay phim, phát trực tiếp liên tục làm người dân ngại ngùng và làm chậm việc. Nếu cần ghi lại, giao cho một người, chụp vừa đủ, phần còn lại dành cho việc chính.
Ở nhờ, ăn nhờ nhà dân. Người dân đang thiếu thốn, nhưng vì hiếu khách vẫn có thể mời đoàn ăn uống, nghỉ lại. Đoàn nên tự lo chỗ ăn nghỉ, tự mang nước uống và từ chối khéo những lời mời ấy.
Để lại rác. Vỏ chai, túi ni lông, thùng giấy của đoàn nên gom mang về hoặc bỏ đúng chỗ xã chỉ định. Vùng lũ đã đủ rác, không cần thêm.
Phát hàng sao cho trật tự và giữ thể diện người nhận
Cảnh người dân chen nhau giành quà, trẻ em bị đẩy ngã, người già không với tới là điều không ai muốn thấy. Phần lớn chuyện đó xảy ra khi đoàn đứng giữa đường phát tự do. Cách nhẹ nhàng hơn là phát theo danh sách xã hoặc thôn đã lập, mỗi hộ một phần, có cán bộ thôn đứng cùng gọi tên. Những hộ có người già yếu, người khuyết tật nên được đưa hàng tận nhà.
Hãy nghĩ đến cảm xúc của người nhận. Họ vừa mất nhà cửa, mùa màng; đứng xếp hàng nhận quà trước ống kính không dễ chịu chút nào. Nếu cần chụp ảnh để báo cáo với người góp, hãy chụp hàng hoá, chụp từ phía sau, chụp cảnh chung, và hỏi ý trước khi chụp ai. Không bắt người nhận cầm quà cười, không đăng ảnh trẻ em rõ mặt kèm hoàn cảnh.
Một ví dụ giả định: một nhóm ở Đà Nẵng mang một trăm phần quà vào một thôn ven sông. Thay vì tập trung mọi người ra nhà văn hoá, họ chia làm bốn tổ, mỗi tổ đi cùng một cán bộ thôn đến từng xóm, đưa quà vào tận nhà, hỏi thăm vài câu. Mất thêm một giờ, nhưng không ai phải chen, và nhóm biết được nhà nào còn thiếu gì cho chuyến sau.
Bảng phân việc gợi ý cho một nhóm nhỏ
Nhóm từ năm đến mười người nên chia việc rõ ràng ngay từ lúc lên kế hoạch. Mỗi việc có một người chịu trách nhiệm chính, các bạn còn lại hỗ trợ.
| Việc | Người phụ trách làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trưởng đoàn | Giữ liên lạc với xã, quyết định đi tiếp hay dừng | Có quyền dừng chuyến khi thấy nguy hiểm |
| Thủ quỹ | Giữ tiền, hoá đơn mua hàng, ghi sổ thu chi | Không kiêm việc mua hàng để có người đối chiếu |
| Hậu cần | Mua hàng, đóng gói, thuê xe | Mua theo danh sách xã đã xác nhận |
| An toàn | Kiểm áo phao, đếm người khi lên xuống xe, theo dõi thời tiết | Đếm người mỗi lần dừng |
| Ghi chép | Ghi lại hộ đã nhận, chụp ảnh hàng hoá, viết báo cáo | Hỏi ý trước khi chụp người |
| Liên lạc hậu phương | Ở nhà, cập nhật vị trí đoàn, báo tin cho gia đình | Có số của đầu mối địa phương |
Nhóm nhỏ hay để một người ôm hết mọi việc vì nể nhau. Chia việc rõ ràng không làm tình thân kém đi, chỉ giúp mọi việc không rơi rớt khi ai cũng mệt và căng thẳng.
Sau chuyến đi: báo cáo và chuẩn bị cho đợt sau
Về đến nơi, việc đầu tiên là báo cho người nhà và những người đã góp rằng đoàn đã về an toàn. Trong vài ngày sau, thủ quỹ nên tổng hợp số tiền nhận, số tiền chi theo từng khoản, kèm hoá đơn và danh sách hộ đã nhận do thôn hoặc xã xác nhận nếu có. Nếu còn dư tiền hay hàng, hãy nói rõ sẽ dùng vào đâu: chuyển cho xã, để dành đợt phục hồi, hay trả lại người góp nếu họ muốn.
Nhóm cũng nên ngồi lại ghi những điều rút ra: đoạn đường nào khó đi, món nào thừa, món nào thiếu, xã cần gì tiếp theo. Những ghi chép này giúp chuyến sau tốt hơn, và giúp những nhóm khác nếu bạn chia sẻ.
Cuối cùng, giữ liên lạc với đầu mối ở địa phương. Vài tháng sau, khi ít ai còn nhớ tới trận lũ, một cuộc gọi hỏi thăm và một khoản hỗ trợ nhỏ cho trường học, cho mấy hộ đang sửa nhà có khi còn ý nghĩa hơn chuyến xe đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Tự đi cứu trợ có cần xin phép chính quyền không?
Bạn nên liên hệ và thông báo với Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Mặt trận Tổ quốc xã nơi đến để được hướng dẫn và phối hợp. Thủ tục cụ thể theo Nghị định 93/2021/NĐ-CP và văn bản hiện hành, nên hỏi trực tiếp xã trước khi đi.
Nên đi cứu trợ vào lúc nào sau bão lũ?
Thường là khi nước đã rút bớt, đường đi lại được và xã đã có danh sách hộ thiệt hại. Lúc nước đang lên, việc cứu người thuộc về lực lượng chuyên trách; đoàn dân sự đi vào dễ vướng đường và gặp nguy hiểm.
Có nên phát tiền mặt trực tiếp cho người dân không?
Có thể, nếu phát theo danh sách do thôn hoặc xã lập, có cán bộ địa phương chứng kiến và người nhận ký nhận. Phát tiền tự do ngoài đường dễ gây chen lấn và không đến đúng người cần nhất.
Có được chụp ảnh khi trao quà cứu trợ không?
Được, nhưng nên chụp hàng hoá, cảnh chung hoặc từ phía sau, và hỏi ý trước khi chụp ai. Tránh bắt người nhận tạo dáng, không đăng ảnh trẻ em rõ mặt kèm hoàn cảnh gia đình.
Đang đi thì gặp đoạn đường ngập nước chảy xiết, nên làm gì?
Dừng lại, không lội qua và không cho xe vượt. Liên hệ đầu mối địa phương hỏi đường khác, hoặc chờ nước rút. Nghe theo hướng dẫn của lực lượng tại chỗ; an toàn của người đi luôn đặt trước.
Nhóm còn dư tiền sau chuyến đi thì xử lý thế nào?
Nên công khai số dư và nói rõ phương án: chuyển cho xã, dùng cho đợt phục hồi hay trả lại người góp nếu họ yêu cầu. Quan trọng là quyết định minh bạch và báo cho mọi người biết.