Trong cách nghĩ của người Việt, may mắn là điều tốt đến ngẫu nhiên, thường là một lần và không gắn với việc mình đã làm; còn có phước là điều lành được tin là gắn với cách mình và gia đình mình đã sống, kéo dài và có gốc rễ. Trúng một món quà bất ngờ là gặp may; con cái hiếu thảo, gia đình êm ấm qua nhiều năm thì người ta hay nói là có phước.
Hai chữ này hay bị dùng lẫn, và bên cạnh chúng còn có số, phận, duyên, cơ hội. Bài phân biệt từng chữ theo cách hiểu phổ biến, giải thích vì sao người xưa tách phước khỏi may, rồi bàn vì sao cách phân biệt ấy vẫn có ích cho bạn hôm nay: nó giúp bạn biết phần nào mình làm chủ được, phần nào không.
May mắn: điều tốt đến mà không ai tính trước
Chữ may trong tiếng Việt chỉ điều tốt xảy ra một cách tình cờ: may mà xe chưa tới, may mà gặp người quen, may được một chỗ ngồi. Gốc của nó là sự ngẫu nhiên. Người gặp may không cần đã làm gì đặc biệt; hôm nay người này may, mai người khác may. Vì thế câu "được một lần may" nghe nhẹ tênh, không ai coi đó là thành tích hay phẩm chất.
Người Việt cũng không gắn may mắn với đạo đức. Một người xấu vẫn có thể gặp may, một người tốt vẫn có thể gặp xui. Đó là lý do câu "gặp may" hiếm khi được dùng như lời khen, mà thường như lời mừng hay lời nhận xét: "anh ấy gặp may thôi". Có lúc nó còn hàm ý hạ thấp, khi người ta muốn nói thành công của ai đó không do năng lực.
Trong tục lệ, người Việt có nhiều cách "cầu may": mua may đầu năm, xin lộc, chọn người xông đất. Những tục này phần lớn mang tính vui, tạo không khí phấn khởi đầu năm. Không có tục nào hứa may mắn chắc chắn, và người ta cũng không coi việc cầu may là làm phước.
Trong kinh tế và tâm lý học, người ta cũng hay nhắc tới vai trò của may rủi trong thành công: cùng một mức nỗ lực, người gặp đúng lúc, đúng chỗ có thể đi xa hơn người khác. Nhận ra phần may ấy không làm thành công kém giá trị, mà giúp người thành công nhìn người chưa thành công bằng con mắt cảm thông hơn.
Có phước: điều lành có gốc rễ
Ngược với may, phước được hiểu là có gốc. Khi nói một người có phước, người Việt thường nghĩ tới những điều tốt kéo dài: sống thọ và khoẻ, con cháu ngoan, vợ chồng hoà thuận, được người quanh mình thương. Những điều này hiếm khi đến trong một ngày, và người ta tin chúng gắn với cách sống lâu dài của bản thân và gia đình, như câu "có đức mặc sức mà ăn".
Vì có gốc, phước gắn với đạo đức. Nói ai đó có phước là ngầm khen cả nếp nhà của họ. Câu "nhờ phúc ông bà" cũng vậy: người nói quy cái tốt của mình về việc lành của những người đi trước, chứ không coi đó là trúng số. Đây là chỗ khác căn bản giữa hai chữ.
Phước cũng được coi là thứ có thể vun đắp. Không ai tạo ra may mắn được, nhưng người ta tin mình có thể tích phước bằng việc tốt, như gieo hạt chờ cây. Cách tin này có tác dụng thực tế: nó hướng người ta tới những việc trong tầm tay mình, thay vì ngồi chờ vận may.
Cũng cần nói rõ: niềm tin rằng phước có gốc là một niềm tin, không phải một phép đo. Không ai cân đong được ai có bao nhiêu phước, và cũng không có cách nào biết chắc một điều lành đến từ việc tốt nào. Giữ niềm tin ấy như một động lực sống tốt thì đẹp; biến nó thành bảng điểm để so với người khác thì mất đi cái đẹp ấy.
Bảng phân biệt phước, may, số, phận và duyên
Ngoài phước và may, tiếng Việt còn nhiều chữ chỉ những điều đến với mình mà mình không hoàn toàn quyết định. Bảng gom cách hiểu phổ biến, không phải định nghĩa của một học thuyết nào.
| Chữ | Nghĩa phổ biến | Có gắn với việc mình làm không | Câu nói quen |
|---|---|---|---|
| May | Điều tốt đến ngẫu nhiên | Thường không | "May mà gặp được người tốt" |
| Phước / phúc | Điều lành có gốc, kéo dài | Có, theo niềm tin dân gian | "Có phúc có phần" |
| Số | Điều được tin là đã định sẵn | Không, hoặc rất ít | "Số con rệp", "số trời" |
| Phận | Hoàn cảnh, vị trí mỗi người phải chịu | Ít | "Phận làm con", "thân phận" |
| Duyên | Sự gặp gỡ, kết nối giữa người với người | Một phần | "Có duyên thì gặp" |
Đọc theo cột thứ ba, bạn sẽ thấy phước là chữ duy nhất người Việt gắn rõ với việc mình làm. Đó là lý do lời khuyên "làm phước" có ý nghĩa, còn lời khuyên "làm may" thì không tồn tại trong tiếng Việt.
Phước và may trong ca dao, tục ngữ
Kho tục ngữ Việt cho thấy người xưa phân biệt hai chữ khá rõ. Những câu về may thường ngắn gọn, mang tính nhận xét: "chó ngáp phải ruồi" chỉ một lần may hiếm hoi không do tài cán; "mèo mù vớ cá rán" cũng cùng ý. Những câu này luôn có chút hài hước, thậm chí châm biếm, vì người ta không coi may là thứ đáng tự hào.
Những câu về phúc lại mang giọng trang trọng hơn và gắn với nếp sống: "có đức mặc sức mà ăn", "cha mẹ hiền lành để đức cho con", "con hơn cha là nhà có phúc". Câu cuối rất đáng chú ý, vì nó coi việc con cái tiến bộ hơn cha mẹ là một phúc của cả nhà, tức là phúc đến từ sự cố gắng qua các thế hệ chứ không từ một dịp may.
Đặt hai nhóm câu cạnh nhau, bạn sẽ thấy người Việt không xem nhẹ may mắn, nhưng cũng không đặt niềm tin vào nó. Thứ được răn dạy, được truyền lại cho con cháu luôn là phúc đức, vì đó là phần con người góp tay vào được.
Tái ông thất mã: khi phúc và hoạ đổi chỗ cho nhau
Người Việt quen câu "tái ông thất mã", lấy từ một câu chuyện trong sách Hoài Nam Tử của Trung Hoa. Ông lão ở biên ải mất ngựa, ai cũng chia buồn, ông nói chưa chắc là hoạ. Ít lâu sau ngựa về dẫn theo một con ngựa tốt, ai cũng mừng, ông nói chưa chắc là phúc. Con trai ông cưỡi ngựa mới bị ngã gãy chân; rồi khi có chiến tranh, trai tráng phải đi lính, người con nhờ tật mà ở lại.
Câu chuyện nói về sự may rủi khó lường. Một điều tưởng là may có thể dẫn tới rủi, một điều tưởng là rủi có thể dẫn tới may. Đạo Đức Kinh của Lão Tử có câu cùng tinh thần: "hoạ hề phúc chi sở ỷ, phúc hề hoạ chi sở phục", hoạ là chỗ phúc dựa, phúc là chỗ hoạ nấp.
Bài học ở đây là đừng vội vui quá khi gặp may và đừng vội buồn quá khi gặp rủi. Nó cũng gián tiếp phân biệt may với phước: may rủi thì đổi chỗ liên tục, còn cái giúp ông lão bình thản qua mọi biến cố là một thái độ sống, thứ mà người xưa có lẽ sẽ gọi là có phước.
Vì sao phân biệt phước và may lại có ích
Biết phần nào mình làm chủ. May mắn nằm ngoài tầm tay, còn cách sống thì trong tầm tay. Khi tách hai chữ, bạn tự nhiên dồn sức vào phần mình quyết định được: sống tử tế, giữ chữ tín, chăm lo gia đình.
Không tự cao khi gặp may. Nhận ra một thành công có phần may giúp bạn khiêm tốn hơn, biết ơn những người và hoàn cảnh đã giúp mình, và không coi mình hơn người.
Không tự trách khi gặp rủi. Một chuyện xui không phải bằng chứng mình thiếu phước. Phân biệt rõ giúp bạn khỏi rơi vào vòng tự dằn vặt mỗi khi gặp chuyện ngoài ý muốn.
Không phán xét người khác. Thấy ai gặp nạn, bạn không vội cho rằng họ phước mỏng; thấy ai giàu nhanh, bạn không vội cho rằng họ có phước. Cả hai có thể chỉ là may hay rủi.
Tránh bị lợi dụng. Những lời mời "mua may", "đổi vận", "cầu phước" bằng tiền thường trộn hai chữ để thuyết phục. Biết phước không mua được và may không cầu chắc được giúp bạn tỉnh táo.
Dùng chữ cho đúng trong lời nói hằng ngày
Khi chúc mừng ai thoát một tai nạn, nói "may quá" là tự nhiên và không gán gì thêm. Câu "phước lớn" cũng được dùng, nhưng bạn nên tránh nói ngược lại với người không thoát. Khi khen một gia đình hoà thuận, con cái giỏi giang, chữ "có phước" hợp hơn "gặp may", vì nó ghi nhận công sức của cả nhà.
Khi nói về thành công của chính mình, nhiều người Việt chọn cách nói khiêm tốn "cũng nhờ may" hoặc "nhờ phúc ông bà". Đó là nét đẹp, miễn là đừng khiêm tốn tới mức phủ nhận công sức của những người đã giúp mình; một lời cảm ơn cụ thể bao giờ cũng giá trị hơn.
Còn khi dạy trẻ, bạn có thể dùng chính sự phân biệt này: may là chuyện không ai biết trước, còn tử tế là chuyện con quyết định được mỗi ngày. Trẻ hiểu được điều đó sẽ ít ỷ vào vận may và cũng ít nản khi gặp chuyện không như ý.
Với người lớn tuổi trong nhà vốn tin nhiều vào phước và số, bạn không cần tranh luận chuyện tin hay không. Điểm gặp nhau dễ nhất là việc làm: ông bà muốn tích phước cho con cháu, bạn có thể cùng ông bà làm một việc tốt cụ thể, như góp gạo cho người neo đơn trong xóm. Cả hai bên đều thấy ý nghĩa, dù mỗi người gọi nó bằng một chữ khác.
Câu hỏi thường gặp
Có phước và may mắn có thể đi cùng nhau không?
Có. Một người có thể vừa sống tử tế, gia đình êm ấm, vừa gặp những dịp may trong đời. Hai chữ không loại trừ nhau, chỉ khác nhau về gốc: may là ngẫu nhiên, phước được tin là có gốc từ cách sống. Người Việt hay nói "có phúc có phần" để gom cả hai.
Cầu may đầu năm có phải là làm phước không?
Không. Mua may, xin lộc, xông đất là những tục vui đầu năm, mang ý cầu điều tốt đến với mình. Làm phước là giúp người khác mà không mong đáp lại. Hai việc có thể cùng diễn ra dịp Tết, nhưng mục đích khác nhau.
"Số" và "phước" khác nhau thế nào?
Số là điều được tin là đã định sẵn, mình gần như không đổi được; phước được tin là có thể vun đắp bằng cách sống. Câu "đức năng thắng số" thể hiện niềm tin rằng cái đức có thể vượt lên cái số. Đây là quan niệm dân gian, mỗi người có cách nghĩ riêng.
Câu "tái ông thất mã" xuất phát từ đâu?
Câu chuyện ông lão ở biên ải mất ngựa được chép trong sách Hoài Nam Tử của Trung Hoa, rồi thành điển tích quen thuộc ở Việt Nam. Ý của nó là may rủi khó lường, đừng vội vui hay vội buồn khi một chuyện vừa xảy ra.
Có ai bán được may mắn hay phước không?
Không ai bán được. Những lời mời trả tiền để "đổi vận", "cầu phước", "giải xui" là dịch vụ thương mại, không có gì bảo đảm. Nếu muốn làm điều tốt, bạn có thể giúp người cần giúp một cách trực tiếp và minh bạch, không cần qua trung gian nào.
Người gặp nhiều chuyện xui có phải là người ít phước không?
Không nên kết luận như vậy. Chuyện xui có rất nhiều nguyên nhân ngoài tầm tay một người. Gắn xui với phước dễ khiến người đang khó thêm tự trách và khiến người xung quanh phán xét. Với người gặp nhiều chuyện không may, một sự giúp đỡ cụ thể có ích hơn mọi lời bình.