Phước báu là gì: nghĩa chữ phước, phúc, đức và vì sao Nam nói phước, Bắc nói phúc

Phước báu là cái phúc mà người Việt tin rằng mình có được nhờ đã sống tốt và làm việc lành, được nhìn như một thứ của quý không cầm nắm được. Chữ phước và chữ phúc thật ra là một chữ Hán (福), chỉ khác cách đọc: miền Nam quen nói phước, miền Bắc quen nói phúc. Chữ đức (德) thì khác hẳn: đức là nết ăn ở, là cái người ta tự rèn, còn phúc là cái người ta được hưởng.

Phân biệt cho rõ mấy chữ này giúp bạn đọc ca dao, nghe người lớn nói chuyện, hay viết một lời chúc mà không dùng lệch. Bài đi lần lượt từ mặt chữ, cách đọc theo vùng, gốc của hai chữ báu và báo, tới những cụm từ hằng ngày như làm phước, tổn phước, phúc tổ, có đức. Bài không bàn chuyện ai có phước nhiều hay ít; đó là việc không ai đo được.

Phước và phúc: một chữ Hán, hai cách đọc

Trong chữ Hán chỉ có một chữ 福. Người miền Bắc đọc là phúc, người miền Nam và một phần miền Trung đọc là phước. Vì vậy "làm phúc" với "làm phước", "có phúc" với "có phước", "phúc đức" với "phước đức" là những cặp cùng nghĩa, chỉ khác giọng vùng. Gặp trong một văn bản trang trọng, phúc hay được chọn hơn vì đó là cách đọc Hán Việt chuẩn trong sách vở; trong lời nói ở Nam Bộ, phước nghe tự nhiên và thân hơn.

Vì sao lại có hai cách đọc? Cách giải thích được nhắc nhiều nhất là chuyện kiêng huý. Họ của các chúa và vua nhà Nguyễn là Nguyễn Phúc, nên ở Đàng Trong người ta tránh đọc thẳng chữ Phúc và đổi thành Phước. Lối đọc ấy theo chân người đi khẩn hoang vào Nam rồi thành quen, kể cả khi lệ kiêng huý đã hết. Đây là cách giải thích phổ biến và hợp với nhiều trường hợp kiêng huý khác trong tiếng Việt, nhưng bạn nên coi nó là giả thuyết được nhiều người chấp nhận hơn là một điều đã có văn bản ghi rõ từng bước.

Hệ quả còn thấy trong địa danh và tên người. Miền Nam có nhiều tên đất mang chữ Phước, miền Bắc có nhiều làng mang chữ Phúc. Khi đặt tên con hay viết thiệp, gia đình thường theo cách đọc của quê mình; không có cách nào "đúng" hơn cách nào.

Chữ phúc nghĩa là gì trong quan niệm xưa

Mặt chữ gợi chuyện cúng tế và sự đầy đủ. Cách giải tự hay gặp nói chữ 福 gồm bộ Thị (示), bộ liên quan tới thần linh, cúng tế, ghép với phần bên phải vẽ hình một cái vò đầy. Người xưa hiểu phúc là sự đầy đủ mà trời đất, tổ tiên ban cho. Cách giải này nên đọc như một gợi ý văn hoá, vì các nhà nghiên cứu văn tự vẫn bàn khác nhau về gốc từng nét.

Ngũ phúc: năm điều người xưa coi là phúc. Thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư kể năm phúc: thọ (sống lâu), phú (đủ của), khang ninh (yên ổn, khoẻ mạnh), du hảo đức (yêu chuộng đức tốt) và khảo chung mệnh (sống trọn tuổi, ra đi yên lành). Điều đáng chú ý là chính nết yêu điều tốt cũng được tính là một phúc, không chỉ của cải hay tuổi thọ.

Phúc trong lời ăn tiếng nói hằng ngày. Người Việt dùng chữ phúc rộng hơn sách vở: con cái hiếu thảo là phúc, vợ chồng hoà thuận là phúc, tai qua nạn khỏi cũng gọi là phúc. Câu "phúc ba đời" hay "phúc tổ" chỉ cái may được tin là do ông bà để lại. Nghĩa chung là một điều tốt đến với mình mà mình không hoàn toàn tự tạo ra.

Phúc khác lộc, khác thọ. Bộ ba Phúc Lộc Thọ quen trên tranh Tết tách ba thứ: phúc là sự đủ đầy, an vui nói chung; lộc là bổng lộc, của cải, đường công danh; thọ là tuổi già khoẻ. Trong lời chúc, phúc thường đứng đầu vì nó bao trùm hơn hai chữ kia.

Chữ đức: cái tự rèn, không phải cái được hưởng

Nếu phúc là cái người ta nhận, thì đức là cái người ta làm ra. Chữ 德 trong các dạng viết cổ có chữ tâm (心) ở dưới và một phần nhiều người giải là chữ trực, tức ngay thẳng; vì thế đức thường được giảng là "lòng ngay". Dù giải tự thế nào, trong cách dùng của người Việt, đức chỉ nết ăn ở tử tế, biết thương người, không làm hại ai, giữ chữ tín.

Ghép hai chữ thành phúc đức là ghép nguyên nhân với kết quả theo cách nghĩ dân gian: có đức thì có phúc. Câu "có đức mặc sức mà ăn" nói đúng cái nối ấy, người ăn ở tốt thì được hưởng yên ổn. Nhưng người xưa cũng biết đời không thẳng tuột như vậy, nên mới có những câu dặn giữ đức ngay cả khi chưa thấy phúc đâu.

Trong cách nói thường ngày, khen một người "có đức" là khen tính nết, còn nói một người "có phúc" là nói hoàn cảnh của họ. Một người có thể có đức mà đời vất vả, và cũng có người được nói là có phúc mà chưa chắc đã có đức. Giữ hai chữ tách bạch giúp bạn khỏi suy diễn ngược: thấy ai gặp nạn rồi cho rằng họ thiếu đức là một suy nghĩ vừa sai vừa làm tổn thương người ta.

Phước báu hay phước báo: chữ báu từ đâu ra

Phước báu là cách nói rất quen ở miền Nam và trong giới đi chùa. Nhiều người cho rằng gốc của nó là phước báo (福報), một từ Hán Việt có trong văn Phật giáo, nghĩa là cái phúc đến như quả báo của việc lành đã làm. Chữ báo ở đây không mang nghĩa xấu như trong "báo oán"; nó chỉ việc đáp lại, trả lại.

Trong tiếng nói hằng ngày, chữ báo dần được nghe thành báu, và báu trong tiếng Việt lại gợi ngay nghĩa quý báu, của báu. Thế là phước báu mang thêm một lớp nghĩa đẹp: cái phúc như một thứ của quý không thấy được, không ai lấy mất được. Hai cách hiểu này không loại trừ nhau, và người dùng phần lớn không cần phân biệt.

Điều nên giữ khi dùng chữ phước báu là đừng biến nó thành một thứ tiền tệ để đổi chác. Cách nói "làm việc này được nhiều phước báu hơn việc kia" nghe như so giá, dễ dẫn tới chuyện chọn việc thiện theo "lãi" cho mình thay vì theo cái người khác thật sự cần. Phần làm phước tỉnh táo của trang có bàn kỹ hơn chuyện này.

Bảng phân biệt nhanh các chữ hay dùng lẫn

Bảng gom những chữ người đọc hay hỏi nhất, kèm cách dùng tự nhiên trong câu. Nghĩa ghi theo cách hiểu phổ biến của người Việt, không phải định nghĩa của một tôn giáo nào.

Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn các từ đều xoay quanh hai trục: cái mình làm (đức, làm phước) và cái mình nhận (phúc, phước báu). Người lớn tuổi khi dạy con cháu thường nhấn vào trục thứ nhất, vì đó là phần mỗi người tự quyết được.

Những cụm từ quen trong đời sống

Một số cách nói có chữ phước, phúc, đức mà bạn sẽ gặp khi nghe người lớn trò chuyện, đọc ca dao hay xem phim truyền hình. Hiểu đúng giúp bạn khỏi dùng sai chỗ.

• Làm phúc phải tội: giúp người mà lại bị trách, bị hiểu lầm. Câu này nhắc rằng giúp đỡ cũng cần khéo, hỏi người ta có cần không trước khi làm.
• Phước chủ may thầy: câu cũ nói việc chữa bệnh, việc học thành công là nhờ cả người được giúp lẫn người giúp; ngày nay hay dùng đùa khi một việc trót lọt nhờ hai bên cùng gặp thuận lợi.
• Phúc tổ, nhờ phúc ông bà: lời khiêm tốn khi con cháu khá giả, đỗ đạt; người nói không nhận công về mình mà quy về nếp nhà.
• Phước lớn mạng lớn: câu nói khi ai đó thoát một tai nạn; nên dùng như lời mừng, không dùng để kết luận người không thoát là "phước mỏng".
• Ăn ở có đức: khen người sống tử tế lâu dài, không phải vì một việc lớn mà vì cách cư xử hằng ngày.
• Thất đức: việc làm bị coi là trái lẽ, nhẫn tâm; trang có bài riêng về những việc người Việt thường coi là thất đức.

Những câu này giữ được sức sống vì gắn với tình huống cụ thể. Dùng chúng như lời mừng, lời nhắc nhẹ thì đẹp; dùng chúng để phán xét người đang gặp khó là đi ngược lại chính cái đức mà các câu ấy đề cao.

Hiểu chữ phước cho đúng khi dạy con và khi viết

Khi giải thích cho trẻ, bạn nói đơn giản thế này: đức là việc con làm mỗi ngày, như nhường em, nói thật, giúp bà xách đồ; phúc là những điều tốt con được nhận, như cả nhà khoẻ, có bạn tốt. Cách nói này giúp trẻ thấy mình làm chủ phần đức, còn phần phúc thì biết ơn chứ không đòi.

Khi viết lời chúc, câu đối hay thiệp mừng, chọn phúc hay phước theo người nhận. Thiệp gửi gia đình miền Nam viết phước sẽ gần gũi; câu đối chữ Hán thì luôn là 福, đọc theo âm nào cũng được. Tránh trộn hai cách trong cùng một câu vì đọc lên lủng củng.

Còn khi bàn chuyện phước với người lớn tuổi trong nhà, bạn không cần tranh luận gốc chữ hay chuyện có tin phước báo hay không. Điểm chung mà gần như ai cũng đồng ý là sống tử tế thì lòng nhẹ, quan hệ êm, và đó là thứ phúc bạn thấy được ngay.

Câu hỏi thường gặp

Viết "phước" có sai chính tả không?

Không sai. Phước là cách đọc phổ biến ở miền Nam của cùng một chữ Hán với phúc. Trong văn bản hành chính hay sách giáo khoa người ta thường dùng phúc, nhưng tên người, địa danh và lời nói ở Nam Bộ dùng phước là hoàn toàn đúng và được từ điển ghi nhận như một biến thể.

Phước báu có phải từ riêng của đạo Phật không?

Từ này phổ biến trong giới đi chùa vì gần với chữ phước báo trong văn Phật giáo, nhưng ngày nay người không theo đạo cũng dùng như một từ chung chỉ cái phúc có được nhờ sống tốt. Muốn hiểu theo giáo lý nhà Phật một cách sâu, bạn nên hỏi các vị tu hành.

Có đức mà không có phúc thì sao?

Dân gian vẫn có những câu nói về người hiền mà vất vả, nên người xưa không coi phúc là phần thưởng chắc chắn. Nhiều gia đình dạy con giữ đức vì đó là cách làm người, còn phúc đến hay không thì không tính toán. Cách hiểu này giúp người ta không nản và không trách mình khi gặp khó.

Ngũ phúc gồm những gì?

Theo thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư, ngũ phúc là thọ, phú, khang ninh, du hảo đức và khảo chung mệnh: sống lâu, đủ của, yên ổn khoẻ mạnh, yêu chuộng đức tốt và ra đi yên lành khi trọn tuổi. Dân gian về sau hay gom lại thành bộ Phúc Lộc Thọ trên tranh Tết.

Nói ai đó "phước mỏng" có nên không?

Không nên, nhất là khi người đó đang gặp chuyện buồn. Câu nói này ngầm cho rằng nỗi khổ của họ là do họ kém, trong khi không ai biết được điều đó. Với người đang khó, một lời hỏi han và một việc giúp cụ thể có ích hơn mọi lời bình về phước.

Vì sao tranh Tết hay có chữ Phúc dán ngược?

Đó là lối chơi chữ của người Hoa: chữ "đảo" (ngược) đồng âm với "đáo" (đến), nên Phúc dán ngược đọc thành "phúc đến". Người Việt mượn lại tục này. Đây là chuyện chơi chữ cho vui ngày Tết, không phải một phép thuật đem phúc vào nhà.