Người về hưu làm tình nguyện có hai thứ mà người trẻ thường thiếu: thời gian ổn định và kinh nghiệm sống, kinh nghiệm nghề. Việc phù hợp nhất thường là việc tận dụng được nghề cũ, giữ được nhịp đều đặn, vừa với sức khoẻ, và có bạn cùng làm. Một giáo viên về hưu kèm trẻ trong xóm, một kế toán cũ giữ sổ cho nhóm thiện nguyện, một bác thợ mộc sửa bàn ghế cho lớp học tình thương đều đang cho đi thứ khó tìm.
Bài này viết cho người vừa nghỉ hưu, người cao tuổi còn khoẻ, và cho con cháu muốn khuyến khích cha mẹ ông bà có thêm niềm vui. Bài gợi ý cách chọn việc, cách bắt đầu, và những điều cần lưu ý để việc tốt không thành gánh nặng cho sức khoẻ hay cho gia đình.
Vì sao nhiều người chọn làm tình nguyện sau khi về hưu
Những tháng đầu sau khi nghỉ hưu, nhiều người thấy hụt hẫng. Sáng không còn phải dậy đi làm, điện thoại ít người gọi, ý kiến của mình không còn ai cần. Có người vui với việc chăm cháu, trồng cây, đi tập thể dục; có người vẫn thấy thiếu một việc gì đó có ích cho người khác.
Làm tình nguyện lấp vào khoảng trống ấy theo cách tự nhiên. Người về hưu có lý do để ra khỏi nhà, có nhóm bạn mới, có cảm giác mình vẫn còn làm được việc. Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã quan tâm tới mối liên hệ giữa việc giữ vai trò xã hội và chất lượng sống của người cao tuổi; dù không cần dựa vào con số nào, ai từng thấy một người ông, người bà vui hẳn lên khi được nhờ việc đều hiểu điều đó.
Trong văn hoá Việt, người già được coi là pho kinh nghiệm của gia đình, của làng xóm. Ngày xưa, các cụ trong làng đứng ra lo việc hiếu hỷ, hoà giải chuyện xóm, dạy chữ cho trẻ. Làm tình nguyện hôm nay cũng là một cách tiếp nối nếp ấy, chỉ khác là phạm vi rộng hơn ngôi làng.
Cũng cần nói rõ: không phải người về hưu nào cũng phải đi làm tình nguyện mới là sống có ích. Chăm sóc cháu để con cái yên tâm đi làm, chăm người bạn đời đau yếu, giữ hoà khí trong nhà cũng là việc tốt. Tình nguyện là một lựa chọn, không phải một nghĩa vụ.
Gợi ý việc tình nguyện theo nghề cũ
Kinh nghiệm nghề là thứ quý nhất người về hưu mang theo. Bảng dưới là vài gợi ý, bạn có thể tự nghĩ thêm theo nghề của mình.
| Nghề cũ | Việc tình nguyện phù hợp | Nơi thường cần |
|---|---|---|
| Giáo viên | Kèm trẻ học đuối, dạy lớp tình thương, đọc sách cho trẻ | Lớp học cộng đồng, mái ấm, thư viện xã |
| Kế toán, văn phòng | Giữ sổ thu chi, lập bảng công khai cho nhóm thiện nguyện | Nhóm thiện nguyện nhỏ, quỹ khuyến học của thôn xóm |
| Y tá, nữ hộ sinh về hưu | Hướng dẫn chăm sóc sức khoẻ thường thức, đo huyết áp trong các đợt có tổ chức | Hội người cao tuổi, đợt khám nhân đạo có cơ sở y tế phối hợp |
| Thợ mộc, thợ điện, thợ may | Sửa đồ cho lớp học, mái ấm, nhà người neo đơn; dạy nghề cơ bản | Mái ấm, nhà văn hoá thôn, nhà người già |
| Cán bộ, công chức | Giúp người dân hiểu thủ tục, hướng dẫn điền giấy tờ | Tổ dân phố, điểm hỗ trợ thủ tục ở cấp xã |
| Nông dân lâu năm | Dạy trẻ trồng rau, giữ vườn chung, làm vườn cho chùa, trường | Trường học, chùa làng, mái ấm |
| Nghệ nhân, người biết hát chèo, quan họ, đờn ca | Dạy lại cho thế hệ trẻ, sinh hoạt văn nghệ ở viện dưỡng lão | Câu lạc bộ văn nghệ, trường học, viện dưỡng lão |
Người từng làm y tế, luật, xây dựng cần nhớ rằng khi về hưu, việc hành nghề có thể vẫn chịu quy định riêng. Hãy làm trong phạm vi hướng dẫn, chia sẻ, và tham gia các đợt có tổ chức thay vì tự khám chữa hay tự đứng ra thiết kế công trình.
Những việc không cần nghề cũ
Nếu bạn muốn làm điều gì khác hẳn công việc cả đời, cũng có rất nhiều việc vừa sức người lớn tuổi.
- Trò chuyện, thăm hỏi người già neo đơn trong xóm, trong viện dưỡng lão; người cùng thế hệ dễ hiểu nhau hơn.
- Đi công quả ở chùa, giúp việc ở nhà thờ, đình làng theo nếp của nơi mình gắn bó.
- Trông thư viện, tủ sách cộng đồng vài buổi mỗi tuần.
- Đón đưa trẻ đến lớp học tình thương, trông trẻ trong giờ chờ bố mẹ đón.
- Kể chuyện xưa cho trẻ nghe: chuyện làng, chuyện nghề, chuyện những năm khó khăn, giúp trẻ hiểu thêm về quê hương.
- Đan, may, làm đồ thủ công như áo len, mũ len, chăn nhỏ để tặng trẻ vùng lạnh, người bệnh.
- Hoà giải ở cơ sở: nhiều tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố có người cao tuổi uy tín tham gia, theo quy định của địa phương.
Chọn một hai việc là đủ. Ôm quá nhiều việc vì ở đâu cũng được mời là cách nhanh nhất để mệt mỏi.
Sức khoẻ là điều kiện đầu tiên
Biết rõ giới hạn của cơ thể. Người có bệnh tim, huyết áp, khớp nên chọn việc không khuân vác, không đứng lâu, không leo cao. Nếu không chắc, hỏi bác sĩ đang theo dõi mình.
Tránh giờ khắc nghiệt. Mùa hè tránh làm ngoài trời buổi trưa; mùa rét miền Bắc tránh đi sớm, về khuya. Mang theo nước, thuốc đang dùng và số điện thoại người nhà.
Đi lại an toàn. Nếu phải đi xa, nên có người đưa đón hoặc đi cùng bạn. Hạn chế tự lái xe máy đường dài, đường đông.
Nghỉ khi mệt. Đừng ngại nói "hôm nay mình mệt". Người phụ trách tử tế sẽ hiểu, và một người cao tuổi biết nghỉ đúng lúc giữ được việc lâu hơn.
Đề phòng lây bệnh. Khi làm ở bệnh viện, viện dưỡng lão, mái ấm, người cao tuổi dễ nhiễm bệnh hơn. Rửa tay, đeo khẩu trang khi cần, tiêm phòng theo tư vấn của bác sĩ, nghỉ khi có người trong nhóm đang ốm.
Bàn với gia đình để được ủng hộ
Nhiều người cao tuổi muốn làm tình nguyện nhưng ngại con cháu lo, hoặc con cháu phản đối vì sợ cha mẹ mệt, sợ bị lừa. Cách tốt nhất là nói chuyện cởi mở: mình định làm việc gì, ở đâu, với ai, bao lâu một lần. Mời con cháu đi cùng một buổi để thấy công việc thật.
Con cháu cũng nên lắng nghe thay vì gạt đi. Một người cha vừa nghỉ hưu cứ ở nhà xem tivi cả ngày có khi lại không tốt cho sức khoẻ bằng hai buổi mỗi tuần đi dạy chữ cho trẻ hàng xóm. Ủng hộ có thể đơn giản như đưa đón, mua giúp đồ dùng, hỏi han sau mỗi buổi.
Cần thống nhất trong nhà về tiền bạc. Làm tình nguyện là cho bằng sức; nếu người già bắt đầu bỏ tiền tiết kiệm ra nhiều cho các nhóm, các nơi xin góp, gia đình nên nhẹ nhàng cùng xem xét. Người cao tuổi là đối tượng mà những kẻ lừa đảo nhân danh từ thiện hay nhắm tới, vì lòng tốt và vì ít quen với giao dịch trên mạng.
Cuối cùng, đừng để việc tình nguyện lấy đi thời gian của những người thân cần mình nhất. Nếu người bạn đời đang đau yếu, đứa cháu nhỏ cần người đón, đó là ưu tiên. Việc tốt bên ngoài sẽ có lúc làm tiếp.
Bắt đầu từ đâu
Nếu bạn chưa biết bắt đầu thế nào, các bước dưới đây giúp tìm được việc phù hợp mà không vội vàng.
- Nghĩ xem mình giỏi gì, thích gì, sức khoẻ cho phép làm gì, mỗi tuần dành được bao nhiêu thời gian.
- Hỏi ở những nơi gần nhất: hội người cao tuổi ở cấp xã, chi hội trong thôn, tổ dân phố, ngôi chùa, nhà thờ, trường học gần nhà.
- Đi thử vài buổi trước khi nhận lời gắn bó. Một buổi thử giúp bạn biết công việc có hợp với mình không.
- Nhận một việc cụ thể, một lịch cố định, rồi giữ đúng.
- Rủ thêm một người bạn cùng tuổi đi cùng; có bạn thì vui hơn và có người nhắc nhau giữ sức.
- Sau ba tháng, tự hỏi mình còn vui với việc ấy không. Nếu không, đổi việc khác, không có gì phải ngại.
Việc tình nguyện tốt nhất với người cao tuổi là việc khiến mình mong đến ngày đi làm, chứ không phải việc khiến mình thấy phải gắng gượng.
Truyền kinh nghiệm cho người trẻ
Một trong những điều quý nhất người về hưu có thể làm là đứng cạnh người trẻ trong các nhóm thiện nguyện. Người trẻ có sức, có nhiệt huyết, quen dùng mạng xã hội, nhưng thiếu kinh nghiệm đối nhân xử thế, thiếu sự bình tĩnh khi gặp chuyện. Một người lớn tuổi nhắc nhẹ cách nói chuyện với người nhận, cách ghi sổ sách, cách làm việc với chính quyền có thể giúp nhóm tránh được nhiều vấp váp.
Ngược lại, người cao tuổi cũng học được từ người trẻ: cách dùng điện thoại để liên lạc với nhóm, cách tìm thông tin, cách nhận ra tin nhắn lừa đảo. Mối quan hệ hai chiều ấy làm việc thiện trở thành chỗ gặp gỡ giữa các thế hệ.
Điều cần tránh là thái độ "người già biết hết". Người trẻ có cách làm của họ, có khi khác cách ngày xưa mà vẫn đúng. Góp ý bằng câu chuyện, bằng kinh nghiệm cụ thể, rồi để họ tự quyết, sẽ được lắng nghe hơn là ra lệnh.
Một cách làm nhiều nhóm thấy hiệu quả là ghép đôi: mỗi người lớn tuổi đi cùng một hai bạn trẻ trong một việc cụ thể, như cùng đi thăm một cụ neo đơn hằng tuần hay cùng giữ sổ cho một đợt phát quà. Người trẻ lo phần chạy việc, phần liên lạc qua điện thoại; người lớn tuổi lo phần trò chuyện, phần nhìn người, nhìn việc. Sau vài tháng, người trẻ thường tự tin hơn hẳn, còn người lớn tuổi có thêm những người bạn nhỏ hay ghé hỏi thăm.
Nếu bạn từng giữ chức vụ khi còn đi làm, hãy nhớ rằng trong nhóm thiện nguyện mọi người ngang hàng. Nhận việc như một thành viên, không đòi được ưu tiên, sẽ giúp bạn hoà vào nhóm nhanh và được quý mến lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì không nên làm tình nguyện nữa?
Không có tuổi cụ thể. Điều quyết định là sức khoẻ và việc bạn chọn. Nhiều người ngoài tám mươi vẫn đọc sách cho trẻ, trò chuyện với người già khác. Hãy chọn việc vừa sức, nghe lời khuyên của bác sĩ và giảm dần khi thấy cơ thể mệt mỏi.
Người về hưu nên tìm việc tình nguyện ở đâu?
Bắt đầu từ những nơi gần nhất: hội người cao tuổi ở cấp xã, tổ dân phố, chùa, nhà thờ, trường học, thư viện gần nhà. Hỏi họ đang cần giúp việc gì. Việc gần nhà dễ giữ đều đặn hơn và đỡ vất vả đi lại.
Con cháu không muốn cha mẹ đi làm tình nguyện thì nên làm sao?
Nói chuyện cởi mở về việc mình định làm, ở đâu, với ai, bao lâu một lần, và mời con cháu đi cùng một buổi. Khi thấy công việc nhẹ nhàng, an toàn và cha mẹ vui hơn, phần lớn con cháu sẽ ủng hộ. Cũng nên lắng nghe nỗi lo của con để điều chỉnh cho hợp.
Người cao tuổi có nên góp tiền cho các nhóm từ thiện trên mạng không?
Nên thận trọng. Người cao tuổi hay là đối tượng bị lừa nhân danh từ thiện. Trước khi góp, hỏi con cháu hoặc người tin cậy, kiểm tra nhóm có minh bạch thu chi không. Cho bằng sức và thời gian thường an toàn và có ý nghĩa không kém việc cho tiền.
Giáo viên về hưu mở lớp dạy miễn phí tại nhà có cần lưu ý gì?
Nên báo với tổ trưởng dân phố hoặc trưởng thôn, giữ chỗ học sáng sủa, an toàn, có người lớn khác cùng có mặt khi dạy trẻ. Không thu tiền hoặc chỉ góp chung chi phí nhỏ có sự đồng ý của phụ huynh, ghi chép rõ ràng và không xếp hạng học trò.
Làm tình nguyện có giúp người già bớt cô đơn không?
Nhiều người cao tuổi cho biết họ thấy vui hơn khi có việc có ích và có bạn cùng làm. Tuy vậy mỗi người mỗi khác. Nếu nỗi buồn kéo dài, mất ngủ, chán ăn, nên đi khám và nói chuyện với bác sĩ, vì đó có thể là vấn đề sức khoẻ cần được quan tâm riêng.